Sygnatura akt II Ca 1328/24
POSTANOWIENIE
Dnia 8 września 2026 roku
Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie: Przewodniczący – SSO Agnieszka Tarasiuk-Tkaczuk (sprawozdawca)
po rozpoznaniu w dniu 8 września 2026 roku w Szczecinie
sprawy z wniosku (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w D.
przy udziale U. A., (...) S.A. w D.
o stwierdzenie zasiedzenia służebności
na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego Szczecin-Prawobrzeże
i Zachód w Szczecinie z dnia 21 maja 2024 roku, sygnatura akt II Ns 171/22
I.
na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawia do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu następujące zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości:
1.
Czy przed wejściem w życie art. 305
1
-305
4
k.c. było dopuszczalne nabycie w drodze zasiedzenia na rzecz przedsiębiorcy służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu?
2.
Czy okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem w życie w art. 305
1
-305
4
k.c. podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności?
II.
Odracza rozpoznanie sprawy.
Agnieszka Tarasiuk-Tkaczuk
Sygnatura akt II Ca 1328/24
UZASADNIENIE
(...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w D. wnioskiem z dnia 6 kwietnia 2022r. domagała się stwierdzenia, że (...) S.A. w D. nabyła poprzez zasiedzenie służebność gruntową odpowiadającą treści służebności przesyłu, obciążającą nieruchomość stanowiącą (...), położoną w E., obręb (...), dla której Sąd Rejonowy Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie prowadzi księgę wieczystą nr (...), będącą własnością uczestnika U. A. - w części, na której posadowione są urządzenia infrastruktury energetycznej w postaci słupa wsporczego i napowietrznej linii elektroenergetycznej 110 kV nr (...), tj. pas gruntu o długości 347,60 m i szerokości 12 m, o łącznej powierzchni 4.170,54 m
(
2), polegającą w szczególności na eksploatacji, dokonywaniu kontroli, przeglądów, konserwacji, modernizacji i remontów, usuwaniu awarii, dokonywaniu przesyłu energii elektrycznej oraz na prawie wstępu na obciążony grunt w celu wykonywania przedmiotowych prac.
W uzasadnieniu wniosku wskazano, że uczestnik jest właścicielem nieruchomości, przez którą przebiega należące do wnioskodawczyni trwałe i widoczne urządzenie, w rozumieniu art. 292 k.c., posadowione w latach 70-tych XX wieku. Z uwagi na nieprzerwane korzystanie z ww. nieruchomości na potrzeby eksploatacji urządzenia przesyłowego od dnia 31 października 1972r. zasiedzenie służebności nastąpiło z upływem 30 letniego okresu posiadania, tj. z dniem 31 października 2002 r. na rzecz poprzednika prawnego wnioskodawczyni - (...) S.A. w D..
W odpowiedzi na wniosek uczestniczka (...) S.A. w D. pismem z dnia 21 czerwca 2022 r. (k.125-138) oświadczyła, że nie sprzeciwia się wnioskowi, podnosząc przy tym, że bieg okresu zasiedzenia rozpoczął się 31.10.1972 r. (najpóźniejsza data odbioru i przyjęcia urządzeń elektroenergetycznych wysokiego napięcia do eksploatacji) i do zasiedzenia w dobrej wierze doszło z upływem 10 lat, tj. najpóźniej w dniu 31.10.1982 r. na rzecz Skarbu Państwa. W przypadku nieuwzględnienia stanowiska uczestniczki dotyczącego stosowania krótszego terminu, do zasiedzenia doszło z upływem 20 lat, tj. z dniem 31.10.1992 r.
Uczestnik U. A. w piśmie z dnia 27 czerwca 2022 r. (k.140-151) wniósł o oddalenie wniosku w całości.
Sąd Rejonowy Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie, po rozpoznaniu sprawy z wniosku (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w D. przy udziale U. A. i (...) S.A. w D., o zasiedzenie służebności (sygnatura akt II Ns 171/22), postanowieniem z dnia 21 maja 2024 roku: 1. oddalił wniosek; 2. nakazał pobrać od wnioskodawcy na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego Szczecin- Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie kwotę 3778,01 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych; 3. ustalił, że koszty postępowania każda ze stron ponosi we własnym zakresie.
