Wyrok V KK 282/04

WYROK Z DNIA 8 GRUDNIA 2004 R. V KK 282/04 W art. 191 § 2 k.k. pojęcie „wierzytelności” występuje wyłącznie w opisie strony podmiotowej przestępstwa. Dla rozpoznania strony podmiotowej przestępstwa określonego z art. 191 § 2 k.k. istotne jest czy sprawca wymuszający zwrot świadczenia dzia- ła w takim celu ze świadomością, że na podstawie obowiązującego prawa przysługuje mu (lub osobie na rzecz której działa) wierzytelność, a więc że dłużnik jest zobowiązany do świadczenia. Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Gaberle, P. Hofmański. Prokurator Prokuratury Krajowej: M. Staszak. Sąd Najwyższy w sprawie Wojciecha G. i Dariusza I., oskarżonych z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k. w zb. z art. 157 § 1 i 2 k.k., i z innych przepisów, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 8 grudnia 2004 r., kasacji, wniesionych przez obrońców obu oskarżonych od wyroku Sądu Okręgowego w J. z dnia 12 marca 2004 r., zmieniającego wyrok Są- du Rejonowego w Z. z dnia 14 sierpnia 2003 r., 1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w stosunku do oskarżonych Wojciecha G. i Dariusza I., a na podstawie art. 536 k.p.k. w zw. z art. 435 k.p.k. także w stosunku do oskarżonego Andrzeja W., w częściach dotyczących orzeczenia wobec nich łącznych kar pozbawienia wolności oraz skaza- nia za przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k. w zb. z art. 157 § 1 i 2 k.k., i w tym zakresie p r z e k a z a ł sprawę Sądowi 2 Okręgowemu w J. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwo- ławczym; w pozostałej części kasacje wniesione na korzyść obu oskarżonych o d d a l i ł (...). Z u z a s a d n i e n i a : Wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2003 r. Sąd Rejonowy w Z. skazał Woj- ciecha G. i Dariusza I. za to, że: 1) w dniu 4 sierpnia 2002 r. w K., działając wspólnie i w porozumieniu z Andrzejem W. i jeszcze jedną osobą, w celu osiągnięcia korzyści mająt- kowej, używając wobec Sławomira S. i Krzysztofa P. przemocy polegającej na biciu ich po ciele rękoma, samochodowym kluczem oraz kamieniem, w następstwie czego Krzysztof P. doznał naruszenia czynności ośrodkowego układu nerwowego i rozstroju zdrowia na czas powyżej 7 dni, a Sławomir S. – obrażeń naruszających czynności narządu ciała na czas poniżej 7 dni, jak też grożąc pokrzywdzonym dalszym stosowaniem przemocy, usiłowali zmusić ich do rozporządzenia mieniem przez wydanie rzekomo skradzio- nych rowerów, bądź ich równowartości w kwocie 3 000 zł, lecz zamierzo- nego skutku nie osiągnęli – tj. za przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k. w zb. z art. 157 § 1 i 2 k.k. – na kary: roku i 6 miesięcy pozbawie- nia wolności w stosunku do Wojciecha G. oraz roku pozbawienia wolności w stosunku do Dariusza I.; 2) w dniu 4 sierpnia 2002 r. w B., działając wspólnie i w porozumieniu z Andrzejem W., pozbawili wolności Krzysztofa P. w ten sposób, że wbrew jego woli wywieźli go do lasu – tj. za przestępstwo z art. 189 § 1 k.k. na ka- ry po 6 miesięcy pozbawienia wolności; nadto Wojciecha Grodzkiego za to, że: 3 3) w dniu 4 sierpnia 2002 r. w K., działając wspólnie i w porozumieniu z Andrzejem W. i jeszcze jedną osobą, pozbawił wolności Sławomira S. w ten sposób, że wbrew jego