Sygn. akt I ACa (...)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 września 2026 roku
Sąd Apelacyjny w Lublinie I Wydział Cywilny
w składzie następującym
Przewodniczący(...)
po rozpoznaniu w dniu 23 września 2026 roku w Lublinie
sprawy z powództwa J. U.
przeciwko (...) S.A. w J.
o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego
na skutek apelacji powoda J. U. od wyroku Sądu Okręgowego
w Z. z dnia 27 stycznia 2025 roku, sygn. akt I C (...)
I.
oddala apelację;
II.
zasądza od powoda J. U. na rzecz pozwanego (...) Bank (...) S.A. w J. kwotę 8 100 zł (osiem tysięcy sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia w przedmiocie kosztów postępowania apelacyjnego do dnia zapłaty;
III.
przejmuje na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczoną część opłaty
od apelacji.
Sygn. akt I ACa (...)
UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 14 czerwca 2024 roku, skierowanym przeciwko (...) Bank (...) S.A., J. U. wniósł o:
I.
pozbawienie w całości wykonalności tytułu wykonawczego w postaci prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Z. z dnia 16 stycznia 2012 roku w sprawie I C (...) o zasądzenie należności zabezpieczonych hipotekami w (...) oraz nr (...) – wobec przedawnienia roszczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem sądu;
II.
zasądzenie kosztów procesu.
W odpowiedzi na pozew, pozwany (...) Bank (...) S.A., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie zwrotu kosztów procesu od powoda na rzecz pozwanej spółki. Strona pozwana zaprzeczyła, aby wierzytelność stwierdzona tytułem wykonawczym przedawniła się. Zdaniem strony pozwanej wierzytelność hipoteczna nie może ulec przedawnieniu z uwagi na przepis art. 77 u.k.w.h.
Wyrokiem z dnia 27 stycznia 2025 roku Sąd Okręgowy w Z. – w sprawie z powództwa J. U. przeciwko (...) S.A. w J.:
I.
oddalił powództwo;
II.
zasądził od powoda J. U. na rzecz pozwanego (...) S.A. w J. kwotę 10 817 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu - w tym kwota 10 800 złotych z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego – z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi w stosunku rocznym od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty;
III.
przejął na rachunek Skarbu Państwa brakującą część opłaty sądowej od pozwu, od której uiszczenia powód został zwolniony.
Sąd Okręgowy wskazał na następujące ustalenia i motywy rozstrzygnięcia.
W dniu 16 stycznia 2012 roku Sąd Okręgowy w Z., w sprawie I C (...) z powództwa Banku (...) S.A. w J., wydał wyrok, w którym zasądził od J. U. na rzecz (...) S.A. w J.:
I.
kwotę 198 181,79 złotych [bez odsetek], objętą wpisem hipoteki, ograniczając odpowiedzialność pozwanego do nieruchomości – (...), objętej (...) nr (...) [obecnie: (...)];
II.
kwotę 50 000 złotych [bez odsetek], objętą wpisem hipoteki, ograniczając odpowiedzialność pozwanego do udziału 1/2 części we współwłasności nieruchomości – (...), objętej (...) [obecnie: (...)].
Proces w sprawie I C (...) był typowym procesem o zasądzenie kwot hipotek, zaś J. U. występował w nim jako pozwany dłużnik rzeczowy. Wydany wyrok nie został zaskarżony.
Po nadaniu w dniu 4 kwietnia 2012 roku klauzuli wykonalności w/w wyrokowi wierzyciel (...) S.A. wszczął w 2012 roku przed (...) komornikiem Ł. N. egzekucję przeciwko J. U. z nieruchomości objętej (...) oraz udziału ½ w nieruchomości objętej (...). Wobec bezskuteczności egzekucji tenże komornik – postanowieniem z dnia 14/5/2014 roku – umorzył w/w postępowanie egzekucyjne (...), które uprawomocniło się z dniem 17 czerwca 2014 roku.
Z materiału dowodowego nie wynika, aby w późniejszym czasie były wszczynane egzekucje na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Z. z dnia 16 stycznia 2012 roku w sprawie I C (...) o zasądzenie należności zabezpieczonych hipotekami. Powód nie zawierał z wierzycielem ugód w zakresie wierzytelności stwierdzonych zaskarżonym tytułem wykonawczym i zabezpieczonych hipotekami.
Bank (...) S.A. w J. połączył się z bankiem (...) S.A. poprzez przejęcie majątku tego drugiego, a następnie dokonano zmiany firmy tego pierwszego z (...) na (...)
