Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 31 stycznia 2022 r., sygn. I AGa 178/21

Sygn. akt I AGa 178/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 31 stycznia 2022 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSA Małgorzata Zwierzyńska

Protokolant: sekretarz sądowy Mariusz Neumann

po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2022 r. w Gdańsku

na rozprawie

sprawy z powództwa (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K.

przeciwko K. (...) Spółce (...) Spółce Akcyjnej w B.

o zapłatę

na skutek apelacji powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w Toruniu

z dnia 5 lipca 2017 r. sygn. akt VI GC 176/15

I.

oddala apelację;

II.

zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 16.217 zł (szesnaście tysięcy dwieście siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

SSA Małgorzata Zwierzyńska

Sygn. akt I AGa 178/21

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 5 lipca 2017 r. Sąd Okręgowy w Toruniu w sprawie z powództwa (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K. przeciwko K. (...) Spółce C. (...) spółce akcyjnej w B. o zapłatę w punkcie pierwszym oddalił powództwo; w punkcie drugim zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 14.576,60 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kwotę 14.417 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; w punkcie trzecim nakazał zwrócić pozwanemu ze Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Toruniu kwotę 4.040,40 zł tytułem niewykorzystanej zaliczki.

Sąd Okręgowy ustalił, iż powód (...) sp. z o.o. z siedzibą w K. jest akcjonariuszem pozwanej K. (...) Spółki (...) S.A. z siedzibą w B.. Powód na dzień 30 marca 2012 roku posiadał pakiet akcji pozwanej wynoszący 1.745.171 akcji. W dniu 30 marca 2012 roku Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy (...) S.A. podjęło uchwałę w sprawie podziału zysku netto za rok obrotowy (...). Przeznaczając część środków na wypłatę dywidendy akcjonariuszom. Jednocześnie Walne Zgromadzenie ustaliło, iż wypłata dywidendy nastąpi 30 czerwca 2012 roku ustalając wysokość na 0,28 zł za jedną akcję. W tej sytuacji powód był uprawniony do dywidendy w wysokości 488.647,88 zł. Po odliczeniu należnego podatku na konto powoda winna wpłynąć kwota 395.804,78 zł. Następnie 31 lipca 2012 roku K. (...) Spółka C. (...) S.A. uzyskała zgodę Rady Nadzorczej na wypłatę zaliczki na poczet przewidywanej dywidendy za rok obrotowy od dnia 1 października 2011 do 30 września 2012 roku, ustalając stawkę za jedną akcję na kwotę 0,195 zł.

W tej sytuacji powód uzyskał prawo do zaliczki na poczet dywidendy w kwocie 714.785,19 zł. W dniu 26 kwietnia 2013 roku podjęto uchwałę w sprawie podziału zysku za rok obrotowy od 1 października 2011 do 30 września 2012 roku oraz rozliczenia zaliczki na dywidendę za rok (...) i dywidendę za rok obrotowy (...) ustalając kwotę 0,56 zł na jedną akcję. Z tego tytułu powód jako akcjonariusz nabył prawo do kwoty 2.454.612,70 zł z tytułu należnej mu dywidendy. Dodatkowo Krajowa Spółka Cukrowa S.A. uzyskała w dniu 21 sierpnia 2013 roku pozwolenie Rady Nadzorczej na wypłatę zaliczki na poczet dywidendy za rok (...). (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością uzyskała w ten sposób prawo do kwoty 26.274,21 zł. Pismem z dnia 10 lipca 2012 roku pełnomocnik K. (...) Spółki (...) S.A. złożył oświadczenie o potrąceniu przysługującej spółce wierzytelności z wierzytelnościami powoda o wypłatę należnej dywidendy. Pełnomocnik K. (...) Spółki C. (...) S.A. wskazał, iż na podstawie art. 498 k.c. dokonał potrącenia kwoty 395.804,78 zł przysługującymi (...) spółka z o.o. w K. tytułem dywidendy, po odjęciu podatku dochodowego, od K. (...) Spółki (...) SA w B. z wierzytelnością przysługują K. (...) Spółce (...) od (...) spółka z o.o. w kwocie 2.092.186,90 zł z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia i szkody wyrządzonej K. (...) Spółce (...) S.A. w następstwie czynu zabronionego J. F. (2) działającego jako Prezes Zarządu (...) spółka z o.o. w K. opisanych w prawomocnym wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 24 marca 2010 roku (sygn. akt II K 19/09) i Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 15 marca 2011 roku (615,703,68 zł) oraz wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 29 czerwca 2012 roku (sygn. akt IVK 484/10) w kwocie 1.476.483.20 zł.

W dniu 25 września 2012 roku pełnomocnik K. (...) Spółki (...) S.A. złożył kolejne oświadczenie o potrąceniu, na podstawie art. 498 k.c., spółce (...). Oświadczył, iż dokonuje potrącenia kwoty 714.785,19 zł przysługującej (...) spółka z o.o. z siedzibą w K. tytułem zaliczki na poczet dywidendy za rok obrotowy od 1 października 2011 roku do 30 września 2012 roku, po potrąceniu podatku dochodowego z wierzytelnością (...) S.A. z tytułu szkody w kwocie 1.476.483,20 zł wyrządzonej K. (...) Spółce (...) S.A. w B. w następstwie czynów zabronionych J. F. (2) działającego jako Prezesa Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K. opisanych w wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 29 czerwca 2012 roku (sygn. akt IVK 484/10)- w wysokości 1.476.483, 20 zł.

Pismem z dnia 15 listopada 2012 roku Prezes Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K. – P. F. oświadczyła, iż nie uznaje potrąceń dokonanych przez pełnomocnika (...) S.A. w B. z dnia 10 lipca 2012 roku i z dnia 25 września 2012 roku. W ocenie P. F. przedstawione do potrącenia wierzytelności są bezpodstawne, a K. (...) Spółce (...) S.A. w B. nie przysługują żadne roszczenia względem (...) spółka z o.o. w K..

Twierdzenia, iż (...) spółka z o.o. odpowiada za szkody wyrządzone (...) S.A. przez inne osoby jest pozbawione logiki i uzasadnienia prawnego. Jednocześnie wezwała pozwanego do natychmiastowej wypłaty kwoty 1.187.950,80 zł z tytułu przysługującej spółce dywidendy. Na powyższą kwotę składa się kwota 395.804,78 zł z tytułu dywidendy i kwota 714.785,19 zł z tytułu zaliczki na dywidendę oraz kwota 77.360,83 zł z tytułu rozliczenia zawartej przez strony umowy kontraktacji.

Pismem z dnia 30 lipca 2013 roku K. (...) Spółka C. (...) S.A. złożyła kolejne oświadczenie o potrąceniu na podstawie art. 498 k.c. do spółki (...) spółka z o.o. z siedzibą w K.. Złożonym oświadczeniem dokonano potrącenia kwoty 2.454.612,70 zł przysługującej (...) spółka z ograniczoną działalnością z siedzibą w K. w tytułem dywidendy za posiadane akcje (...) Spółki (...) S.A., za rok obrotowy od 1 października 2011 roku do 30 września 2012 roku oraz ostatecznego rozliczenia przez Krajową Spółkę (...) S.A. zaliczki na poczet dywidendy za rok obrotowy 2011/2012 oraz z dywidendy za rok obrotowy 2010/2011 - od K. (...) Spółki (...) S.A. w B. z wierzytelnością K. (...) Spółki (...) S.A. w B. wobec (...) spółka z o.o. w K. kwocie 2.480.886,91 zł - należność główna powiększona o odsetki ustawowe, tytułem szkody wyrządzonej K. (...) Spółce (...) S.A. w następstwie czynów zabronionych J. F. (2) działającego jako Prezesa Zarządu (...) spółka z o.o. w K. opisanych w wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z 29.06.2012 roku (sygn. akt IV K 484/10) oraz wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 16.01.2013 roku (sygn. akt II AKa 310/12) oraz wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach z 24.03.2010 roku (sygn. akt II K 19/09) i Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 15.03.2011 roku (sygn. akt II AKa 334/10). Na powyższe wierzytelności K. (...) Spółki C. (...) składają się:

1. należność główna w łącznej wysokości 863.716,93 zł. powyższa kwota wynika z sumy kwot 1.476.483,20 zł (z tytułu szkody) oraz 615.703,68 zł (z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia) pomniejszonej o kwotę 395.804,78 zł (dywidenda potrącona oświadczeniem z 10 lipca 2012 roku), kwotę 714.785,19 zł (zaliczka na dywidendę potrącona oświadczeniem z 25 września 2012 roku), kwotę 77.360,88 zł (wierzytelność z umowy kontraktacji nr (...)), kwotę 21.288,58 zł (wierzytelności z umowy kontraktacji nr (...)) oraz kwotę 1029,36 zł (wierzytelności z umowy kontraktacji nr (...)),

2. odsetki ustawowe w wysokości 1.589.584,41 zł wynikające z prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 16 stycznia 2013 roku (sygn. akt II AKa 310/12) zasądzającego na rzecz K. (...) Spółki (...) S.A. odszkodowanie na kwotę 1.476.483,20 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 25 czerwca 2004 roku do dnia zapłaty-odsetki naliczone do dnia 29 lipca 2013 roku,

3. odsetki ustawowe w wysokości 27.585,61 zł liczone od kwoty 615.703,68 zł (z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia) z uwzględnieniem potrącenia należności głównej z dnia 10 lipca 2012 roku od dnia złożenia przez (...) Spółkę (...) S.A. wniosku zawezwanie do próby ugodowej tj. od 19 kwietnia 2012 roku do dnia 29 lipca 2013 roku.