woli wywieźli go do lasu – tj. za przestępstwo z art. 189 § 1 k.k. na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności; 4) w dniu 3 sierpnia 2002 r. w K. podżegał Andrzeja W., Artura M., Roberta Ś. i Dariusza I. do pozbawienia wolności Krzysztofa P. – tj. za przestępstwo z art. 18 § 2 k.k. w zw. z art. 189 § 1 k.k. na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności; 5) w dniu 3 sierpnia 2002 r. w K. groził Krzysztofowi P. spowodowa- niem uszkodzenia ciała, która to groźba wzbudziła w pokrzywdzonym uza- sadnioną obawę jej spełnienia – tj. za przestępstwo z art. 190 § 1 k.k. na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności; nadto Dariusza I. za to, że: 6) w dniu 3 sierpnia 2002 r. w B., działając wspólnie i w porozumieniu z Andrzejem W., Robertem Ś. i Arturem M., pozbawił wolności Krzysztofa P. w ten sposób, że wbrew jego woli wywiózł go do lasu – tj. za przestęp- stwo z art. 189 § 1 k.k. na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności. Na podstawie art. 85 i 86 § 1 k.k. wymierzono kary łączne w wysoko- ści: Wojciechowi G. – 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, Dariuszowi I. – roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności. Apelację zwróconą przeciwko całości powyższego wyroku wnieśli obaj obrońcy Wojciecha G.. Obrońca Dariusza I. zaskarżył natomiast ten wyrok w części skazującej oskarżonego za czyn opisany wyżej w pkt. 1. Apelację wniósł także prokurator. (...) Na niekorzyść oskarżonych zaskarżył ten wyrok także oskarżyciel posiłkowy Krzysztof P. (...) Po rozpoznaniu wszystkich apelacji Sąd Okręgowy w J. uznał, że na uwzględnienie zasługują tylko apelacje prokuratora i oskarżyciela posiłko- wego. Wyrokiem z dnia 12 marca 2004 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że: 4 – za czyn opisany wyżej w pkt. 1 podwyższył kary pozbawienia wol- ności: Wojciechowi G. do 3 lat, Dariuszowi I. do roku i 6 miesięcy; – podwyższył łączne kary pozbawienia wolności: Wojciechowi G. do 4 lat, a Dariuszowi I. do 2 lat. W pozostałej części wyrok został utrzymany w mocy. Prawomocny wyrok zaskarżyli kasacjami obaj obrońcy Wojciecha G. i obrońca Dariusza I. Obrońca Wojciecha G. zarzucił wyrokowi Sądu Okręgowego: (...) b) rażące naruszenie prawa materialnego, polegające na: – bezzasadnym uznaniu, że ten sam czyn przypisany Wojciechowi G. stanowi dwa przestępstwa kwalifikowane z art. 282 k.k. i z art. 189 § 1 k.k.; – bezzasadnym przyjęciu, że czyn opisany wyżej w pkt. 1 należy za- kwalifikować jako przestępstwo z art. 282 k.k. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i prze- kazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania w po- stępowaniu odwoławczym. Drugi obrońca Wojciecha G. podniósł w kasacji zarzuty: b) rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego, a to art. 282 k.k., wyrażające się jego zastosowaniem wobec oskarżonego w sytuacji, gdy nie pozwala na to materiał dowodowy i jego prawidłowa ocena; c) rażącej niewspółmierności wymierzonej kary pozbawienia wolno- ści. Podnosząc te zarzuty obrońca wniósł o: – zmianę wyroku przez uniewinnienie od przypisanych mu czynów; – ewentualnie zmianę wyroku w części wymierzającej oskarżonemu łączną karę pozbawienia wolności przez obniżenie jej do 2 lat; – ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Obrońca Dariusza I. zarzucił prawomocnemu wyrokowi: 5 a) rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, polegające na: – bezzasadnym przyjęciu, że czyn opisany wyżej w pkt. 1 – należy kwalifikować jako przestępstwo z art. 282 k.k., podczas gdy zachowanie przypisane oskarżonemu wyczerpuje znamiona przestępstwa z art. 191 § 2 k.k.; – bezzasadnym przyjęciu, że czyny opisane wyżej w pkt. 1 i 2 stano- wią dwa odrębne przestępstwa kwalifikowane z art. 282 k.k. i z art. 189 § 1 k.k., a nie jeden czyn przestępny; (...) Ponadto skarżący sformułował w kasacji zarzut rażącej niewspół- mierności orzeczonej wobec Dariusza I. kary pozbawienia wolności. W konkluzji obrońca tego oskarżonego wniósł o uchylenie zaskarżo- nego wyroku, a także wyroku Sadu Rejonowego i przekazanie sprawy te- mu sądowi do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...) Co do zarzutów obrazy prawa materialnego zawartych w kasacjach obrońców obu oskarżonych. Ocena prawnomaterialna zarzuconego oskarżonym czynu, polegają- cego na stosowaniu przemocy wobec pokrzywdzonych w celu zmuszenia ich do zwrotu skradzionych rowerów, była podważana przez obrońców w toku całego postępowania jurysdykcyjnego. Także Sąd Rejonowy dostrze- gał na rozprawie racje przemawiające za rozważeniem odmiennego, niż w akcie oskarżenia, zakwalifikowania czynu i przed zamknięciem przewodu uprzedził strony w trybie art. 399 k.p.k. o możliwości przyjęcia kwalifikacji prawnej z art. 191 § 2 k.k. W wyroku Sąd Rejonowy uwzględnił jednak ar- gumenty prokuratora i uznał oskarżonych za winnych przestępstwa z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k. (z zb. z art. 157 § 1 i 2 k.k.). Tę kwalifikację w części dotyczącej znamion przestępstwa z art. 282 k.k., zakwestionowali obrońcy oskarżonego w apelacjach, używając jednakowoż nieadekwatnej formuły zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych. Sąd Okręgowy odnosząc 6 się do tych zarzutów, zaaprobował kwalifikację prawną zastosowaną w za- skarżonym wyroku. W szerszym wywodzie odrzucił możliwość zakwalifiko- wania czynu z art. 191 § 2 k.k., tj. przepisu penalizującego wymuszenie zwrotu wierzytelności. W kasacjach obrońców obu oskarżonych ponownie podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego. Sąd Najwyższy uznał, że zarzutom tym nie można odmówić słuszno- ści. Istotnie, konfrontacja ustaleń faktycznych z przyjętą kwalifikacją praw- ną czynu prowadzi do konkluzji, że doszło w wyroku do wadliwej subsumcji pod przepis art. 282 k.k. Z ustalonych faktów wynika, że dla osiągnięcia założonego celu oskarżeni stosowali wobec pokrzywdzonych przemoc (bi- cie rękami, kluczem samochodowym, kamieniem) i groźby dalszego jej stosowania. Sposób działania wyczerpuje zatem odnośne znamię strony przedmiotowej przestępstw określonych zarówno w art. 191 § 2 k.k., jak i w art. 282k.k. Takim działaniem oskarżeni zmuszali pokrzywdzonych do wy- dania rzekomo skradzionych rowerów, bądź zapłaty równowartości. Odrzu- cając apelacyjne zarzuty błędnej kwalifikacji czynu, Sąd Okręgowy wywo- dził, podzielając stanowisko prezentowane w zaskarżonym wyroku, że czyn oskarżonych nie wypełnia znamienia przestępstwa z art. 191 § 2 k.k., pre- cyzującego cel działania