Aktualnie w dziale IV (...) nr (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w J. L., której właścicielem jest J. U., jest nadal wpisana pod nr wpisu 1 hipoteka przymusowa zwykła w kwocie 198 181,79 złotych na rzecz (...) S.A., obciążająca całą nieruchomość.
Aktualnie w dziale IV (...) nr (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w J. L., której współwłaścicielem do 1/2 części jest J. U., nadal jest wpisana pod nr wpisu 1 hipoteka przymusowa zwykła w kwocie 50 000 złotych na rzecz (...) S.A., obciążająca udział J. U..
Sąd Okręgowy wskazał, że stan faktyczny ustalił na podstawie: wskazanych dowodów, dokumentów zgromadzonych w aktach niniejszego postępowania oraz aktach I C (...) Sądu Okręgowego w Z. oraz zeznań powoda J. U. złożonych w charakterze strony powodowej. Sąd stwierdził, że zgromadzone dokumenty, co do swojej formalnej prawdziwości nie budzą zastrzeżeń, a zeznania powoda J. U. są wiarygodne i w zasadzie potwierdzają stan wynikający z dokumentów.
Sąd Okręgowy zważył, że roszczenie powoda nie jest zasadne.
Stosownie do przepisu art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. dłużnik może w drodze powództwa żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub części albo ograniczenia, jeżeli po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło (np. przedawnienie) albo nie może być egzekwowane; gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik może oprzeć powództwo także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy, na zarzucie spełnienia świadczenia, jeżeli zgłoszenie tego zarzutu w sprawie było z mocy ustawy niedopuszczalne, a także na zarzucie potrącenia.
Z uzasadnienia pozwu wynika, że strona powodowa oparła swoje żądanie na zarzucie przedawnienia roszczenia.
Kwestię przedawnienia roszczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem sądu (np. wyrokiem) reguluje przepis art. 125 § 1 k.c. Należy jednak pamiętać, że w dniu 9 lipca 2018 roku weszła w życie ustawa z dnia 13 kwietnia 2018 roku o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 roku, poz. 1104), która wprowadziła istotne zmiany w zakresie terminów przedawnienia roszczeń oraz sposobu ich liczenia. Między innymi zmieniła się treść przepisu art. 125 § 1 k.c. w ten sposób, że skrócono dotychczasowy 10-letni termin przedawnienia do 6 lat. Przepis art. 125 § 1 k.c. w poprzednim brzmieniu, obowiązującym do 9 lipca 2018 roku, stanowił, że roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu lub innego organu powołanego do rozpoznawania spraw danego rodzaju albo orzeczeniem sądu polubownego, jak również roszczenie stwierdzone ugodą zawartą przed sądem albo przed sądem polubownym albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd, przedawnia się z upływem lat dziesięciu, chociażby termin przedawnienia roszczeń tego rodzaju był krótszy. Jeżeli stwierdzone w ten sposób roszczenie obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenia okresowe należne w przyszłości ulega przedawnieniu trzyletniemu.
Zgodnie z nowym i aktualnym brzmieniem art. 125 § 1 k.c. roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu lub innego organu powołanego do rozpoznawania spraw danego rodzaju albo orzeczeniem sądu polubownego, jak również roszczenie stwierdzone ugodą zawartą przed sądem albo sądem polubownym albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd przedawnia się z upływem sześciu lat. Jeżeli stwierdzone w ten sposób roszczenie obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenie okresowe należne w przyszłości przedawnia się z upływem trzech lat.
Stosownie do treści art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 roku do roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej (przed 9 lipca 2018 roku) i w dniu tym jeszcze nieprzedawnionych stosuje się od dnia wejścia w życie tej ustawy nowe przepisy kodeksu cywilnego o przedawnieniu. Zgodnie z regułą intertemporalną wyrażoną w art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r., w przypadku, gdy termin przedawnienia w brzmieniu nadanym ustawą nowelizacyjną jest krótszy niż według przepisów dotychczasowych, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie ustawy nowelizacyjnej (z dniem 9 lipca 2018 roku). Jeżeli jednak przedawnienie, którego bieg terminu rozpoczął się przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizacyjnej, nastąpiłoby przy uwzględnieniu dotychczasowego terminu przedawnienia wcześniej, to przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu.