K. (...) Spółka C. (...) S.A. wystąpiła do Sądu Rejonowego w Siedlcach przeciwko (...) spółka z o.o. o zapłatę kwoty 51.000 zł. Dochodzona należność stanowiła fragment roszczenia jakie K. (...) Spółka C. (...) S.A. wysnuwała względem (...) spółka z o.o. w K. w wysokości łącznej 615.703,68 zł z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Wyrokiem z dnia 30 października 2013 roku Sąd Rejonowy w Siedlcach (w sprawie o sygn. akt V GC 513/12) zasądził od (...) spółka z ograniczoną działalnością w K. na rzecz (...) Spółki (...) S.A. w B. o kwotę 51.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 23 maja 2012 roku do dnia zapłaty oraz kosztami postępowania. Apelację od powyższego rozstrzygnięcia złożył (...) spółka z o.o. w K.. Wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2014 roku Sąd Okręgowy w Lublinie zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego i oddalił powództwo (...) Spółki (...) S.A. Sąd Okręgowy w Lublinie wskazał, iż do powstania roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia muszą być spełnione następujące przesłanki: wzbogaceniem musi nastąpić kosztem zubożonego, - uzyskana przez wzbogaconego korzyść musi mieć charakter majątkowy, - wzbogacenie i zubożenie muszą być wynikiem tego samego zdarzenia, które powoduje przejście korzyści z majątku jednej osoby do majątku drugiej, albo niewejście pewnej korzyści do majątku zubożonego, - wzbogacenie musi nastąpić bez podstawy prawnej. Jednocześnie Sąd Okręgowy wskazał, iż Sąd cywilny jest związany uzasadnieniem skazującego wyroku karnego w zakresie dotyczącym miejsca i sytuacji w jakiej przestępstwo zostało popełnione oraz ustaleniami, które stanowią wypełnienie ustawowej treści znamion czynu zabronionego przypisanego skazanemu. W ocenie Sądu odwoławczego skazanie Prezesa Zarządu pozwanej Spółki za przestępstwo z art. 292 § 1 k.k. nie przesądza o tym, że umowy zawarte przez niego w imieniu pozwanej ze spółką (...) były nieważne z punktu widzenia art. 58 § 1 k.c. Zdaniem tego Sądu nie ma automatycznego sprzężenia nieważności czynności prawnej na podstawie art. 58 § 1 k.c. z penalizacją określonych zachowań w kodeksie karnym bowiem nie można utożsamiać przestępczości z nieważnością czynności prawnej.

Wyrokiem z dnia 24 marca 2010 r. Sąd Okręgowy w Siedlcach w sprawie o sygn. akt II K 19/09 uznał J. F. (2) za winnego tego, że w okresie od 1 lipca do 30 sierpnia 2004 r. w K., woj. (...), w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, działając w warunkach ciągu przestępstw, jako Prezes Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K. nabył od (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w V. łącznie 111.780 kg cukru o wartości 351.533,52 zł brutto, o którym na podstawie towarzyszących okoliczności powinien i mógł przypuszczać, że został uzyskany za pomocą czynu zabronionego i tak:

1. w dniu 1 lipca 2004 roku w K. jako Prezes Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K. nabył od P. (...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w V. (...) (1).600 kg po cenie 2,96 zł za kilogram, łącznie na kwotę 153.925,92 zł, o którym na podstawie towarzyszących okoliczności powinien i mógł przypuszczać, że został uzyskany za pomocą czynu zabronionego, co wyczerpuje dyspozycję art. 292 § 1 k.k.,

2. w dniu 2 lipca 2004 roku w K. jako Prezes Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K. nabył od (...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w V. (...) (1).600 kg cukru ocenie 2,96 zł za 1 kg, łącznie na kwotę 153.925,92 zł, o którym na podstawie towarzyszących okoliczności mógł i powinien przypuszczać, że został uzyskany za pomocą czynu zabronionego, co wyczerpuje dyspozycję z art. 292 § 1 k.k.,

3. w dniu 30 sierpnia 2004 roku w K. jako Prezes Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K. nabył od(...) (...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w V. (...) (2).580 kg cukru w cenie po 2,80 zł za 1 kg, łącznie na kwotę 43.681,68 zł, o którym na podstawie towarzyszących okoliczności powinien i mógł przypuszczać, że został uzyskany za pomocą czynu zabronionego co wyczerpuje dyspozycję art. 292 § 1 k.k.

Za czyny te J. F. (1) został skazany na karę 1 roku pozbawienia wolności oraz na karę grzywny w wysokości 60 stawek dziennych po 120 zł każda stawka (pkt XI ppkt 1 wyroku). W punkcie nr 2 powołanego wyroku J. F. (1) został natomiast uznany za winnego tego, że w dniu 7 lipca 2004 r. w K., woj. (...), jako Prezes Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. nabył od P. (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w V. 194.400 kg cukru w cenie po 2,96 zł za 1 kg, łącznie na znaczą wartość w kwocie 615.703,68 zł, o którym na podstawie towarzyszących okoliczności powinien i mógł przypuszczać, że został uzyskany za pomocą czynu zabronionego, co wyczerpuje dyspozycję art. 292 § 2 k.k. Za czyn ten J. F. (1) został skazany na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz na karę grzywny w wysokości 100 stawek dziennych po 120 zł każda stawka. Na podstawie art. 91 § 2 k.k. Sąd Okręgowy w Siedlcach wymierzył J. F. (1) karę łączną pozbawienia wolności w wymiarze 1 roku i 6 miesięcy oraz łączną karę grzywny w wysokości 100 stawek dziennych po 120 zł każda stawka. Wykonanie kary łącznej pozbawienia wolności względem J. F. (1) Sąd Okręgowy w Siedlcach warunkowo zawiesił na okres 3 lat tytułem próby (pkt XI ppkt 2 wyroku).

Wyrokiem z dnia 15 marca 2011 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie w sprawie sygn. akt II AKa 334/10, zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 24 marca 2010 r. (sygn. akt II K 19/09) w ten sposób, że z opisu czynu przypisanego oskarżonemu J. F. (1) w pkt XI ppkt 1 wyroku wyeliminował stwierdzenie „w celu osiągnięcia korzyści majątkowej” (pkt I wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie). W pozostałej części, odnośnie oskarżonego J. F. (1) oraz odnośnie oskarżonych N. M. i D. V., Sąd Apelacyjny w Lublinie utrzymał w mocy zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach, uznając apelacje wniesione przez obrońców za oczywiście bezzasadne (pkt II wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie).

Łączna wartość cukru nabytego przez J. F. (2) działającego jako Prezes Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K. od P. (...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w V. wynosiła 967.237,20 zł.

Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2012 r. Sądu Okręgowego w Lublinie (sygn. akt IV K 484/10) J. F. (1) (poprzedni prezes zarządu powodowej spółki) został uznany za winnego popełnienia przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. na szkodę pozwanej K. (...) Spółki (...) S.A. w B., za co Sąd wymierzył mu karę jednego roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 3 lat tytułem próby, a ponadto karę grzywny w wysokości 180 stawek dziennych, po 20 zł każda stawka. W pkt 5 powołanego orzeczenia Sąd na podstawie art. 415 § 1 k.p.k. uwzględnił powództwo adhezyjne wniesione przez pokrzywdzoną (...) S.A. w B. i zasądził na jej rzecz od oskarżonych F. P., O. P., J. O. i J. F. (3) solidarnie kwotę 1.476.483,20 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 25 czerwca 2004r. do dnia zapłaty. Sąd karny w opisie przypisanego oskarżonym czynu wskazał, iż w dniu 8 czerwca 2004 r. w M., woj. (...), J. F. (2) jako prezes zarządu (...) sp. z o.o. w K. i J. O., działając wspólnie i w porozumieniu, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadzili (...) Spółkę (...) S.A. w B. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem znacznej wartości za pomocą.

Sąd Okręgowy zważył, iż roszczenie powoda nie zasługiwało na uwzględnienie. Zgodnie z regulacją art. 498 k.c., gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym (§ 1). Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej (§ 2). Sąd I instancji wskazał, iż oświadczenie o potrąceniu w zakresie kwoty 615.703,68 zł było nieskuteczne. Jak wynika z załączonych do pozwu dokumentów, w szczególności wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 17 kwietnia 2014 roku pomiędzy stronami toczyło się postępowanie o zapłatę z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. W postępowaniu tym K. (...) Spółka C. (...) S.A. wystąpiła jedynie o fragment należnego jej roszczenia w wysokości 51.000 zł. W tej sytuacji mamy do czynienia z tzw. „procesem na próbę”. Powód, któremu przysługuje roszczenie o znacznie większej wartości, domaga się zasądzenia tylko jego części, aby uzyskać pewność co do samej zasady należnego mu roszczenia. Pozwala to na minimalizację kosztów postępowania w przypadku niekorzystnego rozstrzygnięcia. W przypadku uwzględnienia dochodzonego roszczenia powód może skutecznie domagać się pozostałej części należności.

W omawianej sprawie taki proces toczył się przed Sądem Rejonowym w Siedlcach, a po wniesieniu apelacji przed Sądem Okręgowym w Lublinie. Wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2014 roku Sąd Okręgowy w Lublinie oddalił powództwo o zapłatę kwoty 51.000 zł. W ocenie Sądu Okręgowego wyrok oddalający powództwo o zasądzenie części roszczenia ma moc wiążącą w sprawie, w której powód dochodzi pozostałej jego części, gdy wynikają z tego samego stosunku prawnego i oparte są na tych samych okolicznościach faktycznych. Wyrok oddalający powództwo o część świadczenia wiąże sąd w zakresie braku odpowiedzialności pozwanego względem powoda, także co do pozostałej części świadczenia. Sąd nie może zatem uwzględnić kolejnego powództwa (co do pozostałej części świadczenia), chyba że po wydaniu poprzedniego wyroku uległy zmianie okoliczności sprawy.