Sąd ten ustalił, że przedmiotem działalności (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w D. jest między innymi dystrybucja energii elektrycznej oraz naprawa i konserwacja urządzeń elektrycznych. Poprzednicy prawni P. Operator prowadzili działalność w tożsamym zakresie.
Początkowo istniejący Zakład (...) 1 kwietnia 1958 r. zmienił nazwę na Zakład (...), a następnie utworzono przedsiębiorstwo państwowe Zakłady (...), które z dniem 1 stycznia 1959 r. połączyło się z między innymi z Zakładem (...) w ten sposób, że Zakłady (...) przejęły cały majątek przejętych przedsiębiorstw. Dnia 7 czerwca 1989 r. dokonano podziału składników mienia przedsiębiorstwa państwowego (...) z siedzibą w D., przekazując Zakładowi (...) w E. aktywa i pasywa z Zakładu (...) i Zarządu (...). Z dniem 12 lipca 1993 r. dokonano podziału Zakładu (...) w E. i jego przekształcenia w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa pod nazwą Zakład (...) Spółka Akcyjna w E.. Utworzona spółka wstąpiła we wszystkie prawa i obowiązki Zakładu (...) w E. z wyłączeniem wskazanych praw i obowiązków przejętych przez (...) S.A. w Z. oraz przejęła wszystkie zobowiązania i weszła we wszelkie prawa majątkowe i niemajątkowe Zakładu (...) w E.. Nadto przeszły na nią uprawnienia i obowiązki Zakładu (...) w E. wynikające z decyzji administracyjnych. Postanowieniem z 27 grudnia 1999 r. spółka ta zmieniła firmę na (...) S.A. Dnia 2 stycznia 2003 r. nastąpiło połączenie (...) S.A. w E. z (...) S.A. w D.. Następnie dokonano zmiany firmy spółki na (...) S.A., a w 2004 roku na (...) S.A. Po zawiązaniu spółki (...) w 2007 r. linie przejęte zostały do eksploatacji przez tę spółkę.
Nieruchomość obejmująca działki nr (...)położona w E., w obrębie ewidencyjnym (...), dla której Sąd Rejonowy Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie prowadzi księgę wieczystą nr (...), stanowi od 2009 roku własność uczestnika U. A., który nabył ją w drodze darowizny.
Przez ww. nieruchomość przebiega urządzenie przesyłowe w postaci napowietrznej elektroenergetycznej linii 110 kV nr (...) wraz z słupem wsporczym (poprzednia numeracja linii – (...), nr inwentarzowy – (...), dawny nr (...)).
Napowietrzna elektroenergetyczna linia 110 kV, relacji J. – T., została posadowiona na ww. nieruchomości w latach 70-tych ubiegłego stulecia i przekazana do eksploatacji w roku 1972. Korzystanie z tej linii sprowadzało się i nadal sprowadza do eksploatacji, dokonywania kontroli, przeglądów, konserwacji, modernizacji, remontów, usuwania awarii oraz do wstępu na obciążoną nieruchomość w celu wykonywania przedmiotowych prac. Nadto inne czynności, które wchodziły i nadal wchodzą w zakres wykonywanej służebności przesyłu dokonywane były okresowo, co było niezbędne do prawidłowej obsługi i eksploatacji linii napowietrznej a nadto w sytuacjach wyjątkowych, gdy wymagał tego jej stan techniczny.
Dokładne posadowienie urządzeń infrastruktury elektroenergetycznej na ww. nieruchomości obrazują mapy znajdujące się w aktach sprawy oraz mapy sporządzone przez biegłego sądowego D. X. (k.212-215).
W tym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że wniosek oparty na przepisach art. 172 i 176 k.c. w zw. z art. 305
1
- 305
4 k.c. oraz odpowiednio stosowanych art. 285 - 295 k.c. jest niezasadny. Służebność przesyłu została bowiem wprowadzona przez ustawodawcę do systemu prawnego 3 sierpnia 2008 roku, zatem bieg terminu zasiedzenia służebności przesyłu rozpoczął się dopiero w tej dacie, a co za tym idzie do zasiedzenia prawa objętego wnioskiem jeszcze nie doszło, niezależnie od istnienia dobrej czy złej wiary zasiadującego.