Należy zwrócić uwagę, że stosownie do przepisu art. 124 § 1 k.c. po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo (od początku). W niniejszej sprawie przerwanie przedawnienia nastąpiło przez wszczęcie egzekucji (...) i zaczęło ono bieg od początku z chwilą prawomocnego umorzenia tego postępowania egzekucyjnego (od 18 czerwca 2014 roku).
W pierwszym przypadku dziesięcioletni okres przedawnienia, bo taki wówczas obowiązywał, rozpoczął ponowny bieg z chwilą prawomocnego umorzenia postępowania egzekucyjnego (od 18 czerwca 2014 roku) z uwagi na jego bezskuteczność. Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uzasadnieniu wyroku z dnia 7 kwietnia 2017 roku w sprawie V CSK 484/16 (Legalis nr 1618098), zgodnie z którym „umorzenie postępowania egzekucyjnego z przyczyny jego bezskuteczności powoduje wprawdzie uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych, jak o tym stanowi art. 826 k.p.c., ale nie niweczy skutku w postaci przerwy biegu przedawnienia roszczenia stwierdzonego tytułem egzekucyjnym, do której dochodzi przez fakt skutecznego złożenia wniosku egzekucyjnego; skutek w postaci przerwy biegu przedawnienia roszczenia niweczy natomiast umorzenie postępowania egzekucyjnego na żądanie samego wierzyciela, a zatem na podstawie art. 825 pkt 1 k.p.c.” (zob. także wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 26 lutego 2014 roku, I ACa 1081/13, Legalis nr 831570; U. Moszczyńska: Pojęcie bezskuteczności egzekucji i jej znaczenie na gruncie norm prawa materialnego w praktyce sądowej, PPE 2018/3).
Z powyższego wynika, że przedawnienie roszczenia według uprzedniego brzmienia art. 125 k.c. nastąpiło z dniem 18 czerwca 2024 roku (po upływie 10 lat). Przedawnienie to nastąpiłoby również przy zastosowaniu nowego 6-letniego terminu przedawnienia, liczonego od dnia 9 lipca 2018 roku. Wówczas przedawnienie byłoby z dniem 9 lipca 2024 roku, ale ze skutkiem na koniec roku 2024 roku stosownie do art. 118 zd. 2 k.c.
Sąd Okręgowy wskazał, że dla oceny zasadności powództwa pozycyjnego J. U. znaczenie ma przepis art. 77 ustawy o księgach wieczystych i hipotece (u.k.w.h.), który stanowi, że przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie narusza uprawnienia wierzyciela hipotecznego do uzyskania zaspokojenia z nieruchomości obciążonej. Przepisu tego nie stosuje się do roszczeń o świadczenia uboczne. Zdanie pierwsze tego przepisu nie zmieniło się nawet przy okazji gruntownych zmian w ustawie o księgach wieczystych i hipotece wprowadzonych ustawą z dnia 26 czerwca 2009 roku o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2009 roku, nr 131, poz. 1075). Przepis ten zmienia reguły gry gdy wierzytelność została zabezpieczona rzeczowo poprzez wpis hipoteki. Należy wówczas w tym przypadku odróżnić odpowiedzialność osobistą (np. dłużnika z określonej umowy, poręczyciela) od odpowiedzialności rzeczowej właściciela nieruchomości obciążonej hipoteką. Jedna osoba może skupiać w sobie obie te odpowiedzialności, bądź tylko jedną.
W sprawie rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy w Z. za numerem I C (...) przeciwko J. U. chodziło niewątpliwie o jego odpowiedzialność rzeczową z tytułu wpisanych hipotek w w/w księgach wieczystych.
W tym miejscu należy wskazać na wypowiedź Sądu Najwyższego, który scharakteryzował znaczenie art. 77 u.k.w.h. w następujący sposób: „art. 77 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2022 roku, poz. 1728 ze zm.) reguluje wyłącznie skutki przedawnienia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką dla odpowiedzialności właściciela przedmiotu hipoteki wobec wierzyciela przedawnionej wierzytelności; skutki te polegają na tym, że właściciel przedmiotu hipoteki nie może podnieść wobec wierzyciela hipotecznego zarzutu przedawnienia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, z wyjątkiem sytuacji, gdy wierzyciel dochodzi roszczeń o świadczenia uboczne, np. odsetek; w świetle art. 77 tej ustawy, dla odpowiedzialności właściciela przedmiotu hipoteki względem wierzyciela hipotecznego decydujące jest to, czy wierzytelność zabezpieczona hipoteką uległa przedawnieniu w relacji między tym wierzycielem a jego dłużnikiem osobistym; prowadzi to do wniosku, że właściciel przedmiotu hipoteki jest narażony na skuteczne dochodzenie od niego zapłaty w celu zaspokojenia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, choćby wierzytelność uległa przedawnieniu” (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2024 roku, I CSK 277/23, Legalis).