Sąd Okręgowy rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd wyrażony w wyroku SN z 23 marca 2006 r. (IV CSK 89/05, OSNC 2007, Nr 1, poz. 15), według którego prawomocny wyrok oddalający powództwo o zasądzenie części roszczenia ma moc wiążącą w sprawie, w której powód dochodzi pozostałej jego części, tylko wtedy, gdy obie części roszczenia wynikającego z tego samego stosunku prawnego oparte są na tych samych okolicznościach faktycznych. Taka sytuacja niewątpliwie miała miejsce w omawianej sprawie. Zatem Sąd jest związany orzeczeniem Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 17 kwietnia 2014 roku. Zgodnie bowiem z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. W tej sytuacji przeprowadzenie dowodów z zeznań świadków i opinii biegłych zawnioskowanych przez pozwaną uznać należało za niedopuszczalne i bezprzedmiotowe wobec związania Sądu wcześniejszym orzeczeniem Sądu Okręgowego w Lublinie. W związku z powyższym Sąd oddalił powyższe wnioski dowodowe pozwanej.

W ocenie Sądu I instancji powództwo nie zasługiwało jednak na uwzględnienie z uwagi na fakt dokonania skutecznego potrącenia przysługujących K. (...) Spółce (...) S.A. względem powoda z tytułu poniesionej szkody w wysokości 967.237,20 zł wynikającej z czynu zabronionego oraz w związku z zasądzeniem od J. F. (1) kwoty w wysokości 1.476.483,20 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 25 czerwca 2004 roku do dnia zapłaty. Skuteczne złożenie oświadczenia o potrąceniu spowodowało umorzenie wierzytelności zgodnie z art.498 kc. Sąd Okręgowy wskazał, że nie można zgodzić się z zarzutami powoda, iż wobec złożenia oświadczenia o potrąceniu wierzytelności i wskazaniu spornych w niniejszej sprawie należności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia pozwana nie mogła skutecznie zgłaszać innych wierzytelności do potrącenia. Na wstępie wskazać należy, iż żaden przepis nie ogranicza strony w możliwości składania kilku oświadczeń o potrąceniu. Analiza oświadczeń K. (...) Spółki (...) S.A. wskazuje, iż oświadczenia z 10 lipca 2012 roku, 25 września 2012 roku i 30 lipca 2013 roku zawierają sprecyzowane, co do tytułu i wysokości wierzytelności, które zostały zgłoszone do potrącenia. Spełnione zatem zostały wszystkie wymogi do złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu. Każda ze stron stosunku zobowiązaniowego nie może mieć bowiem wątpliwości co do tego, jakie wierzytelności i w jakiej wysokości zostały zgłoszone do potrącenia. Efekt w postaci wzajemnego umorzenia wierzytelności do wierzytelności niższej wystąpi pod warunkiem rzeczywistego przysługiwania podmiotowi zgłaszającemu zarzut potrącenia wskazanej wierzytelności.

Od samego początku powód kwestionował w niniejszej sprawie prawidłowość składanych oświadczeń o potrąceniu z uwagi na bezpodstawność roszczeń pozwanego z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia i szkody. Skoro wierzytelność zgłoszona do potrącenia była sporna o jej istnieniu i możliwości potrącenia decydował Sąd. W omawianej sprawie Sąd Okręgowy w Lublinie oddalając powództwo (...) S.A. o zapłatę 51.000 zł przesądził o braku wierzytelności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Nie oznacza to jeszcze bezskuteczności potrącenia z uwagi na inne wierzytelności zgłoszone do potrącenia w omawianych oświadczeniach pozwanego. W ocenie Sądu Okręgowego dopuszczalne jest zgłoszenie przez jedną ze stron kilku wierzytelności do potrącenia o wartości znacząco wyższej od wartości wierzytelności drugiej strony. Należy pamiętać, iż skutek potrącenia w postaci umorzenia następuje do wierzytelności niższej. Zatem zgłoszenie przez jedną ze stron kilku skonkretyzowanych co do wysokości jak i podstawy prawnej wierzytelności powoduje, iż w przypadku nieuznania skuteczności potrącenia i sporu sądowego między stronami to na Sądzie ciąży obowiązek ustalenia istnienia wierzytelności zgłoszonej do potrącenia. Jeśli zgłoszono do potrącenia kilka wierzytelności, a zgłoszona w pierwszej kolejności wierzytelność strony potrącającej nie istnieje, nie dochodzi do umorzenia wierzytelności z tego tytułu, co nie wyklucza możliwości potrącenia z następnymi zgłoszonymi wierzytelnościami i wzajemnego umorzenia wierzytelności zgłoszonych w dalszej kolejności.

Do potrącenia ustawowego dochodzi w drodze jednostronnej czynności prawnej o charakterze prawokształtującym. Potrącenie ustawowe może być zatem dokonane wbrew woli drugiej strony. Staje się skuteczne, przy spełnieniu wskazanych w ustawie przesłanek (tzw. stanu potrącalności), z chwilą dojścia oświadczenia do adresata. Sam zbieg wierzytelności nie powoduje ex lege potrącenia; umorzenie wierzytelności wzajemnych następuje dopiero z mocy oświadczenia woli, które tworzy nowy stan materialnoprawny (por. np. wyr. SN z 9.9.2015 r., IV CSK 653/14, Legalis). Konieczne jest jednak spełnienie przesłanek potrącalności. Skoro pierwsza ze zgłoszonych wierzytelności nie spełniała przesłanek potrącalności, koniecznym stało się ocenienie pozostałych zgłoszonych do potrącenia wierzytelności w wysokości 967.237,20 zł i 1.476.483,20 zł. W ocenie Sądu Okręgowego zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwalał na uznanie skuteczności dokonanych potrąceń pozostałych wierzytelności. W tym zakresie Sąd I instancji oparł się na wyrokach karnych wydanych przez Sąd Okręgowy w Siedlcach z dnia 24 marca 2010 roku w sprawie sygn. akt II K 19/09 i Sąd Apelacyjny w Lublinie z dnia 15 marca 2011 roku w sprawie sygn. akt II AKa 334/10 oraz Sąd Okręgowy w Lublinie z dnia 29 czerwca 2012 roku w sprawie sygn. akt II K 484/10 i Sąd Apelacyjny z dnia 16 stycznia 2013 roku w sprawie sygn. akt II Aka 310/12. Pierwsze dwa wyroki uznały J. F. (2) za winnego popełnienia przestępstwa paserstwa nieumyślnego (art. 292§1 k.k.). Analiza wskazanych orzeczeń wskazuje, iż opis czynu zabronionego przypisanego J. F. (1) obejmuje działanie jako organu osoby prawnej – Prezesa Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością oraz precyzuje wysokość wyrządzonej szkody (łącznie 967.237,20 zł).

W wyrokach Sądu Okręgowego w Lublinie z 29 czerwca 2012 roku i Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 16 stycznia 2013 roku zasądzono, w ramach powództwa adhezyjnego, od J. F. (1) na rzecz (...) Spółki (...) S.A. w B. kwotę 1.476.483,20 zł. Również w tym wypadku, analiza orzeczeń wskazuje, iż J. F. (1) działał jako organ spółki – Prezes Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 11 k.p.c. ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Jednakże osoba, która nie była oskarżona, może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną. Moc wiążąca wyroków karnych w postępowaniu cywilnym nie jest konsekwencją powagi rzeczy osądzonej wyroków karnych, ani skutków prawomocności w takim sensie jak w art. 365§1 k.p.c., ponieważ przejawia się ona jedynie w związaniu pewnymi jego elementami, tj. ustaleniami co do okoliczności popełnienia przestępstwa. Okoliczności popełnienia przestępstwa znajdują wyraz w opisie czynu zabronionego przypisanego skazanemu.

W tym zakresie Sąd cywilny jest związany wyrokiem karnym i nie może prowadzić odmiennych ustaleń. Sąd Okręgowy w Toruniu w pełni podzielił stanowisko SN wyrażone z wyroku z 2.2.1012 r., (II CSK 330/11) wskazujące, iż zgodnie z art. 11 k.p.c. zakres związania prawomocnych wyroków skazujących dotyczy ustaleń co do okoliczności popełnienia przestępstwa zawartych w sentencji wyroku. W obu wypadkach wskazane wyroki karne wskazywały, iż J. F. (1) popełniając przestępstwo działał jako Prezes Zarządu powodowej spółki. W ocenie Sądu element ten wiąże Sąd i nie jest możliwe prowadzenie w tym zakresie odmiennych ustaleń. Zgodnie z art. 416 k.c. osoba prawna jest obowiązana do naprawienia szkody wyrządzonej z winy jej organu. Możliwość ustalenia odpowiedzialności osoby prawnej na podstawie art. 416 k.c. zależy od tego, czy szkoda została wyrządzona przez co najmniej jedną osobę wchodzącą w skład statutowego organu osoby prawnej, której zachowanie jest zawinione (tak: wyr. SN z 5.11.2010 r., I CSK 12/10, H.). Sąd Okręgowy wskazał, że dopuszczalność ustalenia odpowiedzialności deliktowej osoby prawnej nie jest uzależniona od sposobu jej reprezentacji. Zgodnie bowiem ze stanowiskiem przyjmowanym w doktrynie prawa cywilnego, przypisywalność osobom prawnym konsekwencji stanów psychicznych, takich jak dobra albo zła wiara oraz wina, nie jest uzależniona od tego, czy dotyczą one osoby lub osób uprawnionych do reprezentacji. Oznacza to w szczególności, że ustalenie odpowiedzialności osoby prawnej na podstawie art. 416 k.c. jest możliwe nawet wtedy, gdy szkoda zostanie wyrządzona w wyniku zawinionego zachowania jednej osoby wchodzącej w skład organu, która nie ma prawa do samodzielnego reprezentowania osoby prawnej.