Sąd Rejonowy podzielił pogląd Sądu Najwyższego, zawarty w uzasadnieniu postanowienia z dnia 24 lutego 2023 r., III CZP 108/22, przytaczając zawartą tam argumentację za nietrafnością dominującej dotychczas w orzecznictwie wykładni, zgodnie z którą po 1965 roku służebność przesyłu istniała w systemie prawnym zanim została wprowadzona przez ustawodawcę w 2008 roku i możliwe było doliczenie czasu posiadania takiej służebności do czasu niezbędnego do zasiedzenia służebności przesyłu. W ocenie Sądu, wykładnia ta nie może zostać zaakceptowana ze względu na zasady prawa rzeczowego oraz sprzeczność z konstytucyjnymi zasadami demokratycznego państwa prawnego, regułami ochrony własności i przesłankami dopuszczalności wywłaszczenia, regułami ograniczania praw i wolności, a także z Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.
Apelację od powyższego orzeczenia złożyła wnioskodawczyni (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w D., zaskarżając je w całości i zarzucając naruszenie:
art. 292 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. i art. 176 § 1 k.c. poprzez ich niezastosowanie i oddalenie wniosku o zasiedzenie służebności;
art. 305
4 k.c. w zw. z art. 292 k.c., 172 § 1 k.c. oraz art. 176 § 1 k.c. poprzez ich niezastosowanie i oddalenie wniosku o zasiedzenie służebności;
art. 285 § 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie;
art. 510 § 1 i 2 k.p.c. przez jego niezastosowanie i brak wezwania do udziału w sprawie Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta E., pomimo uznania, iż Skarb Państwa posiadał w dobrej wierze przedmiotową służebność.
Wskazując na powyższe zarzuty apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez uwzględnienie wniosku i stwierdzenie, że (...) S.A. w D. nabyła przez zasiedzenie służebność gruntową odpowiadającą treści służebności przesyłu z dniem 31.10.2002 r., ewentualnie, że prawo to nabył Skarb Państwa, jako poprzednik prawny (...) S.A. w D., z dniem 31.10. 1982 r., przy czym w takim przypadku wniósł w trybie art. 510 § 1 i 2 k.p.c. o wezwanie Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta E. do udziału w sprawie. Względnie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu apelacji wskazano, że Sąd Najwyższy w licznych orzeczeniach konsekwentnie dopuszczał przed dniem 3 sierpnia 2008 r. możliwość nabycia w drodze zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Linia orzecznicza zapoczątkowana uchwałą III CZP 79/02 nie oznaczała wykreowania nieznanego dotychczas prawa rzeczowego, równoznacznego ze złamaniem zasady
numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych, gdyż miała podstawy w wykładni art. 285 § 2 k.c., uwzględniającej argumenty funkcjonalne, systemowe i historyczne.
Uczestniczka (...) S.A. w D. poparła apelację wnioskodawczyni w całości, natomiast uczestnik U. A. wniósł o oddalenie apelacji.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Przy rozpatrywaniu apelacji wyłoniło się budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, którego wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy.
Wstępnie należy wskazać, że niniejsze postanowienie zostało podjęte na posiedzeniu niejawnym, gdyż apelacja, podczas rozpoznawania której wyłoniło się zagadnienie prawne nie podlegała rozpoznaniu na rozprawie, a wnioskodawca i uczestnicy przedstawili swoje stanowiska w pismach procesowych złożonych w postępowaniu apelacyjnym (
vide: postanowienie SN z dnia 23 września 2010 r., III CZP 55/10).
Problem, który wystąpił w tejże sprawie dotyczy możliwości nabycia w drodze zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu – przed dniem 3 sierpnia 2008 roku, to jest przed wejściem w życie przepisów art. 305
1
– 305
4
k.c., regulujących służebność przesyłu, dodanych do Kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731).
Sąd Okręgowy, podzielając ustalenia faktyczne poczynione w sprawie przez Sąd Rejonowy oraz doceniając wagę argumentacji mogącej przemawiać na rzecz dokonanej przez ten Sąd oceny prawnej wniosku, jednocześnie za bardziej trafny uznaje inny kierunek rozstrzygnięcia, za którym stoją równie doniosłe argumenty prawne i który dominował we wcześniejszej judykaturze.