Skoro w toku procesu o zasądzenie kwoty hipoteki, dłużnik rzeczowy nie może bronić się przedawnieniem ze stosunku odpowiedzialności osobistej, to zakaz ten rozciąga się również na czas po wydaniu tytułu wykonawczego. Przepis art. 77 u.k.w.h. pozwala wierzycielowi hipotecznemu zaspokoić swoje roszczenie o zapłatę z nieruchomości obciążonej i nie wprowadza w tym zakresie żadnego terminu. Może to uczynić również po przedawnieniu wierzytelności ze stosunku osobistego. Zasądzający tytuł wykonawczy wydany w oparciu o przepis art. 77 u.k.w.h. nadal dotyczy wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie. Nie powstaje żadna inna wierzytelność, zaś sam tytuł wykonawczy jest niezbędny, aby zrealizować ten „najczarniejszy” cel hipoteki. Nie ma innej drogi do przymusowego zaspokojenia roszczenia wierzyciela hipotecznego. Gdyby zastosować do takiego tytułu wykonawczego przepis art. 125 k.c. doszłoby do pewnego paradoksu:
przepis art. 77 u.k.w.h. pozwalałby na zaspokojenie w każdym czasie, skoro przepis ten pozwala również na zaspokojenie zapłaty po przedawnieniu,
zastosowanie art. 125 k.c. w trybie powództwa opozycyjnego cofnęłoby stan sprawy do etapu pomiędzy powstaniem tytułu egzekucyjnego a nadaniem wyrokowi klauzuli wykonalności,
istniałby więc prawomocny wyrok zasądzający kwotę hipoteki / kwoty hipotek, ale wierzyciel ani nie mógłby egzekwować ani nie mógłby wystąpić z nowym pozwem, gdyż narażony byłby na zarzut powagi rzeczy osądzonej,
bez zgody wierzyciela hipotecznego, hipoteka nie mogłaby zostać wykreślona (brak podstawy do wykreślenia) i powstałby pewnego rodzaju stan zawieszenia, który zostałby rozwiązany gdyby w oparciu o inny tytuł wykonawczy doszłoby do zlicytowania nieruchomości i podziału sumy uzyskanej z licytacji (art. 1003 k.p.c.),
wierzyciel hipoteczny brałby udział w podziale sumy uzyskanej ze sprzedaży obciążonej nieruchomości przeprowadzonej w innym postępowaniu egzekucyjnym – art. 1036 § 1 pkt 3 k.p.c. (zob. M. Mikołajczak: Pozostawienie należności przypadającej wierzycielowi hipotecznemu na rachunku depozytowym – zagadnienia praktyczne, PPE 2022/3).
Powyższe przemawia za przyjęciem interpretacji, że art. 77 u.k.w.h. jest przepisem szczególnym, który wyłącza stosowanie art. 125 k.c. do orzeczeń sądowych zasądzających kwotę hipoteki. W związku powyższym Sąd Okręgowy oddalił powództwo.
Apelację złożył powód, który zaskarżył wyrok w całości, a rozstrzygnięciu zarzucił:
1)
naruszenia przepisów prawa materialnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
a)
art. 125 k.c. w zw. z art. 77 ustawy o księgach wieczystych i hipotece w zakresie jego błędnej wykładni polegającej na przyjęciu, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki do przedawnienia tytułu wykonawczego i pozbawienia go wykonalności, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów powinna prowadzić do stwierdzenia przedawnienia wykonalności tytułu wykonawczego w postaci prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Z. z dnia 6 stycznia 2012 roku, sygn. akt I C (...), a więc uwzględnienie powództwa w całości;
b)
art. 94 ustawy o księgach wieczystych i hipotece poprzez jego niezastosowanie, a tym samym błędne przyjęcie, iż wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie prowadziłoby do wygaśnięcia hipoteki, gdy w istocie do takiego zdarzenia prawnego doszłoby;
2)
naruszenie przepisów prawa procesowego, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędną ocenę dowodów, oparcie rozstrzygnięcia na kwestii zabezpieczenia wierzytelności hipoteką, a nie na kwestii przedawnienia tytułu wykonawczego, co przy prawidłowej ocenie dowodów w sprawie powinno prowadzić do uwzględnienia powództwa w całości.