Treść wyroków karnych powołanych wyżej, nie pozostawia wątpliwości, iż w obu wypadkach J. F. (1) został skazany za działania w charakterze organu osoby prawnej – Prezesa Zarządu (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Szczegółowa analiza obu orzeczeń w sposób jasny wskazuje, iż przestępstwa zostały popełnione na szkodę K. (...) Spółki (...) S.A. w B.. W tej sytuacji zgodnie z art. 416 k.c. (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością będzie ponosiła odpowiedzialność za działania swojego ówczesnego Prezesa J. F. (1). Nie budzi wątpliwości, iż w świetle uregulowań kodeksu spółek handlowych zawartych w art. 201 § 1 i 2 k.s.h. zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje spółkę. Zarząd składa się z jednego albo większej liczby członków. Zatem uprawnienie Prezesa Zarządu do działania w charakterze organu osoby prawnej nie budziło wątpliwości Sądu Okręgowego. Wskazując na powyższe Sąd I instancji uznał, że pozwana udowodniła swoje wierzytelności przedstawione do potrącenia, jak również wszelkie pozostałe przesłanki warunkujące jego skuteczne dokonanie. Wierzytelności pozwanej zarówno w zakresie kwoty 967.237,20 zł jak i 1.476.483 zł wraz z odsetkami miały bowiem charakter pieniężny, były wymagalne i nadawały się do dochodzenia przed sądem lub przed innym organem państwowym. Dokonane przez pozwaną potrącenie, z mocy art. 498 § 2 k.c. skutkowało natomiast umorzeniem w całości wierzytelności powódki dochodzonej w niniejszym postępowaniu, czyniąc powództwo bezzasadnym. Identyczne stanowisko w sprawie wyraził Sąd Okręgowy w Toruniu rozpoznający sprawę o zapłatę z powództwa (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko K. (...) Spółce (...) S.A. w B. w wyroku z dnia 14 marca 2017 roku w sprawie VI GC 230(...). Również w tym postępowaniu Sąd oceniał skuteczność i prawidłowość złożonych oświadczeń o potrąceniu.

W ocenie Sądu Okręgowego za chybiony uznać należało zarzut powoda przedawnienia roszczeń przedstawionych do potrącenia. W ocenie Sądu I instancji w omawianej sprawie zastosowanie znajduje art. 442

1 § 2 k.c., przewidujący wydłużony, tj. 20 – letni termin przedawnienia roszczeń wynikających z przestępstwa. Powołany przepis stanowi, iż jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dwudziestu od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Treść powołanych wyżej wyroków karnych nie pozostawia wątpliwości, iż J. F. (1) dopuścił się przestępstwa paserstwa w dacie 1,2,7 lipca oraz 30 sierpnia 2004 roku oraz przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w dniu 8 czerwca 2004 roku. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na zmianę przepisów regulujących termin przedawnienia. Zgodnie z obowiązującym w chwili popełnienia przestępstw art. 442 § 2 k.c., termin przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wynikłej ze zbrodni lub występku wynosił 10 lat. Powyższy przepis został uchylony w 2007 roku. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz.U. z 2007 r., Nr 80, poz. 538), do roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy, tj. przed dniem 10 sierpnia 2007 r., a według przepisów dotychczasowych w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, stosuje się przepisy art. 4421 k.c. W omawianej sprawie roszczenia K. (...) Spółki (...) S.A. powstały w 2004 r. i w chwili wejścia w życie przepisów nowelizujących kodeks cywilny nie uległy jeszcze 10 – letniemu przedawnieniu, należy zatem stosować do nich 20 – letni termin przedawnienia przewidziany w nowo wprowadzonym i obowiązującym do dnia dzisiejszego art. 4421 § 2 k.c. W ocenie Sądu Okręgowego 20-letni termin przedawnienia przewidziany w art. 4421§2 k.c. znajdujący zastosowanie do odpowiedzialności J. F. (1), który dopuścił się popełnienia przestępstw opisanych w wyrokach karnych znajdzie również zastosowanie do odpowiedzialności spółki na podstawie art. 416 k.c.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 listopada 2009 (sygn. akt IV CSK 257/09, Lex nr (...)) to samo zdarzenie sprawcze powodujące szkodę nie powinno być oceniane w różny sposób i prowadzić w konsekwencji do przyjmowania zróżnicowanego terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego wobec osób współodpowiedzialnych za naprawienie tej samej szkody. Sąd Okręgowy w Toruniu w pełni podziela powyższy pogląd. Należy również wskazać, iż w powołanej już wyżej sprawie Sądu Okręgowego w Toruniu o sygn. akt VI GC 230/16 Sąd uznał także, iż zarzut nadużycia prawa podmiotowego do dywidendy za uzasadniony. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podzielił w tym zakresie stanowisko Sądu w sprawie VI GC 230/16. Stosownie do art. 5 k.c., nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Nie budzi wątpliwości w świetle przedłożonych wyroków karnych opisanych szczegółowo wyżej, iż J. F. (1) działając jako Prezes Zarządu powódki, wyrządził pozwanej, w wyniku przestępstwa popełnionego z winy umyślnej (art. 286 § 1 k.k., zamiar kierunkowy bezpośredni) szkodę w znacznych rozmiarach – 1.476.483,20 zł. Zarówno J. F. (1) jak i (...) spółka z o.o. w żaden sposób nie naprawili pozwanej szkody. W tej sytuacji uwzględnienie powództwa byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nie można bowiem zaakceptować sytuacji, w której jeden podmiot wyrządzający spółce szkodę w znacznych rozmiarach i nie podejmujący nawet próby jej naprawienia, będąc jednocześnie akcjonariuszem tej spółki korzysta z przychodów uzyskiwanych przez tę spółkę.

Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd Okręgowy orzekł jak w pkt 1 orzeczenia. O kosztach postępowania orzeczono w myśl art. 98 k.p.c.

Apelację od powyższego wyroku wniosła powódka i zaskarżyła go w pkt 1 i 2 oraz zarzuciła naruszenie:

1. art. 11 k.p.c. polegające na przyjęciu przez Sąd I instancji, iż związany jest treścią wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 24.03.2010r. (sygn. akt II K 19/09) oraz treścią wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 15.03.2011r. (sygn. akt AKa 334/10) w zakresie wysokości szkody pozwanego, jak również, że jest związany treścią wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 29.06.2012r. (sygn. akt IV K 484/10) i treścią wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 16.01.2013r. (sygn. akt II AKa 310/12) w zakresie działania J. F. (1) w ramach kompetencji Prezesa Zarządu powodowej spółki w czasie popełniania przestępstw opisanego w w/w wyrokach,

2. art. 415 k.c. w zw. z art. 422 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że powódka ponosi odpowiedzialność za zaistniałą szkodę jako osoba, która świadomie ze szkody skorzystała, w sytuacji, gdy nie można przypisać powódce winy umyślnej,

3. art. 415 k.c. w zw. z art. 361 § 1 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że pomiędzy zachowaniem J. F. (1) jako pasera nieumyślnego a powstałą szkodą w wysokości 967.237,20zł zachodzi związek adekwatny przyczynowy, warunkujący powstanie odpowiedzialności deliktowej,

4. art. 415 k.c. w zw. z art. 416 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, iż powódka ponosi odpowiedzialność za szkodę w wysokości 967.237,20 zł na podstawie przepisu art. 416 k.c. w sytuacji, gdy brak jest związku przyczynowego pomiędzy działaniem J. F. (1) a wystąpieniem szkody pozwanego, wobec czego nie można uznać, aby J. F. (1) dopuścił się deliktu, za który odpowiedzialność ponosiłaby powodowa spółka,

5. art. 498 § 1 i 2 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, iż wierzytelność dochodzona pozwem w kwocie 643.290,29zł wygasła w skutek potrącenia jej z wierzytelnością pozwanej w wysokości 1.476.483,20zł z tytułu szkody( wyrok Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 29.06.2012r. sygn. akt IVK 484/10) w sytuacji, gdy wierzytelność ta została przedstawiona przez pozwaną do potrącenia z innymi wierzytelnościami przysługującymi powódce wobec pozwanej z tytułu dywidendy oraz rozliczenia umów kontraktacji, oświadczeniami z dnia 25.09.2012r., częściowo z dnia 30.07.2013r. oraz z dnia 30.09.2013r.,

6. art. 416 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, iż J. F. (1) dopuszczając się w dniu 8.06.2004r. przestępstwa oszustwa działał w ramach kompetencji i uprawnień członka zarządu powódki, w sytuacji gdy nie był legitymowany przez powódkę do popełnienia przestępstwa i nie reprezentował powódki wykonując działania określone w opisie czynu wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 29.06.2012r. (sygn. akt IV K 484/10),

7. art. 416 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, iż odpowiedzialność osoby prawnej za zawinione działania członka zarządu jest odpowiedzialnością za „cudzy” czyn niedozwolony, podczas gdy przepis ten statuuje odpowiedzialność za własny czyn niedozwolony osoby prawnej,

8. art. 442

1 § 2 k.c. w zw. z art. 416 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, iż roszczenia pozwanej wobec powódki z tytułu szkody nieuległy przedawnieniu, w sytuacji gdy wydłużenie terminu przedawnienia roszczeń wynikłych „ze zbrodni lub występku” dotyczy bezpośredniego sprawcy szkody oraz osoby odpowiedzialnej za cudy, nie własny czyn,