Istotne jest przy tym, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 roku, wydany w sprawie P 10/16 nie stanowi przełomu w sporach prawnych o urządzenia przesyłowe.
Wyrok ten do dnia dzisiejszego nie został opublikowany w dzienniku urzędowym „Dziennik Ustaw”, skutkiem czego – wedle dominujących w orzecznictwie poglądów - jest niewejście w życie tego orzeczenia i brak jego mocy obowiązującej.
Ogłoszenie orzeczenia, w rozumieniu art. 190 ust. 2 i 3 Konstytucji RP, reguluje bowiem art.114 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r.
o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Zgodnie z jego treścią orzeczenia ogłasza się w odpowiednim dzienniku urzędowym na zasadach i w trybie określonych w Konstytucji oraz ustawie z dnia 20 lipca 2000 r.
o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych
(Dz. U. z 2019 r. poz. 1461). Tym samym należy odróżnić ogłoszenie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w trybie art. 112 ustawy
o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym od ogłoszenia w rozumieniu art. 114 ww. ustawy. Dopiero ogłoszenie w odpowiednim dzienniku urzędowym, na zasadach i w trybie określonym w Konstytucji RP powoduje skutek wejścia w życie orzeczenia, które wówczas ma moc powszechnie obowiązującą. Tym samym zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny przepisy Kodeksu cywilnego nie utraciły mocy obowiązującej.
Wobec istniejących obecnie istotnych rozbieżności w poglądach Sądu Najwyższego dotyczących analizowanego problemu, Sąd Odwoławczy przed wystąpieniem z pytaniem prawnym podjął próbę samodzielnego wyjaśnienia wątpliwości prawnych w tym zakresie, jednakże nie zdołał ich rozstrzygnąć.
Sąd Okręgowy zważył, że na nieruchomości rolnej uczestnika U. A. posadowione są urządzenia przesyłowe w postaci napowietrznej linii elektroenergetycznej wysokiego napięcia ze słupem wsporczym. Przedmiotowa infrastruktura przesyłowa stanowi trwałe i widoczne urządzenie, jest wykorzystywana do przesyłu energii elektrycznej nieprzerwanie od 1972 roku, najpierw przez poprzedników prawnych wnioskodawczyni, a obecnie przez nią samą.
Wobec powyższego podstawy prawnej żądania wnioskodawczyni należy upatrywać w przepisach regulujących zasiedzenie służebności.
Zgodnie z art. 305
4 k.c. do służebności przesyłu odpowiednie zastosowanie mają przepisy regulujące służebność gruntową, w tym art. 292 k.c. przewidujący, że
służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie stosuje się odpowiednio. W myśl zaś art. 172 § 1 k.c., posiadacz nieruchomości niebędący jej właścicielem nabywa własność, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od 20 lat jako posiadacz samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie), a po upływie 30 lat, jeżeli jest posiadaczem w złej wierze (art. 172 § 2 k.c.). Przy tym zgodnie z art. 176 § 1 k.c.,
jeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło przeniesienie posiadania, obecny posiadacz może doliczyć do czasu, przez który sam posiada, czas posiadania swego poprzednika. Jeżeli jednak poprzedni posiadacz uzyskał posiadanie nieruchomości w złej wierze, czas jego posiadania może być doliczony tylko wtedy, gdy łącznie z czasem posiadania obecnego posiadacza wynosi przynajmniej lat trzydzieści. W przypadku służebności gruntowej w art. 292 k.c. zastrzeżono, że może być nabyta przez zasiedzenie, gdy polega na korzystaniu z trwałego oraz widocznego urządzenia. Przesłankami zasiedzenia służebności gruntowej w postaci służebności przesyłu są w związku z tym: posiadanie służebności polegające na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia w zakresie odpowiadającym treści służebności przesyłu i upływ oznaczonego w ustawie czasu, czyli 20 lub 30 lat, w zależności od tego, czy posiadacz służebności był w dobrej, czy w złej wierze.