sprawcy. W przekonaniu sądu odwoławczego, przepis ten znajduje zastosowanie w takim tylko układzie okoliczności, w którym wierzytelność będąca przedmiotem wymuszenia istnieje realnie a nie tylko w wyobrażeniu sprawcy, a zarazem, gdy świadczenie, które wy- musza się od dłużnika, należy się wierzycielowi. Sąd Okręgowy wspiera swój pogląd powołaniem się na niektóre orzeczenia Sądów Apelacyjnych (wyrok SA w Krakowie z dnia 6 marca 2003 r., II AKa 231/02, Prok. i Pr. 2003/10/13, wyrok SA w Katowicach z dnia 10 stycznia 2002 r., AKa 340/01, KZS 2002/4/40, wyrok SA w Kra- kowie z dnia 12 marca 2003 r., II AKa 39/03, Prok. i Pr. 2003/10/12, wyrok 7 SA w Białymstoku z dnia 20 kwietnia 2000, III AKa 22/00, OSAB 2000/2/26). W orzeczeniach tych akcentuje się, że wierzytelność, o której mowa w art. 191 § 2 k.k., dotyczy jedynie udokumentowanej prawnie należności, a nie bliżej nieokreślonych rozliczeń między sprawcą a ofiarą. Formułuje się nadto wymóg, by działanie sprawcy zmierzało do wymuszenia świad- czenia należnego mu na podstawie przepisów prawa cywilnego, przy czym zasadność żądania powinna być ustalona procesowo. W wypadku, gdy dowody wskazują, że wymuszane świadczenie okazuje się nienależne, to przyjąć trzeba, iż sprawca dokonuje przestępstwa przeciwko mieniu. Sąd Okręgowy wskazał też na pogląd wyrażony w piśmiennictwie, że warun- kiem penalizacji na podstawie art. 191 § 2 k.k. jest, aby wierzytelność, któ- rą sprawca chce wyegzekwować w przestępczy sposób, rzeczywiście ist- niała – w przeciwnym razie w grę wchodzi inne przestępstwo, w szczegól- ności wymuszenie rozbójnicze – art. 282 k.k. (A. Marek: Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2004, s. 446). W nawiązaniu do tak rozumianego pojęcia „wierzytelności” w kontek- ście znamion przestępstwa z art. 191 § 2 k.k., Sąd Okręgowy nadał spe- cjalne znaczenie okoliczności, że Wojciech G. nietrafnie skierował żądanie zwrotu skradzionych rowerów do pokrzywdzonych. Jego przekonanie, że oni właśnie są sprawcami kradzieży, nie odpowiadało bowiem rzeczywisto- ści. Powołano się w tym względzie na postanowienie Komisariatu Policji w B. z 24 grudnia 2002 r., o umorzeniu dochodzenia z powodu niewykrycia sprawców. Skoro zatem – wywodzi się w prawomocnym wyroku – oskar- żeni wymuszali od pokrzywdzonych, jak się okazało, nienależne od nich mienie, to nie można przyjąć, że działali w celu zwrotu wierzytelności. Ta bowiem musi opierać się na rzeczywiście egzystującym stosunku zobowią- zaniowym. W rezultacie przyjęto, że oskarżony dążył do przysporzenia nie- należnego mu mienia, a więc do osiągnięcia korzyści majątkowej. To zaś 8 dało powód do przypisania oskarżonym (także i tym, którzy nie wnieśli ka- sacji) usiłowania kradzieży rozbójniczej. Tak zatem, do odrzucenia kwalifikacji czynu z art. 191 § 2 k.k. doszło ostatecznie dlatego, że przy wykładni zamieszczonego w przepisie pojęcia „wierzytelności”, sąd odwoławczy przyjął kryterium obiektywizujące w tym znaczeniu, iż byt wierzytelności uzależnił od tego czy świadczenie, które sprawca wymusza od konkretnej osoby, jest należne. Wierzytelność po- strzegał więc jako komponent strony przedmiotowej przestępstwa. Zdaniem Sądu Najwyższego przytoczona wykładnia opiera się na nieprawidłowym rozeznaniu struktury