9. art. 442

1 § 1 k.c. w zw. z art. 502 k.c. i art. 498 § 1 k.c. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, iż roszczenia pozwanej przedstawione do potrącenia z roszczeniem powódki dochodzonym pozwem nie uległy przedawnieniu, podczas gdy pozwana „wiedzę na temat szkody i osoby obowiązanej do jej naprawienia” w zakresie kwoty 967.237,20zł powzięła najpóźniej w dniu 30.03.2009r.(data pierwszej rozprawy w sprawie sygn. akt IIK 19/09) , natomiast w zakresie kwoty 1.476.483,20zł powzięła co najmniej w dniu 13.11.2006r. (data powództwa adhezyjnego w sprawie sygn. akt IVK 488/10), co oznacza, że w chwili składania oświadczeń o potraceniu z dnia 10.07.2012r., 25.09.2012r., 7.11.2012r., 11.02.2013r., 23.04.2013r., 30.07.2013r., 30.09.2013r. oraz z dnia 4.09.2015r. wszystkie roszczenia pozwanej przedstawione do potrącenia z wierzytelnościami przysługującymi powódce, były przedawnione,

10. art. 5 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, iż występując z roszczeniem o zapłatę powódka wykonywała prawo podmiotowe w sposób sprzeczny z zasadnymi współżycia społecznego i nie powinna korzystać z ochrony jurysdykcyjnej, w sytuacji gdy Sąd I instancji nie wskazał na żadne wyjątkowe okoliczności, uzasadniające zabezpieczenie interesów pozwanej, a strony utrzymywały stosunki gospodarcze i zawierały umowy, pomimo postawienia zarzutów i postępowania karnego prowadzonego przeciwko byłemu członkowi zarządu powódki; pozwana przez złożone oświadczenia o potrąceniu de facto uznała roszczenie powódki uznane przez Sąd I instancji za nadużycie prawa podmiotowego,

11. art. 5 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na niewskazaniu przez Sąd I instancji, na czym ma polegać sprzeczność dochodzenia roszczenia przez powódkę z klauzulami generalnymi oraz jakie zasady współżycia społecznego zostały przez powódkę naruszone,

12. art. 98 § 1 k.p.c. i art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z § 2 ust.1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28.09.2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie polegające na zasądzeniu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego na rzecz pozwanej w wysokości dwukrotności stawki minimalnej, w sytuacji braku wniosku pozwanego o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego powyżej norm przepisanych oraz błędne przyjęcie, iż nakład pracy pełnomocników pozwanego uzasadniał zasądzenie wynagrodzenia powyżej stawi minimalnej.

Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kwoty głównej wraz z odsetkami ustawowymi oraz kosztów procesu zgodnie z żądaniem pozwu.

Pozwana w odpowiedzi na apelację wniosła o jej oddalenie i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 17 września 2018 r. w sprawie sygn. akt V AGa 103/18 w punkcie pierwszym sprostował oznaczenie powoda w rubrum zaskarżonego wyroku umieszczając słowo (...) w cudzysłowie, w punkcie drugim oddalił apelację, a w punkcie trzecim zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 8.100 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 14 maja 2021 r. w sprawie sygn. akt IV CSKP 42/21 odrzucił skargę kasacyjną powodowa co do punktu I wskazanego wyżej wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku w punkcie drugim uchylił zaskarżony wyrok w pozostałej części i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy w pierwszym rzędzie wskazał na uchybienia w zakresie sporządzenia uzasadnienia orzeczenia, w związku z zarzutem naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżone skargą kasacyjną orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej, bowiem Sąd Apelacyjny nie odniósł się do wszystkich zarzutów apelacji, pomijając analizę art. 422 k.c. Ponadto w z zakresie kwoty 967 237, 20 zł, przedstawionej również do potrącenia, Sąd drugiej instancji odwołał się do związania na podstawie art. 11 k.p.c. nie dokonując jednak pogłębionej analizy instytucji zawartej w art. 11 k.p.c., nie badał też relacji pomiędzy skazaniem za przestępstwo nieumyślne paserstwa a treścią art. 422 k.c., mylnie poprzestając na związaniu wynikającym z art. 11 k.p.c.

Sąd Apelacyjny nie odniósł się również do zarzutu przedawnienia roszczenia opartego na podstawie art. 422 k.c., nie wyjaśnił również - zakresu związania sądu cywilnego prawomocnym wyrokiem karnym skazującym za nieumyślne przestępstwo paserstwa.

Istotną kwestią wymagającą skrupulatnej analizy, było „wykorzystanie” wierzytelności przedstawionych przez stronę pozwaną do potrącenia; pozwana była uprawniona do przedstawienia do potrącenia kolejnych wierzytelności, na wypadek, gdyby któraś z pierwotnie przedstawionych nie odniosła oczekiwanego skutku. Jednakże, Sąd orzekający nie może poprzestać na takiej wariantowości, lecz jego obowiązkiem jest skonkretyzowanie wierzytelności, którą uznał za spełniającą warunki potrącenia. Sąd powinien jednoznacznie wskazać, czy żądanie pozwu jest nieuzasadnione z uwagi na skuteczne potrącenie wierzytelności opiewającej na kwotę 967.237,20 zł, bądź na kwotę 1.476.483,20 zł, bądź umorzenie nastąpiło w inny sposób, np. przy częściowym wykorzystaniu obu wierzytelności. Poza tym - z uwagi na to, że rzeczone wierzytelności były przedstawiane do potrącenia w różnych stanach faktycznych, w tym w innych postępowaniach sądowych - obowiązkiem Sądu jest ustalenie, w jakich częściach zostały one wykorzystane, a w jakich pozostają do dyspozycji w niniejszym postępowaniu.

Sąd drugiej instancji nie wyjaśnił jednoznacznie zastosowania wydłużonego terminu przedawnienia. Wprowadzenie samodzielnego, dłuższego terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego i wyznaczenie początku jego biegu jako daty popełnienia przestępstwa, miało na celu rozszerzenie ochrony prawnej poszkodowanych. Pojęcie "jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku" w rozumieniu art. 442 § 2 k.c. należy jednak wykładać nie jako przesłankę przedmiotową, odnoszącą się do samego faktu wystąpienia szkody wyrządzonej przestępstwem, tylko przesłankę podmiotową, wymagającą oceny podstaw odpowiedzialności osoby, przeciwko której jest skierowane roszczenie odszkodowawcze. Nieuzasadnionym uproszczeniem jest stwierdzenie, że musi być ona bezpośrednim sprawcą przestępstwa.

Niemniej należy odróżnić sytuację, w której równolegle obok sprawcy szkody za jego (cudzy) czyn odpowiada inna osoba, od takiej w której, oprócz sprawcy, odpowiada inna osoba zarówno za czyn cudzy, jak i za czyn własny. Odwołując się do konstrukcji deliktowego roszczenia odszkodowawczego uznano, że termin przedawnienia przewidziany w art. 442 § 2 k.c. (obecnie art. 4421 § 2 k.c.) ma zastosowanie do podmiotu niebędącego sprawcą przestępstwa wtedy, gdy bezpośrednio z przepisu wynika, że jedną z przesłanek jego własnej odpowiedzialności deliktowej jest czyn niedozwolony innej osoby, będący przestępstwem. Tożsamość zdarzenia prawnego, powodującego powstanie szkody, skutkuje wówczas tym, że roszczenia odszkodowawcze wobec sprawcy przestępstwa i osoby odpowiedzialnej deliktowo za cudzy czyn przestępczy przedawniają się w jednym wydłużonym terminie. Takiej tożsamości brak, jeżeli źródłem szkody jest delikt własny pozwanego, niebędący jednocześnie jego przestępstwem.

Podsumowując swoje rozważania Sąd Najwyższy wskazał również na konieczność jednoznacznego wyjaśnienia, czy powództwo jest nieuzasadnione w związku ze skutecznie podniesionym przez pozwaną zarzutem potrącenia, czy też w związku z uwzględnieniem zarzutu nadużycia prawa przez powoda.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja jako bezzasadna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Sąd Apelacyjny co do zasady podziela i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji i czyni je także podstawą własnego rozstrzygnięcia, co w takim wypadku nie wymaga ich ponownego przytaczania (art. 387§2

1 pkt 1 k.p.c.). Doprecyzowania wymagają jedynie daty tych oświadczeń pozwanego o potrąceniu, które ostatecznie doprowadziły do umorzenia wierzytelności powoda dochodzonych w niniejszym postępowaniu i zakres wykorzystania poszczególnych wierzytelności zgłaszanych do potrącenia także w związku z innymi roszczeniami powoda dochodzonymi w innych postępowaniach sądowych, ponieważ nie wynika to w sposób czytelny z uzasadnienia zaskarżonego wyroku.

Dodatkowo, Sąd uwzględnił wyroki Sądu Apelacyjnego w Gdańsku wraz z uzasadnieniem z dnia 17 maja 2018 r. sygn. akt V AGa 66/18 w, w której oddalono apelację powoda od wyroku Sadu Okręgowego w Toruniu z dnia 14 marca 2016 r. w sprawie sygn. akt VI GC 230/16 (k. 1096 – 1125) oraz z dnia 29 września 2021 r. sygn. akt V AGa 99/19 oddalający apelację powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 8 marca 2019 r. w sprawie sygn. akt VI GC 125/17 (k. 1296 - 1313); z uwagi na brzmienie art. 243

2 k.p.c. nie było potrzeby wydawania odrębnego postanowienia w przedmiocie przeprowadzenia dowodu z tych orzeczeń.