W dotychczasowym, ugruntowanym i wieloletnim orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że co prawda przepisy art. 305
1
– 305
4 k.c., którymi wprowadzono służebność przesyłu obowiązują dopiero od dnia 3 sierpnia 2008 r., to jednak przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa energetycznego (
vide: wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 12 grudnia 2008 r., II CSK 389/08; z dnia 10 lipca 2013 r., V CSK 320/12 oraz z dnia 25 kwietnia 2014 r., II CSK 433/13; uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2011 r., III CZP 10/11; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 lipca 2012 r., II CSK 752/11; z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 157/11 oraz z dnia 26 czerwca 2013 r. II CSK 626/12).
Konstrukcja służebności gruntowej „o treści odpowiadającej służebności przesyłu” po raz pierwszy pojawiła się w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02. Następnie została ona rozwinięta w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08, zgodnie z którą przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa. Sąd Najwyższy wyjaśnił w niej, że w art. 305
1
–305
4 k.c. wprowadzony został nowy, trzeci – obok służebności gruntowych i służebności osobistych – rodzaj służebności, zdefiniowany w art. 305
1 k.c. Na podstawie art. 292 w zw. z art. 305
4 k.c. służebność przesyłu polegającą na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, można nabyć przez zasiedzenie. Służebność przesyłu, w przeciwieństwie do służebności gruntowej, nie została powiązana z nieruchomością władnącą. Ma ona na celu umożliwienie przedsiębiorcy właściwego korzystania z urządzeń, których jest właścicielem i które wchodzą w skład jego przedsiębiorstwa (art. 551 k.c.). Ustanowienie służebności przesyłu następuje na rzecz przedsiębiorcy, a jej nabycie w drodze zasiedzenia następuje przez przedsiębiorcę, a nie na rzecz właściciela nieruchomości władnącej. Przy instytucji przesyłu kategoria „nieruchomości władnącej” w ogóle nie występuje. Oznaczenie takiej nieruchomości jest więc dla ustanowienia lub nabycia przez zasiedzenie służebności przesyłu niepotrzebne. Ustanowiona na rzecz przedsiębiorcy lub nabyta przez niego w drodze zasiedzenia służebność gruntowa – jako prawo korzystania z nieruchomości obciążonej w zakresie związanym z działaniem tego przedsiębiorstwa (art. 285 k.c.) – odpowiada funkcji i treści nowo kreowanej służebności przesyłu.
Pogląd ten został podtrzymany przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 maja 2013 r., III CZP 18/13, w której dodatkowo wskazano, że okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305
1
–305
4
k.c. podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności. Pogląd, że okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305
1
-305
4 k.c. mógł być doliczony do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności wyrażono także w uchwałach SN z dnia 22 maja 2013 r., III CZP 18/13; z dnia 15 lutego 2019 r., III CZP 81/18; w postanowieniu SN z dnia 15 lipca 2025 r. I CSK 1030/24). Dopuszczając możliwość doliczenia czasu posiadania Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na to, że konstrukcja służebności przesyłu została wprowadzona w celu potwierdzenia i uporządkowania wcześniejszego orzecznictwa. Możliwość pełnego uwzględnienia stanu faktycznego istniejącego na nieruchomości przed uregulowaniem służebności przesyłu, tj. przed 3 sierpnia 2008 r., nie stoi w sprzeczności z celami nowej regulacji oraz z gwarancyjnym charakterem norm prawa intertemporalnego.
Należy także zwrócić uwagę na szeroko reprezentowany w orzecznictwie pogląd (wyrażony m.in. w uchwale SN z dnia 15 lutego 2019 r., III CZP 81/18; w postanowieniach SN: z dnia 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08; z dnia 24 sierpnia 2018 r., II CSK 190/18; z dnia 12 września 2018 r., II CSK 876/16; z dnia 28 maja 2019 r., II CSK 593/18), zgodnie z którym przedsiębiorstwo państwowe, które nabyło z mocy prawa własność urządzeń przesyłowych posadowionych na nieruchomości Skarbu Państwa może być uznane za posiadacza w dobrej wierze służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu.