przestępstwa. W art. 191 § 2 k.k. po- jęcie „wierzytelności” występuje wyłącznie w opisie strony podmiotowej przestępstwa. Charakteryzuje ją zamiar bezpośredni kierunkowy, a jego treścią jest cel wymuszenia zwrotu wierzytelności. W obrazie typu prze- stępstwa strona podmiotowa opisuje tylko stosunek psychiczny sprawcy do rzeczywistości zewnętrznej. Określa się w niej elementy tkwiące w jego świadomości, które składają się na treść zamiaru kierunkowego. A jeśli tak, to działanie w celu wymuszenia zwrotu wierzytelności ma miejsce wtedy, gdy tak ukierunkowana wola sprawcy wypływa ze świadomości, że przy- sługuje mu roszczenie do konkretnej osoby o świadczenie wynikające ze stosunku zobowiązaniowego powstałego na podstawie obowiązującego prawa (O. Górniok w: O. Górniok, S. Hoc, S. Przyjemski: Kodeks karny. Komentarz, Gdańsk 1999, s. 162). Nie jest natomiast warunkiem uznania, że spełnione są elementy strony podmiotowej, zweryfikowanie przez organ procesowy obiektywnej słuszności przekonania sprawcy o przysługiwaniu mu uprawnienia. W wielu zresztą wypadkach kontrola zasadności roszcze- nia wymagałaby rozpoznania sporu w postępowaniu cywilnym. Tym bar- dziej nie warunkuje wystąpienia przesłanek strony podmiotowej wykazanie się przez sprawcę tytułem wykonawczym lub innym dokumentem urzędo- wym potwierdzającym wierzytelność. Nie można więc podzielić poglądów 9 wyrażonych w wyroku Sądu Okręgowego, przytoczonych za niektórymi orzeczeniami Sądów Apelacyjnych. Stwierdzić natomiast trzeba, że dla rozpoznania strony podmiotowej przestępstwa z art. 191 § 2 k.k. rozstrzy- gające znaczenie ma tylko to czy sprawca wymuszający zwrot świadczenia działa w takim celu ze świadomością, iż na podstawie obowiązującego prawa przysługuje mu (lub osobie na rzecz której działa) wierzytelność, a więc że dłużnik jest zobowiązany do świadczenia (por. postanowienie SN z dnia 5 marca 2003r., III KKN 195/01, OSNKW 2003, z. 5-6, poz. 55). Ustalenia poczynione w niniejszej sprawie odpowiadają tak postrze- ganym znamionom strony podmiotowej przestępstwa z art. 191 § 2 k.k. Kradzież rowerów stanowiących własność Wojciecha G. jest faktem bez- spornym. Nic też nie podważa okoliczności, że oskarżony pozostawał w ugruntowanym przekonaniu, iż Krzysztof P. i Sławomir S. są sprawcami kradzieży. Dlatego właśnie od nich zażądał zwrotu rowerów. Wraz z pozo- stałymi oskarżonymi wymuszał swoje żądanie, stosując i eskalując prze- moc. Nie było natomiast podstaw faktycznych do przyjęcia, jak uczyniły to sądy obu instancji, że wypełnione zostały znamiona strony podmiotowej przestępstwa z art. 282 k.k., tj. że oskarżeni działali w celu osiągnięcia ko- rzyści majątkowej. Taka subsumcja pozostaje w oczywistej sprzeczności z ustaleniem, że celem wymuszeń było wyłącznie odzyskanie skradzionego, stanowiącego własność oskarżonego Wojciecha G., mienia. Zakwalifiko- wanie czynu z art. 282 k.k. (w formie usiłowania) nastąpiło zatem z rażącą obrazą tego przepisu, a zarazem z naruszeniem art. 191 § 2 k.k. na skutek jego niezastosowania. Stwierdzenia powyższe należy uzupełnić uwagą, że nietrafne ukie- runkowanie żądania zwrotu skradzionych rowerów nie oznacza, jak utrzy- mywał jeden z obrońców Wojciecha G., iż oskarżeni pozostawali w błędzie co do okoliczności