Co do poszczególnych oświadczeń pozwanego o potrąceniu wierzytelności, na które powoływał się pozwany w niniejszym sporze należało mieć na uwadze również zastrzeżenia strona powodowej zgłoszone na rozprawie apelacyjnej w dniu 14 grudnia 2021 r. wskazujące na tożsamość wierzytelności zgłaszanych do potrącenia w sprawie niniejszej oraz w sprawie VI GC 125/17; co więcej, na potrzebę ustalenia zakresu „wykorzystania” przez pozwanego poszczególnych wierzytelności przedstawianych do potrącenia, zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu swojego orzeczenia uchylającego pierwotny wyrok Sądu drugiej instancji.

Otóż w niniejszej sprawie powód domagał się zapłaty kwoty 395.804,78 zł z tytułu dywidendy za rok obrotowy 2010/2011 r. oraz kwoty 247.485,51 zł stanowiącej część dywidendy za rok 2011/2012 w łącznej kwocie 2.454.612,70 zł, a które jego zdaniem zostały bezzasadnie potrącone z wierzytelnościami pozwanego z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Warto przy tym wyjaśnić, że pozostała część dywidendy za rok 2011/2012 była dochodzona we wspomnianej sprawie VI GC 125/17 Sądu Okręgowego w Toruniu (vide: str. 2 uzasadnienia wyroku z dnia 29 września 2021 r. V AGa 125/17) .

Jak wynika z ustaleń poczynionych w sprawie VI GC 125/17, łączna kwota dochodzona w tym postępowaniu wynosiła 2.971.866,36 zł. Do potrącenia pozwany zgłosił swoje wierzytelności wskazane w oświadczeniach z dnia 25 września 2012 r. , z dnia 7 listopada 2012 r., z dnia 11 lutego 2013 r., z dnia 23 kwietnia 2013 r., z dnia 30 lipca 2013 r., z dnia 30 września 2013 r. Oświadczenia te zostały uznane przez Sąd Okręgowy w sprawie VI GC za skuteczne i skutkowały umorzeniem wierzytelności powoda dochodzonych w tym sporze.

Natomiast w niniejszej sprawie pozwany powoływał się na oświadczenia o potrąceniu dokonane pismem z dnia 4 września 2015 r., złożonym już po otrzymaniu pozwu, w którym to oświadczeniu pozwany zgłosił po raz pierwszy wierzytelność w kwocie 967.237,20 zł z tytułu popełnionego przez J. F. (1) przestępstwa paserstwa, za co został skazany wyrokiem z dnia 24 marca 2010 r. Sądu Okręgowego w Siedlcach sygn. akt II K 19/09. Trzeba jednak zaakcentować – skoro jedna z części składowych żądania pozwu opiewała na 395.804,78 zł – że do tej kwoty odnosiło się już pierwsze już pierwsze z szeregu oświadczeń pozwanej o potrąceniu, datowane na dzień 10 lipca 2012 r. Pozwany zbiorczo pozwany wymienił w nim kwotę 2.092.186,90 zł własnej wierzytelności z bezpodstawnego wzbogacenia oraz z tytułu wyrządzonej szkody przez J. F. (1) z przywołaniem sygnatur akt spraw karnych - II K 19/09 i IV K 1476/10 oraz kwot cząstkowych - 615.703,68 zł i 1.476.483,20 zł.

O ile rację ma Sąd Okręgowy wykluczając możliwość zgłoszenia do potrącenia wierzytelności z bezpodstawnego wzbogacenia (615.703,68 zł) , a to z uwagi na prawomocne przesądzenie tej kwestii wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 17 kwietnia 2014 r. sygn. akt IX Ga21/14, to niewątpliwie możliwe było zgłoszenie do potrącenia wierzytelności z tytułu szkody pozwanej poniesionej na skutek czynu zabronionego popełnionego przez prezesa zarządu powodowej spółki , szkoda ta wynosiła 1.476.483,20 zł. W konsekwencji doszło do umorzenia wzajemnych wierzytelności stron do kwoty 395.804,78 zł dochodzonej przez powoda już na skutek oświadczenia z dnia 11 lipca 2012 r. Jak przy tym wynika z dalszych oświadczeń pozwanego, suma ta w późniejszym czasie była odejmowana z globalnej kwoty zgłaszanej do potrącenia (vide: oświadczenie z dnia 25 września 20112 r. k. 25, z dnia 30 lipca 2013 r. k. 27 -28), przy czym – co ważne - w oświadczeniu o potrąceniu z dnia 30 lipca 2013 r. po raz pierwszy zostały zgłoszone także odsetki w kwocie 1.589.584,41 zł.

Okoliczność sukcesywnego pomniejszania kwoty 1.476.483,20 zł wynika także z tych oświadczeń o potrąceniu, na które powołuje się Sąd Okręgowy w Toruniu w sprawie VI GC 125/17 (str. 19-20 uzasadnienia w sprawie sygn. akt V AGa 99/19). Jednocześnie Sąd ten ustalił, że doszło do umorzenia wierzytelności powoda w kwocie łącznej 2.971.866,36 zł na skutek oświadczeń składanych przez pozwanego do dnia 30 lipca 2013 r. , co skutkowało oddaleniem powództwa w tej sprawie.

W sprawie VI GC 125/17 Sądu Okręgowego w Toruniu doszło zatem do takiego rozliczenia wzajemnych wierzytelności stron, że pozwany zmierzając do oddalenia obecnego powództwa o zapłatę kwoty 643.290,29 zł złożył oświadczenie z dnia 4 września 2015 r. dotyczące kwoty 967.237,20 zł – do tej pory niezgłaszanej do potrącenia. Ponownie jednak należy wskazać, o czym była mowa we wcześniejszej części rozważań Sądu Apelacyjnego, że potrącenie kwoty 395.804,78 zł nastąpiło już na skutek pierwszego oświadczenia pozwanego datowanego na dzień 10 lipca 2012 r., w związku z wymienieniem w tym oświadczeniu - oprócz wierzytelności z bezpodstawnego wzbogacenia - także wierzytelności z tytułu szkody poniesionej przez pozwanego na skutek czynu zabronionego J. F. (1) działającego jako prezes zarządu powoda. Zatem mimo iż oświadczenie o potrąceniu z dnia 4 września 2015 r. dotyczy całości kwoty dochodzonej pozwem, to w istocie materialnoprawny skutek w postaci umorzenia wierzytelności powoda do kwoty 395.804,78 zł nastąpił wcześniej.

Z uwagi na chronologię składanych oświadczeń o potrąceniu (zarówno tych wykazywanych w niniejszej sprawie, jak i pozostałych sprawach z udziałem stron), niewątpliwie wierzytelność pozwanego z tytułu poniesionej szkody w kwocie 1.476.483,20 zł istniała w chwili potrącania jej z wierzytelnością powoda wynoszącą 395.804,78 zł, to jest w dniu 10 lipca 2015 r. Podobnie wierzytelność pozwanego w kwocie 967.237, 20 zł istniała w chwili potrącania jej z pozostałą częścią kwoty dochodzonej pozwem, to jest 247.485,51 zł (643.390,29 zł – 395.804,78zł), czyli w dniu 4 września 2015 r.

Odnosząc się do zgłoszonej do potrącenia wierzytelności z tytułu szkody wynikającej z popełnionego przez J. F. (1) przestępstwa oszustwa dotyczącego kwoty 1.476.483,20 zł, to kwestia ta była już przedmiotem rozważań Sądu Okręgowego w Toruniu w sprawie sygn. akt VI GC 230/16, a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 maja 2018 r. oddalił apelację powoda (k. 1096 – 1125). Skarga kasacyjna od tego wyroku została oddalona przez Sąd Najwyższy w dniu 20 lutego 2020 r.

( IV CSK 546/18, LEX nr 3221519).

Przedstawiony przez Sąd Najwyższy wywód prawny na tle art. 416 k.c. jednoznacznie wskazuje, że w niniejszym stanie faktycznym zachodziły podstawy do przypisania powodowi odpowiedzialności za działania J. F. (1) sprawującego funkcję piastuna organu powodowej spółki. Okoliczność, że J. F. (1) ponosi samodzielną odpowiedzialność względem pozwanej na podstawie zasadzie art. 415 k.c. nie wyłącza odpowiedzialności powoda wywodzonej z art. 416 k.c. J. F. (1) nie działał bowiem w swoje sferze osobistej, lecz wykonując funkcję prezesa zarządu spółki, a Sąd Najwyższy wyjaśnił również, że brak odniesienia przez powoda korzyści majątkowych z przestępczego działania członka zarządu (w okolicznościach sprawy nie doszło do odkupienia wyłudzonego cukru) nie skutkuje wyłączeniem jej odpowiedzialności. Uzyskanie korzyści majątkowej przez osobę prawną na skutek deliktu popełnionego przez członka jej zarządu, nie jest warunkiem przypisania osobie prawnej odpowiedzialności w oparciu o przepis art. 416 k.c.

Sąd Najwyższy odniósł się również do kwestii przedawnienia roszczenia zgłoszonego do potrącenia, przytaczając stanowisko judykatury zapadłe na tle art. 442

1 § 2 k.c. , a mianowicie, że przepis ten (a więc i dwudziestoletni termin przedawnienia w nim uregulowany) ma zastosowanie nie tylko gdy poszkodowany występuje z roszczeniem wobec sprawcy przestępstwa, lecz także gdy roszczenie kieruje się wobec innej osoby ponoszącej odpowiedzialność za czyn sprawcy w sferze prawa cywilnego. Osoba odpowiedzialna deliktowo nie popełnia wprawdzie własnego przestępstwa, jednak skoro jej odpowiedzialność jest odpowiedzialnością za to samo zdarzenie, co odpowiedzialność sprawy przestępstwa, przedawnienie roszczenia o naprawienie szkody skierowane wobec osoby ponoszącej odpowiedzialność, powinno biec na tych samych zasadach

(m.in. wyroki SN z dnia 16 stycznia 2008 r., IV CSK 380/17, LEX nr 371419, z dnia 27 października 2005 r., III CK 171/05, LEX nr 346045).