W razie zatem zaakceptowania przedstawionego wyżej - dominującego w dotychczasowym orzecznictwie i podzielanego przez Sąd Okręgowy - stanowiska o możliwości zasiedzenia tzw. służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu w stanie prawnym przed dniem 3 sierpnia 2008 roku, poczynione w niniejszej sprawie ustalenia faktyczne byłyby wystarczające do stwierdzenia, że zasiedzenie ograniczonego prawa rzeczowego na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego nastąpiło, albowiem niespornie infrastruktura energetyczna na nieruchomości rolnej uczestnika istnieje od lat 70 - tych XX wieku i jest nieprzerwanie wykorzystywana na potrzeby przedsiębiorstwa energetycznego, co przy przyjęciu, że posiadacz służebności nabył to posiadanie od swoich poprzedników prawnych i może doliczyć czas ich posiadania na podstawie art. 176 § 1 k.c. przed dniem 3 sierpnia 2008r., musiałoby skutkować uwzględnieniem wniosku.
Jednakże, jak już wyżej wskazano, na kanwie rozpatrywanej sprawy Sąd Okręgowy powziął wątpliwości co do możliwości nabycia przed 2008 rokiem przez przedsiębiorców przesyłowych służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu w drodze zasiedzenia – ze względu na radykalną zmianę kierunku orzecznictwa Sądu Najwyższego, wspartą wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r., P 10/16.
Przyjmując nawet, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie dopiero z dniem ogłoszenia, co aktualnie oznacza brak jego bezpośredniej skuteczności prawnej, to argumenty w nim zawarte nie mogą pozostawać bez wpływu na ocenę dopuszczalności zasiedzenia służebności o treści służebności przesyłu.
Zdaniem Trybunału, nadanie służebności gruntowej takiej treści, która wykracza poza ramy określonych przez ustawodawcę przesłanek koniecznych dla istnienia tego rodzaju ograniczonego prawa rzeczowego narusza fundamentalną zasadę zamkniętego katalogu ograniczonych praw rzeczowych wyrażoną na gruncie art. 244 k.c. (zasada
numerus clausus praw rzeczowych), przy tym ani służebność gruntowa ani osobista nie odpowiadała treścią obecnej służebności przesyłu i nie nadawała się do uregulowania sytuacji prawnej przedsiębiorcy, który jest właścicielem urządzeń przesyłowych postawionych na cudzym gruncie. Trybunał podzielił stanowisko, że art. 285 § 1 i 2 k.c. stał się podstawą wykreowania prawa rzeczowego w drodze interpretacji niemieszczącej się w dopuszczalnych granicach wykładni tego przepisu, gdyż za prawotwórczą wykładnię uznał takie rozumienie art. 285 § 1 i 2 k.c., które dopuszcza ustanowienie służebności gruntowej bez istnienia nieruchomości władnącej, która użyteczność służebność by zwiększała. Z art. 64 ust. 3 Konstytucji RP wynika zakaz domniemywania ograniczonych praw rzeczowych, a z uwagi na wyrażoną w art. 64 ust. 1 Konstytucji zasadę ochrony prawa własności niedopuszczalna jest sytuacja, w której przepisy tylko na zasadzie analogii stwarzają podstawę do takiej ingerencji. Doszło tym samym do naruszenia art. 64 ust. 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji, gdyż ingerencja w prawo własności nastąpiła bez wyraźnego oraz jednoznacznego przyzwolenia ustawodawcy. Stwierdzenie zaś, że nie było możliwe posiadanie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, implikuje niedopuszczalność zasiedzenia takiej służebności.
Powyższe stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, kwestionujące dominującą dotąd linię orzecznictwa, jest zbieżne z poglądami prezentowanymi w najnowszej judykaturze Sądu Najwyższego.
Poglądy orzecznicze dopuszczające istnienie w stanie prawnym obowiązującym od 1 stycznia 1965 r. do 2 sierpnia 2008 r. służebności „o treści odpowiadającej służebności przesyłu” oraz doliczenie czasu posiadania takiej służebności do czasu niezbędnego do zasiedzenia służebności przesyłu zostały zakwestionowane w licznych już orzeczeniach Sądu Najwyższego, np. w postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia z dnia 4 grudnia 2024 r. II CSKP 1920/22; z dnia 5 lutego 2025 r. II CSKP 2313/22; z dnia 19 marca 2026 r. II CSKP 1045/24, z dnia 24 lutego 2023 r., III CZP 108/22; z dnia 14 października 2021 r., V CSKP 69/21.