Skarżący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i uwzględnienia powództwa w całości oraz zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego również za instancję odwoławczą wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.
W odpowiedzi na apelację złożoną przez powoda, pozwany domagał się oddalenia apelacji w całości oraz zasądzenia od powoda na swą rzecz kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie apelacyjne.
Sąd Apelacyjny w Lublinie zważył co następuje:
Apelacja jest niezasadna.
W pierwszej kolejności podnieść należy, że nie jest uzasadniony zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Przepis ten dotyczy oceny dowodów przez sąd i stanowi, że sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. W orzecznictwie wskazano, że jego naruszenie może polegać na błędnym uznaniu, że przeprowadzony w sprawie dowód ma moc dowodową i jest wiarygodny, albo że nie ma mocy dowodowej lub nie jest wiarygodny. Jednocześnie przyjęto, że prawidłowe postawienie tego zarzutu wymaga wskazania przez skarżącego konkretnych zasad lub przepisów, które naruszył sąd przy ocenie poszczególnych, określonych dowodów (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2004 roku, V CK 398/03, LEX nr 174215; z dnia 13 października 2004 roku, III CK 245/04, LEX nr 174185).
Przypomnieć należy, że Sąd Okręgowy uznał za wiarygodne dowody z dokumentów oraz zeznania powoda, które w zasadzie potwierdziły stan wynikający z dokumentów. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie odnosił się do takiej oceny dowodów. Powód nie wskazywał, które dowody zostały ocenione wadliwe jako wiarygodne, czy też niewiarygodne. Wywodził natomiast, że naruszenie art. art. 233 k.p.c. polega na „oparciu rozstrzygnięcia na kwestii zabezpieczenia wierzytelności hipoteką, a nie na kwestii przedawnienia tytułu wykonawczego”. Tak postawiony zarzut w sposób oczywisty nie świadczy o naruszeniu art. 233 § 1 k.p.c. i stanowi w istocie zarzut naruszenia prawa materialnego.
W świetle art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. dłużnik może w drodze powództwa żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub części albo ograniczenia m.in., jeżeli po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane. Do takich zdarzeń należy zaliczyć zjawiska i stany świata zewnętrznego oraz objawy wewnętrznego życia stron, z którymi przepisy prawa materialnego łączą wygaśnięcie zobowiązań albo które powodują niemożność egzekwowania świadczeń wynikających z tytułu egzekucyjnego (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.). W szczególności do zdarzeń polegających na wygaśnięciu zobowiązania można zaliczyć: wykonanie zobowiązania (art. 450 k.c.), świadczenie w miejsce wykonania (
datio in solutum - art. 453 k.c.), trwałą i nieprzemijającą niemożliwość świadczenia, będącą skutkiem okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności (art. 475 k.c.), potrącenie (art. 498 k.c.), odnowienie (art. 506 k.c.), zwolnienie dłużnika z długu przez wierzyciela (art. 508 k.c.), zmianę wierzyciela (art. 509 k.c.), wydanie wyroku na korzyść jednego z dłużników solidarnych w następstwie uwzględnienia zarzutu wspólnego wszystkim dłużnikom solidarnym (art. 375 § 2 k.c.) oraz wejście w życie nowych przepisów prawa, jeżeli nowy przepis stwierdza wygaśnięcie wcześniej ustalonego zobowiązania. Z kolei do zdarzeń polegających na niemożności egzekwowania świadczenia można zaliczyć: przedawnienie roszczenia (art. 117 k.c.), przemijającą niemożliwość świadczenia, odroczenie spełnienia zobowiązania przez wierzyciela, rozłożenie spłaty świadczenia na raty, prawo zatrzymania rzeczy do chwili zaspokojenia lub zabezpieczenia przysługujących dłużnikowi roszczeń, uprawomocnienie się wyroku w procesie petytoryjnym (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 30 kwietnia 2024 roku, I AGa 156/23, LEX nr 3715809).
Sąd Apelacyjny podziela pogląd Sądu Okręgowego, że do oceny zasadności powództwa znaczenie ma przepis art. 77 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 roku, poz. 1007) - dalej jako „u.k.w.h.”), który stanowi, że przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie narusza uprawnienia wierzyciela hipotecznego do uzyskania zaspokojenia z nieruchomości obciążonej. Przepisu tego nie stosuje się do roszczeń o świadczenia uboczne.