Sąd Najwyższy dostrzegł też inny nurt w orzecznictwie, w myśl którego art. 442

1 § 2 k.c. nie ma zastosowania wówczas, gdy związku z konkretnym zdarzeniem - obok sprawcy – odpowiedzialność za tę samą szkodę ponosi inna osoba odpowiadająca za czyn własny niebędący przestępstwem

(m.in. wyroki SN z dnia 11 lutego 2003 r., V CKN 1664/00, OSNC 2004/5/75, z dnia 27 maja 2015 r., II CSK 488/14, LEX nr 1801538, z dnia19 listopada 2009 r., IV CSK 257/09, OSNC 2010/5/81). Jednak w analizowanej sprawie za adekwatny Sąd Najwyższy uznał pierwszy z przywołanych poglądów, podkreślając, że wyłączenie stosowania 442

1 § 2 k.c. może odnosić się do sytuacji, w których chodzi o inne zdarzenie będące źródłem szkody, niewyczerpujące znamion przestępstwa i oparte na odmiennej, choć powiązanej ze zbrodnią lub występkiem, podstawie faktycznej. Odrębność ta przekreśla tożsamość zdarzeń tkwiących u źródła szkody i może uzasadniać odmienny termin przedawnienia. Jak jednak wyjaśnił w dalszych rozważaniach Sąd Najwyższy w sprawie IV CSK 546/18, w okolicznościach niniejszej sprawy, czyn powoda mimo że był jej własnym deliktem, to pod względem znamion podmiotowych i przedmiotowych był tożsamy z czynem J. F. (1), co z kolei wynikało z jego działania w roli organu powodowej spółki, a odmienna wykładnia, akcentująca samodzielny charakter deliktu osoby prawnej prowadziłaby zdaniem Sądu Najwyższego do trudnej do zaakceptowania niekonsekwencji, natomiast wydłużony termin przedawnienia określony w art. 442

1 § 2 k.c. wynika z woli ochrony poszkodowanych dotkniętych kwalifikowaną ingerencją w dobra prawnie chronione, do której prowadzą czyny stypizowane jako przestępstwa - w tym względzie Sąd Najwyższy odwołał się do uchwały z dnia 29 października 2013 r.

(III CZP 50/13, OSNC 2014/4/35).

W tym stanie rzeczy za całkowicie chybione uznać należy zarzuty skarżącego dotyczące naruszenia art. art. 415 k.c. , art. 416 k.c. , a także zarzut naruszenia art. 442

1 § k.c. – nie tylko co do wierzytelności zgłoszonej do potrącenia w dniu 10 lipca 2012 r., ale także co do wierzytelności zgłoszonej do potrącenia w oświadczeniu z dnia 4 września 2015 r. , a wynikającej z przestępstwa paserstwa popełnionego przez J. F. (1) działającego również za powodową spółkę. Przyjmując bowiem w ślad za wyrokami sądów karnych, że J. F. (1) popełnił przestępstwa w dniach 8 czerwca 2004 r, 1,2,7 lipca 2004 r. i 30 sierpnia 2004 r. , to słusznie Sąd pierwszej instancji uznał - uwzględniając także nowelizację kodeksu cywilnego dokonaną ustawą z dnia 16 lutego 2007 r. – że przy dwudziestoletnim terminie przedawnienia roszczeń zgodnie z art. 442

1 § 2 k.c., ani w dacie 10 lipca 2012 r. ani 4 września 2015 r. roszczenia pozwanego zgłoszone do potrącenia nie były przedawnione.

Jeśli zaś chodzi o zarzut naruszenia art. 11 k.p.c. i zakres związania sądu cywilnego prawomocnym wyrokiem karnym, to zagadnienie to wiąże się z kwestią, czy poczynione w skazujących wyrokach karnym ustalenia co do wysokości szkody są wiążące dla sądu w postępowaniu cywilnym.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z dnia 29 października 2020 r.

(V CSK 69/19, LEX nr 3077079), sąd cywilny jest wprawdzie związany ustaleniem co do tego, iż skazany dopuścił się określonego czynu wyczerpującego znamiona oszustwa (art. 286 k.k.), ewentualnie oszustwa kwalifikowanego (art. 286 w związku z art. 294 § 1 k.k.), co - w przypadku oszustwa "szkodowego" - wskazywać będzie na wyrządzenie poszkodowanemu przestępstwem szkody; związanie to obejmuje ustalenie, że w ogóle miało miejsce określone zadysponowanie mieniem wyczerpujące znamię niekorzystnego nim rozporządzenia i - ewentualnie - że dotyczyło ono mienia o znacznej wartości określonej w art. 115 § 5 k.k., natomiast nie obejmuje ustalenia dotyczącego określonej wartości mienia, w zakresie wykraczającym poza znamię mienia znacznej wartości. Wysokość szkody poniesionej przez pokrzywdzonego ustalona w wydanym w postępowaniu karnym prawomocnym wyroku skazującym za przestępstwo oszustwa w stosunku do mienia znacznej wartości (art. 286 § 1 w związku z art. 294 § 1 k.k.) co do zasady nie wiąże sądu w postępowaniu cywilnym.

W niniejszej sprawie wierzytelność pozwanego związaną ze skazaniem J. F. (1) za czyn z art. 286 § 1 k.k. w związku z art. 294 § 1 k.k. (oświadczenie pozwanego z dnia 10 lipca 2012 r.), została przedstawiona do potrącenia wierzytelności powoda w kwocie 395. 804,78 zł, a zgodnie z przytoczonymi wyżej wywodami Sądu Najwyższego ustalona w postepowaniu karnym wysokość szkody nie wiązałaby w sprawie cywilnej. Uwzględnić jednak trzeba, że w sprawie IV K 484/10 uwzględniono powództwo adhezyjne zasądzając na rzecz pozwanej kwotę 1.(...),20 zł wraz z ustawowymi odsetkami - między innymi od J. F. (1), a zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. , orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy.

Nie powinno zatem budzić wątpliwości, iż zasądzona od sprawców przestępstwa wyżej wskazana kwota tytułem naprawienia wyrządzonej szkody jest wiążąca w niniejszym postępowaniu jako wielkość roszczenia odszkodowawczego przysługującego pozwanej wobec powoda na zasadzie art. 416 k.c. Takie samo stanowisko zajął przy tym Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 29 września 2020 r. w sprawie I AGa 99/19. Wysokość szkody pozwanej z tytułu oszustwa popełnionego przez J. F. (1) została też zaakceptowana w wyroku Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 14 marca 2017 r. sygn. akt VI GC 230/16, który ustalił, że egzekucja zasądzonej od J. F. (1) kwoty okazała się bezskuteczna; apelacja od tego orzeczenia została oddalona w dniu 17 maja 2018 r. , a następnie oddalona została skarga kasacyjna przywoływanym już wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2020 r. sygn. akt IV CSK 546/18.

Jeśli zaś chodzi o roszczenie odszkodowawcze pozwanej z tytułu przestępstwa paserstwa popełnionego przez J. F. (1), za co został on skazany wyrokiem Sądu Okręgowego w Siedlcach w sprawie sygn. akt II K 19/09 (zmienionym następnie wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Lublinie w sprawie sygn. akt 334/10), to łączna wartość cukru wymienionego w sentencji wyroku nabytego przez J. F. (1) działającego jako prezes powoda, o którym powinien był i mógł przypuszczać, że pochodzi z przestępstwa, wynosiła 967.237,20 zł (351.533,52 zł i 615.703,68 zł) i taka też kwota została przedstawiona do potrącenia w oświadczeniu z dnia 4 września 2015 r.

Odpowiedzialność powoda z tego tytułu pozwany wywodził z art. 422 k.c. stojąc na stanowisku, że powód świadomie skorzystał z wyrządzonej pozwanemu szkody. Warto odwołać się do stanowiska judykatury, w myśl którego odpowiedzialność na podstawie tego przepisu nie zależy od istnienia związku przyczynowego między szkodą a zachowaniem świadomie korzystającego z cudzej szkody; szkoda bowiem musi wystąpić zanim skorzystanie z niej będzie miało miejsce

(wyrok SN z dnia 16 czerwca 2010 r., I CSK 507/09, LEX nr 737243, wyrok SA w Łodzi z dnia 29 kwietnia 2014 r., I ACa 1417/13, LEX nr 1469341). Tym samym nietrafnym jest zarzut uchybienia przez Sąd Okręgowy art. 361 § 1 k.c., skoro kwestia związku przyczynowego na tle odpowiedzialności art. 422 k.c. nie ma znaczenia. Ponadto świadomie korzysta z wyrządzonej drugiemu szkody ten, kto wie, że odnosi korzyść z cudzego czynu niedozwolonego - świadomość ta oznacza wiedzę, że został popełniony czyn niedozwolony, a odniesiona korzyść pochodzi z deliktu

(por. uchwała SN z dnia 21 grudnia 2017 r., III CZP 89/17, LEX nr 2425003, wyrok SA w Katowicach z dnia 13 lutego 2014 r., I ACa 1090/13, LEX nr 1441380).