W postanowieniu z dnia 24 lutego 2023 r., III CZP 108/22, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na kilka istotnych aspektów: (1) zasadę
numerus clausus praw rzeczowych, którą odnosi się do wszystkich praw o charakterze bezwzględnym, podczas gdy przyjęcie istnienia w systemie prawa służebności „o treści odpowiadającej służebności przesyłu” narusza tę zasadę w szczególności dlatego, że służebność taka nie mogła i nie może być utożsamiana ze służebnością gruntową; (2) naruszenie zakazu działania prawa wstecz (art. 3 k.c.), co może mieć przy tym rażąco niekorzystne skutki dla jednostek, gdyż w licznych przypadkach należałoby uznać, że minął już termin zasiedzenia, a tym samym doszło do trwałego obciążenia nieruchomości, mimo braku świadomości właścicieli, jak również braku możliwości podjęcia przez nich obrony prawa własności i przeciwstawienia się nabyciu prawa przez zasiedzenie, co pozostaje w sprzeczności z jedną z podstawowych funkcji zasiedzenia jako instytucji prawnej, którą jest skłonienie opieszałego właściciela do podjęcia czynności zmierzających do odzyskania swojego władztwa nad rzeczą, pod rygorem utraty lub ograniczenia przysługującego mu prawa; (3) sprzeczność wykładni dominującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego z zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), regułami ochrony własności i przesłankami dopuszczalności wywłaszczenia (art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ust. 2 i 3 Konstytucji) oraz regułami ograniczania praw i wolności (art. 31 ust. 2 i 3 Konstytucji RP), jak również z art. 1 Protokołu dodatkowego nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności; (4) brak argumentów wynikających z wykładni językowej przepisów potencjalnie wchodzących w rachubę na rzecz założenia o możliwości zasiedzenia prawa rzeczowego nieznanego ustawie i doliczenia czasu zasiedzenia tego prawa do czasu zasiedzenia służebności przesyłu; (5) istnienie instrumentów pozwalających przedsiębiorcy przesyłowemu na uregulowanie stanu prawnego (art. 3052 § 1 k.c.), które chociaż wiążą się z koniecznością poniesienia przez niego kosztów, to jednak na ogół taki przedsiębiorca jest podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze, a jego sytuacja ekonomiczna i przychody z prowadzonej działalności pozwalają na poniesienie tych kosztów; w każdym razie z reguły dysponuje on znacznie większym potencjałem ekonomicznym niż właściciel nieruchomości, która ma zostać obciążona odpowiednim prawem, a więc ochrona interesów podmiotu silniejszego ekonomicznie jest szczególnie trudna do wyjaśnienia.
W uzasadnieniu zdania odrębnego, złożonego do powyższego postanowienia, wskazano m.in., że w sytuacji, w której od około 20 lat ogromna liczba spraw została rozstrzygnięta w sposób uwzględniający określone stanowisko judykatury, wartością, która nie może być ignorowana, jest dalsza stabilność i przewidywalność praktyki stosowania prawa.
W postanowieniu z dnia 4 grudnia 2024 r., II CSKP 1920/22, Sąd Najwyższy argumentował, że rolą sądów nie jest zastępowanie ustawodawcy, a do tego sprowadzałoby się przyjęcie wbrew obowiązującemu wówczas stanowi prawnemu, że przed 3 sierpnia 2008 r. był dopuszczalny bieg zasiedzenia prawa odpowiadającego treściowo służebności przesyłu. Przeciwna interpretacja przepisów Kodeksu cywilnego powinna zostać uznana za sprzeczną z zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), regułami ochrony własności i przesłankami dopuszczalności wywłaszczenia (art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ust. 2 i 3 Konstytucji) oraz regułami ograniczania praw i wolności (art. 31 ust. 2 i 3 Konstytucji). Wątpliwości budzi również zgodność przyjętej interpretacji przepisów Kodeksu cywilnego z art. 1 Protokołu dodatkowego nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.