Regulacja ta wprowadza ogólną zasadę, że przedawnienie wierzytelności hipotecznej nie wpływa na uprawnienie wierzyciela hipotecznego dotyczącego dochodzenia zaspokojenia z przedmiotu hipoteki, pociąga za sobą jedynie skutki w sferze obligacyjnej i nie pozbawia wierzyciela hipotecznego uprawnienia do zaspokojenia się z nieruchomości, co oznacza, że właścicielowi nieruchomości obciążonej nie przysługuje zarzut przedawnienia i to niezależnie od tego, czy jest też dłużnikiem osobistym, czy tylko rzeczowym. Jeżeli nim jest, a dojdzie do przedawnienia i dłużnik zgłosi taki zarzut, to będzie odpowiadał tylko rzeczowo, a sąd, uwzględniając powództwo, ograniczy, zgodnie z art. 319 k.p.c., jego odpowiedzialność do obciążonej nieruchomości. Przepis ten wzmacnia pozycję prawną wierzyciela hipotecznego w stosunku do właściciela obciążonej nieruchomości (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 26 stycznia 2012 roku, I ACa 1374/11, Legalis nr 731208).
Podkreślenia wymaga, że nie budziło wątpliwości, iż powód jest dłużnikiem rzeczowym pozwanego. Tym samym w związku z art. 77 u.k.w.h. nie przysługiwałoby mu, jako dłużnikowi rzeczowemu, prawo do zgłoszenia zarzutu przedawnienia w sprawie toczącej się przed Sądem Okręgowym w Z. o sygn. akt I C (...) (k. 9), z wyjątkiem roszczeń o odsetki. Podobnie więc w niniejszej sprawie powodowi, jako dłużnikowi rzeczowemu, nie przysługuje obecnie możliwość żądania pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności obejmujące wymienione orzeczenie sądu z powoływaniem się na przedawnienie roszczenia stwierdzonego tym prawomocnym orzeczeniem.
Wbrew stanowisku skarżącego, Sąd Okręgowy rozróżnił kwestię przedawnienia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, od kwestii przedawnienia tytułu wykonawczego, czemu dał wyraz w swoim uzasadnieniu. Wyjaśnił, że skoro w toku procesu o zasądzenie kwoty hipoteki dłużnik rzeczowy nie może bronić się przedawnieniem ze stosunku odpowiedzialności osobistej z uwagi na treść art. 77 u.k.w.h., to zakaz ten rozciąga się również na czas po wydaniu tytułu wykonawczego. Tym samym art. 77 u.k.w.h. pozwala wierzycielowi hipotecznemu zaspokoić swoje roszczenie o zapłatę z nieruchomości obciążonej i nie wprowadza w tym zakresie żadnego terminu.
Sąd Okręgowy słusznie uznał, że przepisy ustawy o księgach wieczystych i hipotece mają charakter przepisów szczególnych w stosunku do regulacji zawartej w Kodeksie cywilnym, albowiem odmiennie regulują skutki przedawnienia roszczeń w zakresie wierzytelności zabezpieczonych hipoteką.
Sąd Apelacyjny podziela pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2017 roku (V CSK 233/16, Lex nr 2297421). Przepis art. 77 u.k.w.h. przewiduje, że upływ terminu przedawnienia nie narusza uprawnienia wierzyciela hipotecznego do uzyskania zaspokojenia i zawiera regulację szczególną w stosunku do przepisów regulujących przedawnienie, zawartych w Kodeksie cywilnym (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 8 stycznia 2020 roku, I ACa 834/18, LEX nr 3066530). Należy więc przyjąć, że przepis art. 77 u.k.w.h. jest przepisem szczególnym, który wyłącza także stosowanie art. 125 k.c. do orzeczeń sądowych zasądzających kwotę hipoteki. Zasądzający tytuł wykonawczy wydany w oparciu o przepis art. 77 u.k.w.h. nadal dotyczy wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie. Nie powstaje żadna inna wierzytelność, zaś sam tytuł wykonawczy jest niezbędny, aby wierzyciel mógł zaspokoić się z przedmiotu hipoteki. Z uwagi na odpowiedzialność rzeczową powoda nie można zaakceptować stanowiska skarżącego w zakresie przedawnienia roszczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem, z uwagi na istnienie hipoteki jako bardzo silnego ze swojej istoty zabezpieczenia rzeczowego konkretnej wierzytelności. Przepis art. 77 u.k.w.h. dotyczy istoty konstrukcji hipoteki, konstytuując jeden z jej zasadniczych walorów decydujących o sile i znaczeniu hipoteki jako rzeczowego zabezpieczenia wierzytelności.
