Postanowienie IV KK 295/02

POSTANOWIENIE Z DNIA 3 LISTOPADA 2003 R. IV KK 295/02 Pierwszy wyrok, w rozumieniu art. 85 k.k., to wyrok, który zapadł przed popełnieniem przez skazanego kolejnych przestępstw. Przewodniczący: sędzia SN W. Kozielewicz. Sędziowie SN: D. Rysińska, SA (del. do SN) K. Cesarz (sprawoz- dawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: M. Staszak. Sąd Najwyższy w sprawie Józefa S., w przedmiocie wydania wyroku łącznego, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 3 listopada 2003 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 5 marca 2002 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w L. z dnia 3 grudnia 2001 r., o d d a l i ł kasację (...). Z u z a s a d n i e n i a : Józef S. został skazany prawomocnymi wyrokami Sądu Rejonowego w L.: 1) z dnia 19 czerwca 1997 r., za czyn określony w art. 208 k.k. z 1969 r., popełniony 17 grudnia 1996 r., na 2 lata pozbawienia wolności; 2 2) z dnia 7 lutego 2000 r., za czyn określony w art. 135 k.k. w zw. z art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełniony z dnia 28 na 29 lipca 1999 r., na rok i 3 miesiące pozbawienia wolności; 3) z dnia 8 sierpnia 2000 r., za czyny określone w art. 280 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. i z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełnione, odpowiednio w dniu 6 i 7 marca 2000 r., na karę łączną 3 lat pozbawienia wolności, powstałą z połączenia 2 lat i 5 miesięcy oraz roku; 4) z dnia 12 czerwca 2001 r., za czyn określony w art. 268 k.k. z 1969 r., popełniony z dnia 28 na 29 sierpnia 1997 r., na rok i 6 miesięcy pozba- wienia wolności. Orzekając na wniosek skazanego, Sąd Rejonowy w L. wyrokiem łącznym z dnia 3 grudnia 2001 r., z wyroków opisanych w pkt. 2 i 4 wymie- rzył karę łączną 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, a następnie na podstawie art. 577 k.p.k. zaliczył na jej poczet odbytą w całości karę orze- czoną wyrokiem z pkt 2 z dnia 7 lutego 2000 r., zaś na podstawie art. 572 k.p.k. umorzył postępowanie co do wyroków opisanych w pkt 1 i 3. Apelację złożył skazany, który zarzucił – jak wynika z jej treści – wa- dliwy dobór wyroków do wymierzenia kary łącznej, czyli obrazę art. 85 k.k. w zw. z art. 569 § 1 k.p.k. Zdaniem skarżącego, wyrok łączny winien obej- mować kary orzeczone wyrokami opisanymi w pkt 3 i 4. Sąd Okręgowy w G. w dniu 5 marca 2002 r., utrzymał w mocy za- skarżony wyrok, akceptując pogląd, że „granicą wytyczającą możliwość łą- czenia kar w wyroku łącznym jest data wydania pierwszego chronologicz- nie wyroku skazującego”. Sąd odwoławczy powielił więc stanowisko zajęte przez Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z 12 listopada 1996 r. (II AKa 174/96, OSA z. 1 z 1998 r. poz. 3). Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, Sąd Okręgowy uznał, że do połączenia nie nadają się kary orzeczone wyrokami z dnia 8 3 sierpnia 2000 r. (pkt 3) i z dnia 12 czerwca 2001 r. (pkt 4), bo poprzedza je wyrok z dnia 7 lutego 2000 r. (pkt 2). Dlatego połączone mogą zostać kary tylko za przestępstwa popełnione przed tą datą, a więc z dnia 29 lipca 1999 r. (pkt 2) i z dnia 22 na 23 sierpnia 1997 r. (pkt 4). W myśl alternatyw- nej interpretacji art. 85 k.k., która uwzględniałaby żądanie skazanego, dla przestępstw z dnia 6 i 7 marca 2000 r. (pkt 3) oraz przestępstwa z dnia 22 na 23 sierpnia 1997 r. (pkt 4), pierwszym wyrokiem jest orzeczony dnia 8 sierpnia 2000 r. (wyrok z pkt 3). W kasacji obrońcy skazanego zarzucono „rażące naruszenie prawa, tj. art. 85 k.k. i następne, oraz art. 92 k.k. przez niewłaściwe ich zastoso- wanie”, w wyniku uznania, że do wydania wyroku łącznego nadają się je- dynie wyroki wymienione w pkt 2 i 4, chociaż wyrok łączny może zapaść także po uwzględnieniu innej konfiguracji wyroków jednostkowych. Odwo- ływała się zatem do interpretacji, której wyrazem jest przytoczony przez skarżącego wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1993 r. Autor kasacji wnosił o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w G. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Prokurator w odpowiedzi na kasację wnosił o oddalenie jej jako oczywiście bezzasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie jest zasadna. Za chybiony należy uznać zarzut naruszenia art. 92 k.k., skoro został on prawidłowo użyty. Jego procesowym odbiciem jest dyspozycja art. 577 zd. 2 k.p.k., powołanego i zastosowanego w zaaprobowanym przez Sąd odwoławczy wyroku. W rezultacie, okres orzeczonej w nim kary łącznej zo- stał skrócony o karę odbytą, orzeczoną wyrokiem z dnia 7 lutego 2000 r. Ponieważ kasacja nie precyzuje, na czym miałoby polegać zarzucane „niewłaściwe” zastosowanie art. 92 k.k., nie zachodzi potrzeba szerszego odniesienia się do tego zarzutu. 4 Konieczność taka pojawia się natomiast, gdy idzie o zarzut obrazy art. 85 k.k. bowiem skarżący znalazł dla niego wsparcie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1993 r., III KRN 238/93, a nawet – w nauce. Najpierw jednak uwaga równie oczywista, co niezbędna. Na kanwie wyroku łącznego możliwy do postawienia jest zarzut obrazy art. 85 k.k., dlatego że przepis art. 569 § 1 k.p.k. nie określa materialnych przesłanek wydania tego wyroku, lecz odsyła do warunków orzekania kary łącznej, określonych w kodeksie karnym. Warunki te wskazane są w art. 85 k.k., który nie tylko początkuje rozdział IX „Zbieg przestępstw ...”, ale również – choćby z racji usytuowania – definiuje ten zbieg. Rzeczywisty (realny, wła- ściwy) zbieg przestępstw zachodzi więc, gdy sprawca popełnił dwa lub więcej przestępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok, chociażby nieprawo- mocny, co do któregokolwiek z tych przestępstw. W analogiczny sposób realny zbieg przestępstw był określony w art. 66 k.k. z 1969 r., mimo, że przepis ten otwierał rozdział pt.: „Przepisy o karze łącznej”. Brzmienie art. 66 k.k. z 1969 r. zamknęło jednocześnie spór powstały na tle wzajemnego stosunku art. 31 i art. 35 k.k. z 1932 r., zawartych w rozdziale V „Zbieg przestępstw i przepisów ustawy”, do którego nawiązał wskazany w kasacji wyrok. Ponieważ ilustruje on jedno ze stanowisk ujawnionych w tym spo- rze, konieczne jest przypomnienie, że ów spór wziął się z rozbieżnej inter- pretacji dyspozycji art. 35 k.k. z 1932 r., iż „przepisy art. 31-34” o wymie- rzaniu kary łącznej w razie jednoczesnego skazania za kilka przestępstw, „stosuje się odpowiednio także w przypadku, gdy sprawca skazany został kilkoma prawomocnymi wyrokami za przestępstwa popełnione przed wy- daniem przez sąd pierwszej instancji pierwszego z tych wyroków”. Według jednego zapatrywania, wyrok łączny nie mógł obejmować przestępstw, które przegradzał (rozdzielał) wyrok skazujący za inne jesz- cze przestępstwo. Realny zbieg przestępstw dotyczył zatem przestępstw 5 popełnionych przed tym – pierwszym – wyrokiem i, ewentualnie, dokona- nych po tym wyroku (patrz W. Wolter: „O warunkach orzeczenia kary łącz- nej (NPr z 1962 r., nr 1, s. 14-19 oraz O wyborze w łączeniu kar NPr z 1962 r., nr 9, s. 1190-1193). Można było jednak rozpatrywać zagadnienie właściwego zbiegu przestępstw nie na tle „całokształtu działalności przestępczej sprawcy, lecz w płaszczyźnie wzajemnego czasowego usytuowania poszczególnych przestępstw” (tak Z. Krauze: O zasadach łączenia kar inaczej – NPr 1962 r., nr 6, s. 835 w: – Polemiki, str. 832-838). Ten sposób rozumienia rzeczy- wistego zbiegu przestępstw otwierał drogę do stanowiska wyrażonego we wzmiankowanym wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1993 r., że „Relacje między kilkoma wyrokami, co