Także w postanowieniu z dnia 5 lutego 2025 r., II CSKP 2313/22, Sąd Najwyższy stwierdził, że przyjęcie istnienia w stanie prawnym obowiązującym od 1 stycznia 1965 r. do 2 sierpnia 2008 r. służebności „o treści odpowiadającej służebności przesyłu” oraz doliczenie czasu posiadania takiej służebności do czasu niezbędnego do zasiedzenia służebności przesyłu naruszało zakaz działania prawa wstecz wyrażony w art. 3 k.c. Oznacza to, że przed nowelizacją Kodeksu cywilnego wprowadzającą służebność przesyłu nie mógł biec termin zasiedzenia prawa odpowiadającego treściowo tej służebności.
Jednocześnie należy zauważyć, że w tym samym okresie Sąd Najwyższy w swym orzecznictwie krytykował rozstrzygnięcie zawarte w postanowieniu z dnia 24 lutego 2023 r. III CZP 108/22, podtrzymując wcześniejszy pogląd przeciwny. Stanowisko zgodne z wcześniejszym ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego przedstawiono w postanowieniach z dnia 16 kwietnia 2024 r., II CSKP 1261/22; z dnia 21 marca 2024 r., II CSKP 1794/22; z dnia 27 listopada 2024 r., I CSK 156/24; z dnia 15 lipca 2025 r., I CSK 1030/24.
Rozbieżność poglądów odnośnie do możliwości nabycia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia 2008 r. istnieje również w doktrynie.
Obok poglądów o niedopuszczalności zasiedzenia takiej służebności przed ww. datą oraz doliczenia okresu posiadania służebności gruntowej do okresu zasiedzenia służebności przesyłu (wyrażonych przez np.: M.Zalewski,
Obliczanie terminu zasiedzenia służebności przesyłu. Glosa aprobująca do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2023 r., III CZP 108/22; M.Warciński,
Służebność przesyłu. Glosa do uchwały SN z dnia 22 maja 2013r., III CZP 18/13; J.Kondek,
Termin zasiedzenia służebności przesyłu okresu władania przez przedsiębiorcę nieruchomością w zakresie służebności przesyłu przed 3.08.2008 r. Glosa do uchwały SN z dnia 22 maja 2013r., III CZP 18/13), są też prezentowane poglądy odmienne, kwestionujące stanowisko wyrażone w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2023 r., III CZP 108/22. Wskazując na dopuszczalność zasiedzenia podkreśla się w nich ugruntowaną już praktykę w zakresie pozyskiwania tytułów prawnych do nieruchomości przez przedsiębiorców przesyłowych w postaci służebności, potrzebę stabilności obrotu cywilnoprawnego i funkcjonowania infrastruktury krytycznej państwa, ochronę inwestycji przed roszczeniami bez ograniczeń czasowych. Uznaje się przy tym, że w konstrukcji „służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu” nie doszło do naruszenia zasady
numerus clausus praw rzeczowych, skoro nie mamy do czynienia z nowym prawem rzeczowym, lecz służebnością gruntową jedynie treścią odpowiadającą służebności przesyłu. Konstrukcja ta nie narusza zasady
lex retro non agit, bowiem nie doszło do wykreowania nowego prawa rzeczowego, lecz jedynie przyjęto „elastyczne” podejście do problematyki istnienia nieruchomości władnącej (zob. M. Balwicka-Szczyrba, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2023 r., III CZP 108/22, Nieruchomości@ 2023, nr 4).
W świetle powyższego należy stwierdzić, że za przyjęciem każdej z przedstawionych wykładni przemawiają doniosłe argumenty prawne, a wyboru właściwej wykładni nie wyjaśnia jednoznacznie ani dotychczasowe stanowisko judykatury, ani doktryna prawa.
Samodzielna próba rozstrzygnięcia opisanych wątpliwości prawnych przez Sąd Odwoławczy nie jest możliwa, a argumenty przedstawione w orzeczeniach kwestionujących dominujący dotąd pogląd o możliwości zasiedzenia przed 3.08.2008r. służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu są na tyle istotne, że wymagają rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego.
Z tych względów Sąd Okręgowy, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji.
Agnieszka Tarasiuk-Tkaczuk