wyłączającej odpowiedzialność karną. Błąd w rozumie- niu art. 28 k.k., co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronione- 10 go, może odnosić się tylko do znamion przedmiotowych. Nie mogą nato- miast pozostawać w sferze błędu znamiona podmiotowe, które charaktery- zują wyłącznie stan psychiki sprawcy. Z tej racji nie poddają się one kon- frontacji z rzeczywistością, gdyż jako takie same ową rzeczywistość stano- wią (por. A. Zoll [red:] Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Kraków 2004 r., s. 538). Niczego zatem nie zmienia z punktu widzenia realizacji podmiotowej strony przestępstwa z art. 191 § 2 k.k. to, że oskarżeni stosowali przemoc w celu zwrotu wierzytelności do osób, które w rzeczywistości nie były zo- bowiązane. Przepis ten w równym stopniu chroni wszystkie osoby, wobec których sprawca wymusza przemocą lub groźbą bezprawną zwrot wierzy- telności w przekonaniu, że są one zobowiązane. Za niezasadne uznał Sąd Najwyższy zarzuty zamieszczone w kasacji jednego z obrońców Wojciecha G. oraz w kasacji obrońcy Dariusza I. wskazujące na to, że z obrazą prawa materialnego sąd odwoławczy apro- bował, iż zachowanie oskarżonych polegające na pozbawieniu wolności pokrzywdzonych przez wywiezienie ich do lasu, a następnie stosowaniu wobec nich przemocy w celu zmuszenia do zwrotu rowerów, stanowią od- rębne przestępstwa. Wysunięcie zarzutów tej treści dopiero w kasacji jest spóźnione. Zważyć bowiem trzeba, że żadna ze stron, skarżąc wyrok Sądu Rejonowego, nie upatrywała w tym uchybienia. Sąd Okręgowy, rozpozna- jąc apelacje prokuratora i obrońców, orzekał w granicach wniesionych środków odwoławczych i nie miał obowiązku podjąć z urzędu kwestii ewen- tualnego naruszenia przepisów art. 11 § 1 i 2 k.k. Nie pozostawało to w sfe- rze orzekania poza granicami środka odwoławczego, chyba że sąd ten miałby orzekać z powodu tego uchybienia na korzyść oskarżonych. Stwier- dzając jednak, że bezprawne pozbawienie wolności pokrzywdzonych i dal- sze zachowanie oskarżonych polegające na stosowaniu przemocy, powin- ny być postrzegane jako jeden czyn w rozumieniu art. 11 § 1 k.k., sąd od- 11 woławczy nie mógłby pominąć przy orzekaniu poza granicami apelacji w kierunku doprowadzenia treści zaskarżonego wyroku do stanu zgodnego z prawem materialnym, że stosowanie przemocy wobec każdego z pokrzyw- dzonych (nota bene w różnym czasie), wymagałoby wyodrębnienia w dzia- łaniu każdego z oskarżonych dwóch przestępstw. Warunkiem uznania wie- lości zachowań za jeden czyn zabroniony jest przecież tożsamość po- krzywdzonego (art. 12 k.k.). Sąd odwoławczy zmieniając wyrok, musiałby przypisać każdemu z oskarżonych dwa przestępstwa polegające na stoso- waniu przemocy, co byłoby już zmianą niekorzystną dla nich, a tym samym niedopuszczalną wobec braku stosownych zarzutów w apelacjach wnie- sionych na niekorzyść (art. 434 § 1 k.p.k.). W tym stanie rzeczy, bezprzedmiotowe dla rozpoznania omawianego zarzutu kasacyjnego byłoby pogłębianie rozważań czy wyodrębnienie dwóch przestępstw kwalifikowanych z art. 189 § 1 k.k. oraz z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 w zb. z art. 157 § 1 i 2 k.k. w jednokierunkowo prze- biegającym zachowaniu oskarżonych, istotnie naruszyło przepis art. 11 § 1 k.k. (...)