do których analizowane są podstawy do wydania wyroku łącznego, stwarzać mogą możliwość rozwią- zań alternatywnych. W tych wypadkach należy wybierać taki wariant, który stanowi rozstrzygnięcie dla oskarżonego najkorzystniejsze w zakresie moż- liwości orzeczenia kary łącznej”. (OSNKW z 1994 r., z. 1-2 r. poz. 11). Przytoczone stanowisko, bliżej nieumotywowane, pozostało odosob- nione w judykaturze Sądu najwyższego. Spotkało się jedynie ze spora- dycznym naśladownictwem w praktyce sądów powszechnych (patrz wyrok SA w Katowicach z dnia 28 marca 2002 r., II AKa 55/02, OSNPiPr z 2003 r., z. 1, poz. 30 tudzież, z aprobatą w piśmiennictwie (glosa Z. Kwiatkow- skiego, Pal. z 1995 r., nr 5-6 r., s. 241-245). Motywem łączącym ten kieru- nek jest wykładnia celowościowa art. 85 k.k. Abstrahuje on od wykładni językowej. Analiza gramatyczna tego przepisu nie pozostawia bowiem wątpliwości, że zawarte w art. 85 k.k., sformułowanie „pierwszy wyrok”, oznacza chronologicznie najwcześniejszy z wyroków objętych postępowaniem w sprawie o wydanie wyroku łączne- go. Połączeniu zatem mogą ulec kary orzeczone za przestępstwa popeł- nione przed datą tego pierwszego wyroku. Inaczej rzecz ujmując, pierwszy 6 wyrok, o którym mowa w art. 85 k.k., to wyrok, który zapadł przed popeł- nieniem przez skazanego kolejnych przestępstw. Ustawodawca w celu in- dentyfikacji „pierwszego wyroku” nie dokonał takiego przeciwstawienia, ale użył zaimka wskazującego, względem jakich przestępstw ten wyrok ma być pierwszy – wobec „tych”, które przed jego wydaniem zostały popełnione. Pierwszy wyrok skazujący stanowi cezurę czasową rzeczywistego zbiegu przestępstw; ma odgradzać zbiegi przestępstw popełnionych przed – i po tym wyroku. Wyniki wykładni gramatycznej, przeprowadzonej na gruncie analo- gicznego, co do brzmienia, art. 66 k.k. z 1969 r., dały asumpt do wyrażenia poglądu, że odmienne stanowisko byłoby jawnie sprzeczne z ustawą (Z. Krauze: Kara łączna w polskim prawie karnym – Pal. z 1972 r., nr 1, s. 49). Dlatego m. in. Sąd Najwyższy, odmawiając odpowiedzi na pytanie prawne czy stosować interpretację rozszerzającą art. 66 k.k. z 1969 r., czy też wy- kładnia powinna być zgodna z literalnym brzmieniem tego przepisu, stwier- dził że „w ujęciu art. 66 k.k. >>pierwszym wyrokiem<< jest zawsze chrono- logicznie pierwszy wyrok...” (postanowienie z dnia 18 marca 1982 r., VI KZP 5/81, OSNPG z 1981 r., nr 5, poz. 43). Krytyka wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1993 r. proponującego niejako uznaniowe rozumienie znaczenia realnego zbiegu przestępstw, nastąpiła rychło po jego wydaniu i trwa dotychczas. Była po- dejmowana wprost lub przez przypomnienie normatywnej istoty tego zbie- gu i jego praktycznych (procesowych) konsekwencji (patrz glosa A. Sere- meta – Palestra z 1995, nr 1-2, s. 234-238; M.Szewczyk w: K. Buchała, Z. Ćwiąkalski, M. Szewczyk, A. Zoll: Komentarz do kodeksu karnego. Część ogólna, Warszawa 1994, s. 395 teza 2; K. Buchała, A. Zoll: Kodeks karny. Komentarz. Część ogólna, Kraków 1998, s. 556, A. Marek Komentarz do kodeksu karnego. Część ogólna, Warszawa 1999, s. 243, L. Tyszkiewicz w: M. Kalitowski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek: 7 Kodeks karny. Komentarz, t. II, Gdańsk 1999 r., s. 256-257 i Gdańsk 2002- 2003, s. 656-657; D. Kala: Postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego – zagadnienia karnomaterialne i procesowe, Toruń 2003, s. 62- 64; L.K. Paprzycki w: J. Grajewski, L.K. Paprzycki, M. Płachta: Kodeks po- stępowania karnego – komentarze Zakamycza, Kraków 2003, t. II s. 419; wyrok SA we Wrocławiu z dnia 23 grudnia 2002 r., II AKa 556/02, OSA z 2003 r. nr 4 z 2003r., poz. 31). Sąd Najwyższy w niniejszym składzie wyraża pogląd, że rzeczywisty zbieg przestępstw jest kategorią jednoznaczną i