Z samej istoty zabezpieczenia hipotecznego wynika zagwarantowanie wierzycielowi możliwości zaspokojenia swojego roszczenia niezależnie od okoliczności, jakie mogą się w przyszłości pojawić, w tym ryzyka związanego z ewentualnym przedawnieniem wierzytelności (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 20 lipca 2018 roku, I ACa 330/18). Niekwestionowane jest stanowisko, że upływ terminu przedawnienia w stosunku do dłużnika osobistego pozwalający dłużnikowi zgodnie z art. 117 § 2 k.c. na uchylenie się od obowiązku spełnienia świadczenia, nie wpływa na prawo wierzyciela hipotecznego do żądania zaspokojenia wierzytelności przez dłużnika hipotecznego w granicach praw wynikających z hipoteki (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 19 czerwca 2018 roku, I ACa 66/18).
Bez znaczenia, w świetle art. 77 u.k.w.h., pozostaje, jak długi czas upłynął od momentu powstania wierzytelności w ten sposób zabezpieczonej, jak też to, jak długi czas upłynął od daty jej przedawnienia (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 kwietnia 2021 roku, V ACa 621/20, LEX 3194599). Należy więc uznać, że bez znaczenia pozostaje także okoliczność jak długi czas upłynął od wydania orzeczenia stwierdzającego roszczenie wobec dłużnika rzeczowego.
Także Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 15 maja 2019 roku (SK 31/17) orzekł, iż art. 77 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece jest zgodny z art. 64 ust. 2 oraz z art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał odniósł się do oceny niekonstytucyjności kwestii braku możliwości przedawnienia określonego rodzaju wierzytelności zabezpieczonych hipoteką, tj. niejako braku zdolności przedawnialności określonego rodzaju wierzytelności. W treści orzeczenia podkreślono wyjątkowy charakter przepisu art. 77 u.k.w.h. – pozbawiającego skuteczności zarzut przedawnienia. Przepis ten odnosi się zarówno do dłużników osobistych, którzy dokonali obciążenia przedmiotu swojej własności hipoteką, jak również osób trzecich – właścicieli niebędących dłużnikami osobistymi (tzw. dłużników rzeczowych). Trybunał zaznaczył, że celem hipoteki jest stworzenie gwarancji efektywnej ochrony praw wierzyciela zaś domaganie się ochrony przez dłużnika rzeczowego nie będącego dłużnikiem osobistym nie może wyłączać czy ograniczać uprawnień jakie płyną z instytucji zabezpieczenia dla wierzyciela. Wskazano również, że wierzyciel hipoteczny doprowadzający do przedawnienia roszczenia nie pozostaje bez konsekwencji. Traci bowiem możliwość zaspokojenia świadczeń ubocznych z przedmiotu hipoteki, zaś dłużnik hipoteczny po upływie terminu przedawnienia, może skutecznie uchylić się od spełnienia świadczeń ubocznych. W konsekwencji Trybunał Konstytucyjny uznał, że wyważenie interesów właściciela nieruchomości niebędącego dłużnikiem osobistym i wierzyciela hipotecznego, jakie jest skutkiem art. 77 u.k.w.h., nie narusza zasady proporcjonalności.
Tym samym uznać należy, że skoro dłużnik rzeczowy nie może powoływać się na zarzut przedawnienia wierzytelności hipotecznej to konsekwentnie należy przyjąć, że nie może w sprawie o pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności powoływać się na zarzut przedawnienia roszczenia stwierdzonego prawomocnym wyrokiem. Zakaz art. 77 u.k.w.h. rozciąga się również na czas po wydaniu tytułu wykonawczego.
Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu Okręgowego, że nie ma innej drogi do przymusowego zaspokojenia roszczenia wierzyciela hipotecznego. Gdyby zastosować do takiego tytułu wykonawczego przepis art. 125 k.c. doszłoby do pewnych paradoksów, na które wskazywał Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku, a które byłyby trudne do zaakceptowania. Jednocześnie oznaczałoby to, że wierzyciel hipoteczny ma możliwość uzyskania tytułu wykonawczego, pozwalającego na zaspokojenie swojej wierzytelności z nieruchomości obciążonej nawet, gdy wierzytelność hipoteczna jest przedawniona (art. 77 u.k.w.h.), a więc odpowiedzialność dłużnika rzeczowego jest w zasadzie nieograniczona czasowo (za wyjątkiem odsetek). Natomiast jeżeli już taki tytuł wierzyciel hipoteczny uzyska, to jego sytuacja prawna się pogarsza, gdyż roszczenie objęte uzyskanym tytułem ulegałoby przedawnieniu z upływem 6 lat (art. 125 k.c.). Taka interpretacja byłaby nie tylko nielogiczna, ale wręcz stałaby w sprzeczności z podstawową funkcją hipoteki (art. 85 u.k.w.h.) oraz zasadą ochrony wierzytelności hipotecznej (art. 77 u.k.w.h.). Termin przedawnienia ma wprawdzie zapobiegać długotrwałym stanom niepewności dłużnika (przez co chroni interes dłużnika i rozwiązuje ów stan niepewności), niemniej nie może jednocześnie ze swojej istoty niweczyć uzasadnionych uprawnień wierzycieli hipotecznych. Należy więc przyjąć, że przepis art. 77 u.k.w.h. jest przepisem szczególnym, który wyłącza także stosowanie art. 125 k.c. do orzeczeń sądowych zasądzających kwotę hipoteki. Ponadto dyspozycją przepisu art. 125 k.c. nie jest objęty tytuł wykonawczy, ale „roszczenie”. Natomiast roszczenie wierzyciela hipotecznego objęte jest zasadą wyrażoną w art. 77 u.k.w.h. i nie ulega przedawnieniu wobec dłużnika rzeczowego, którym jest powód.
Niezasadny jest także zarzut naruszenia art. 94 u.k.w.h. Przepis ten stanowi, że wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki, chyba że z danego stosunku prawnego mogą powstać w przyszłości kolejne wierzytelności podlegające zabezpieczeniu.
Zaznaczyć należy, że hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym i nie ulega przedawnieniu (art. 244 § 1 k.c.). Hipoteka jako ograniczone prawo rzeczowe na nieruchomości, jest związana z oznaczoną wierzytelnością i służy do jej zabezpieczenia (art. 65 ust. 1 u.k.w.h.). Jest prawem akcesoryjnym, tzn. może istnieć tylko o tyle, o ile istnieje wierzytelność (art. 94 u.k.w.h.). Hipoteka zależy bowiem od wierzytelności, którą zabezpiecza.
Wygaśnięcie wierzytelności, zgodnie z art. 94 u.k.w.h. co do zasady, powoduje wygaśnięcie hipoteki, przy czym przyczyna wygaśnięcia wierzytelności nie ma znaczenia. Wygaśnięcie hipoteki powodują określone zdarzenia prawne, m.in. wykonanie zobowiązania (art. 450 k.c.), zrzeczenie się hipoteki (art. 96 u.k.w.h.), zwolnienie z długu (art. 508 k.c.), potrącenie (art. 498 k.c.), spełnienie za zgodą wierzyciela innego świadczenia -
datio in solutum (art. 453 k.c.), złożenie przedmiotu do depozytu sądowego (art. 470 k.c.), niektóre przypadki odnowienia (art. 507 k.c.), konfuzja (art. 241 k.c.), trwałą i nieprzemijającą niemożliwość świadczenia, będącą skutkiem okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności (art. 475 k.c.), przy czym wskazane zdarzenia prawne nie wyczerpują przyczyn wygaśnięcia wierzytelności. Natomiast przedawnienie wierzytelności nie wywołuje skutku w postaci jej wygaśnięcia, a rodzi skutki tylko w sferze obligacyjnej i nie pozbawia wierzyciela hipotecznego uprawnienia do zaspokojenia się z nieruchomości (art. 77 u.k.w.h.). Tym samym zarzut naruszenia art. 94 u.k.w.h. nie jest zasadny.
W konsekwencji podniesione zarzuty apelacji jako niezasadne, nie mogą prowadzić do zmiany rozstrzygnięcia. W związku z powyższym, apelacja podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c.
Wobec bezzasadności apelacji, na podstawie art. 98 § 1, 1
1, 3 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny zasądził od przegrywającego powoda na rzecz wygrywającej strony pozwanej zwrot kosztów postępowania apelacyjnego, obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika pozwanego w wysokości 8 100 złotych na podstawie § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jednolity Dz. U. 2026 roku, poz. 118).
Na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, nieuiszczoną część kosztów sądowych przejęto na rachunek Skarbu Państwa.
(K.N./J.P.)