Orzecznictwo zgodne jest co do tego, że w przypadku skazania prawomocnym wyrokiem karnym za paserstwo nieumyślne, w sprawie cywilnej możliwe jest ustalenie umyślnego działania sprawcy, i nie narusza to art. 11 k.p.c.

(por. uchwała SN z dnia 28 kwietnia 1983 r. , III CZP 14/83, OSNCP 1983/11/168, uchwała SN z dnia 21 grudnia 2017 r., III CZP 89/17.Wina nieumyślna sprawcy określona w skazującym wyroku karnym stanowi minimum tego, czym sąd cywilny jest związany. Warto przy tym wskazać na rozstrzygnięcia uwzględniające roszczenia odszkodowawcze w sprawach cywilnych na podstawie art. 422 k.c., gdy sprawca był skazany za paserstwo nieumyślne, a w postępowaniu cywilnym nie przypisano mu winy umyślnej

(por. wyrok SN z dnia 22 marca 2019 r., IV CSK 443/17, LEX nr 2642726, wyrok SA w Łodzi z dnia 8 maja 2017 r., I ACa 972/16, LEX nr 2300212), co czyni nieuzasadnionym zarzut naruszenia art. 415 k.c. w związku z art. 422 k.c.

W rozpoznawanej sprawie w samym oświadczeniu z dnia 4 września 2015 r. powód wyjaśnił, na czym polega jego szkoda na skutek przestępstwa paserstwa popełnionego przez J. F. (1). Mianowicie kwota 967.237,20 zł wymieniona w wyroku karnym jako łączna ilość cukru nabytego przez powodową spółkę po zaniżonej cenie od spółki (...) jest to kwota, za jaką pozwany mógłby sprzedać cukier, gdyby nie doszło do jego wyłudzenia przez reprezentantów (...) spółki z o.o. i następnie jego odkupienia po zaniżonej cenie przez J. F. (1) działającego w imieniu powoda.

Swoje stanowisko pozwany przedstawił także w piśmie procesowym z dnia 8 września 2015 r. i w replice na pismo powoda z dnia 3 marca 2016 r. J. F. (1) reprezentując spółkę (...) nabył wyłudzony wcześniej od pozwanego cukier. Uzyskując - wskutek popełnionego przestępstwa paserstwa towar o tej wartości - powód skorzystał tym samym na szkodzie wyrządzonej pozwanemu przez osoby trzecie, skazane również prawomocnym wyrokiem w sprawie II K 19/09 Sądu Okręgowego w Siedlcach. Łączna wartość nabytego w ten sposób cukru wynosiła 967.237,20 zł, czego pozwana nie kwestionowała.

Wierzytelność w powyższej kwocie została przedstawiona do potrącenia w dniu 4 września 2015 r. z wierzytelnością powoda 643.291 zł.

Ponieważ jednak wcześniejsze oświadczenie pozwanej o potrąceniu z dnia 10 lipca 2012 r. okazało się skuteczne co do kwoty 395.804,78 zł, to pozostała kwota 247.485,51 zł. Wierzytelność zgłoszona do potrącenia przewyższała należność powoda, zatem zgodnie z art. 498 § 2 k.c. doszło do wzajemnego umorzenia wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej, czyli 247.485,51 zł.

W konsekwencji zarzut naruszenia art. 498 § 1 i 2 k.c. należało uznać i w tym wypadku za chybiony.

Wprawdzie niejako na uboczu swoich rozważań Sąd Okręgowy poddał roszczenie powoda ocenie w kontekście art. 5 k.c. i doszedł do wniosku, że nie zasługiwałoby ono na ochronę prawną także z uwagi na nadużycie przez powoda prawa podmiotowego, to jednak i tak kwestia ta stała się przedmiotem zarzutów apelacyjnych.

Zarzuty te są bezpodstawne. W pierwszym rzędzie Sąd Apelacyjny podkreśla - w ślad za Sądem Okręgowym - iż za przyczynę oddalenia powództwa uznaje umorzenie wierzytelności wskutek złożenia przez pozwanego oświadczeń o potrąceniu. Sąd Okręgowy dopatrując się w żądaniach powoda także sprzeczności z zasadami współżycia społecznego powołał się na argumentację zawartą w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego w Toruniu w sprawie VI GC 230/16, w której to sprawie apelacja i skarga kasacyjna powoda zostały oddalone (wyrok SN z dnia 20 lutego 2020 r., IV CSK 546/18).

Zdaniem sądu Odwoławczego, ocena żądania powoda w kontekście art. 5 k.c., jakkolwiek dokonana w sposób ewentualny, zasługuje na aprobatę.

Przede wszystkim wskazać należy, że przepis art. 5 k.c. może mieć zastosowanie również w odniesieniu do przedsiębiorców, jednak nie może prowadzić do ograniczania treści praw podmiotowych przez klauzule generalne

(wyrok SN z dnia 6 czerwca 2019 r., II CSK 200/18, LEX nr 2690247).

Z drugiej jednak strony klauzula generalna ujęta w art. 5 k.c. ma na celu zapobieganie stosowaniu prawa w sposób schematyczny, prowadzący do skutków niemoralnych lub rozmijających się z celem, dla którego dane prawo zostało ustanowione. Przepis art. 5 k.c. umożliwia odmowę udzielenia ochrony prawu podmiotowemu w sytuacji, w której kolidowałoby to z jego celem lub zasadami współżycia społecznego. Rozwiązanie to uelastycznia porządek prawny, pozwalając sądowi sięgnąć do racji funkcjonalnych, związanych z przeznaczeniem (celem) konkretnego uprawnienia, oraz argumentów aksjologicznych, pozwalających na ocenę jego wykonywania przez pryzmat zasad słuszności i moralności.

(vide: wyroki SN z 28.10.2015 r., II CSK 831/14, LEX nr 1938674, z dnia 22 lutego 2019 r., IV CSK 121/18 LEX nr 2625010).

Mając na uwadze powyższe stanowisko orzecznictwa, Sąd Apelacyjny aprobuje pogląd Sądu Okręgowego o wyjątkowym charakterze okoliczności niniejszej sprawy, polegających na wyrządzeniu pozwanemu szkody w znacznych rozmiarach przez prezesa zarządu powoda, i która do tej pory nie została naprawiona, co ma wszakże wpływ na ogólną kondycję pozwanej spółki. Takiej oceny nie wyłącza akcentowana przez skarżącego okoliczność, że w kolejnych latach pozwany zawarł z powodem szereg umów kontraktacji - decyzja bowiem o pozostawaniu z pozwanym w dalszych relacjach handlowych nie kompensuje w żaden sposób wcześniejszego nagannego działania organów powodowej spółki . Pozwany przy tym działając w określonej branży jest w pewien sposób ograniczony w zakresie wyboru kontrahentów, którzy funkcjonują na tym samym rynku.

Chybionym jest również twierdzenie skarżącego o konieczności wskazania konkretnej zasady współżycia społecznego, która została naruszona. Zgodnie z aktualnym kierunkiem orzecznictwa, powołanie się na art. 5 k.c. nie wymaga sformułowania konkretnej zasady, wynikającej z klauzuli współżycia społecznego. Uwzględnienie

art. 2 Konstytucji RP, statuującego zasadę demokratycznego państwa prawnego, nakazuje bowiem przyjąć, iż odwołanie się do zasad współżycia społecznego to nic innego jak odwołanie się do ogólnej idei słuszności oraz powszechnie uznawanych wartości determinujących zasady etycznego i uczciwego postępowania

(tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 listopada 2001 r.,

IV CKN 1756/00, i w wyroku z dnia 24 lipca 2019 r., I NSNc 9/19 LEX nr 2697913).

Jeśli zaś chodzi o zarzut wadliwego rozstrzygnięcia o kosztach poprzez przyznanie dwukrotnej stawki kosztów zastępstwa procesowego, mimo braku stosownego wniosku ze strony pozwanego, to również i on nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z

art. 109 § 2 zd. 2 k.p.c. przy ustalaniu wysokości kosztów poniesionych przez stronę reprezentowaną przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, sąd bierze pod uwagę niezbędny nakład pracy pełnomocnika oraz czynności podjęte przez niego w sprawie, a także charakter sprawy i wkład pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia. Podstawę zasądzenia opłaty stanowią stawki minimalne określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348), mającego zastosowanie w niniejszej sprawie.

Przepisy dają sądowi "możność" podwyższenia przedmiotowej opłaty, a jednocześnie określają jej maksymalną wysokość oraz kryteria, którymi sąd powinien się kierować. Zasądzona przez sąd jako składnik kosztów procesu opłata adwokacka może się kształtować pomiędzy stawką minimalną a jej sześciokrotnością, zaś decyzja o jej wysokości w tych ramach zależy od kryteriów określonych przez przepisy art. 109 § 2 zdanie drugie k.p.c. i § 2 przywołanego rozporządzenia

(por. wyrok SA w Krakowie z dnia 28 września 2015 I ACa 670/15, LEX n 1938382, postanowienie SN z dnia 21 grudnia 2014 r., III CZ 64/10, LEX nr 1938382).

Sąd Okręgowy precyzyjnie wyjaśnił, jakie względy zadecydowały o podwyższeniu wynagrodzenia pełnomocnika, a kwestia ta należy do dyskrecjonalnych uprawnień Sądu, i wbrew przekonaniu skarżącego, nie wymaga wniosku strony.

W tym stanie rzeczy Sąd Odwoławczy oddalił apelację jako bezzasadną na mocy art. 385 k.p.c. i obciążył powoda kosztami postępowania apelacyjnego i kasacyjnego (art. 98 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. w związku z § 2 pkt 7 i § 10 ust. 2 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie).

SSA Małgorzata Zwierzyńska