obiektywną, jasno zdefi- niowaną w art. 85 k.k. „Nie jest tu dopuszczalna jakaś wybiórczość”, mniej lub bardziej dowolna kompozycja ze strony sądu (L. Tyszkiewicz, op. cit.). Za takim stanowiskiem przemawiają następujące argumenty: - rezultaty wykładni językowej art. 85 k.k., która pełni wiodącą rolę przy odczytywaniu właściwej treści przepisów prawnych (patrz K. Opałek, J. Wróblewski: Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969, s. 244-246); - wynik interpretacji systemowej, z której wynika, że żaden przepis prawa materialnego ani procesowego nie zobowiązuje sądu do wyboru warian- tu najkorzystniejszego dla sprawcy. Wprawdzie powszechnie przyjmuje się, że orzekanie wyroku łącznego wiąże się z interesem procesowym skazanego, ale zwykle dodaje się, iż ma on przejawiać się w tym, aby kara łączna nie stwarzała większej dolegliwości od tej, jaka wyniknęłaby z kolejnego wykonania kar podlegających połączeniu (Z. Gostyński w: J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S.M. Przyjemski, R.A. Stefań- ski, S. Zabłocki: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1998, t. II, s. 823; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postę- powania karnego, t. II. Komentarz (red. P. Hofmański) Warszawa 1999, s. 975; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego komentarza Za- kamycza, Kraków 2003, s. 1416). Chociaż w wyroku łącznym podlegają połączeniu kary zawarte w prawomocnych wyrokach, to ów zabieg pro- 8 cesowy nie sprowadza się do prostego łączenia tych kar, lecz służy rea- lizacji materialnej instytucji realnego zbiegu przestępstw. Ustawodawca, decydując się na jego unormowanie w sposób określony w art. 85 k.k., wysłał czytelny sygnał do potencjalnych sprawców przestępstw – połą- czeniu mogą ulec tylko kary za przestępstwa popełnione przed pierw- szym (historycznie) wyrokiem skazującym. Stwierdzenie rzeczywistego zbiegu przestępstw nie zobowiązuje sądu do wymierzenia kary łącznej w niższej wysokości niż suma kar podlegających łączeniu, jeżeli ta su- ma nie przekraczałaby granic wskazanych w art. 86 § 1 k.k. Co więcej, połączenie dwóch kar „terminowych” pozbawienia wolności (po 25 lat) może skutkować orzeczeniem „bezterminowej” kary dożywotniego po- zbawienia wolności (art. 88 k.k.); - cel regulacji zawartej w art. 85 k.k., a zatem wykładnia celowościowa tego przepisu. Jeszcze na gruncie Kodeksu karnego z 1969 r. utrwalił się pogląd zasługujący na zacytowanie: „Ratio legis tego przepisu (tj. art. 66 k.k. z 1969 r. – przyp. SN) jest jasna: sam wyrok zapadły powi- nien być dostatecznym ostrzeżeniem dla skazanego przed popełnie- niem nowego przestępstwa. Gdyby nadal istniała perspektywa łączenia kar, groźba kary za popełnienie nowego przestępstwa straciłaby na ostrości” (M. Siewierski w: J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski: Kodeks karny. Komentarz. Warszawa 1971, s. 218 i Warszawa 1987, t. I, s. 272). Sąd Najwyższy podzielił ten pogląd w powołanym wyżej postano- wieniu z dnia 18 marca 1981 r., stwierdzając: „Instytucja wyroku łączne- go nie jest pomyślana jako premia dla przestępcy popełniającego więk- szą liczbę przestępstw, lecz opiera się na założeniu, że samo wydanie wyroku powinno być ostrzeżeniem dla skazanego przed popełnieniem nowego przestępstwa. Gdyby istniała perspektywa łączenia z karą, wy- mierzoną pierwszym chronologicznie wyrokiem, kar za czyny popełnio- ne po tym wyroku, sens omawianej instytucji zostałby podważony” 9 (OSNPG nr 5 z 1981 r. poz. 43). Stanowisko to nie straciło na aktualno- ści i zasługuje na akceptację. Obowiązkiem sądu jest tylko wydanie wy- roku łącznego (art. 570 k.p.k.), jeżeli zachodzą warunki do orzeczenia nim kary łącznej (art. 569 § 1 k.p.k.), i po przyjęciu konfiguracji wyroków wedle reguł określonych w art. 85 k.k. (...).