Wyrok IV CSK 792/14

Sygn. akt IV CSK 792/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 listopada 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Dariusz Dończyk SSN Wojciech Katner w sprawie z powództwa M. F. przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Zakładów Opieki Zdrowotnej w P. o zadośćuczynienie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 listopada 2015 r., skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 21 marca 2014 r., I. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I, w części oddalającej apelację powoda co do kwoty 30000 (trzydziestu tysięcy) zł z odsetkami i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego; II. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części. 2 UZASADNIENIE M. F. wniósł o zasądzenie od Samodzielnego Publicznego Zespołu Zakładów Opieki Zdrowotnej w P. zadośćuczynienia w kwocie 70 tysięcy zł za „cierpienia fizyczne i szkody moralne” z powodu nieudzielenia pomocy w dniu 16 grudnia 2004 r. w izbie przyjęć szpitala, bezpodstawnego hospitalizowania w okresie od dnia 24 stycznia do dnia 1 kwietnia 2005 r. oraz nieudzielenia pomocy w dniu 13 czerwca 2006 r. podczas ataku epilepsji. Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 21 marca 2014 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 10 tysięcy zł z odsetkami od dnia 25 marca 2009 r. z tytułu zadośćuczynienia za szkodę doznaną w wyniku bezpodstawnego umieszczenia go w szpitalu psychiatrycznym; jako podstawę prawną orzeczenia powołał art. 445 § 1 i 2 k.c. Sąd oddalił żądania zadośćuczynienia za zdarzenia, które miały mieć miejsce w dniach 24 stycznia 2005 r. i 13 czerwca 2006 r. na podstawie ustalenia, że powód uzyskał prawidłową pomoc medyczną i nie wykazał, aby doznał jakiegokolwiek uszczerbku na zdrowiu w związku z działaniami pozwanego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 marca 2014 r. Sąd Okręgowy w O. oddalił apelacje obu stron, przyjmując następujące podstawy rozstrzygnięcia. Powód cierpi od wielu lat na chorobę afektywną dwubiegunową, w związku z którą był hospitalizowany w szpitalach psychiatrycznych. W dniu 24 stycznia 2005 r. na podstawie decyzji wezwanego przez rodzinę lekarza, w asyście policji, powód, który nie wyraził na to zgody, został przyjęty na oddział psychiatryczny pozwanego szpitala. Postanowieniem z dnia 31 marca 2005 r. Sąd Rejonowy w P. stwierdził brak podstaw prawnych do przyjęcia powoda do szpitala psychiatrycznego w trybie nagłym. Okoliczności te stanowiły podstawę przypisania pozwanemu szpitalowi „bezprawności działania w postaci niezachowania nagłego trybu przyjęcia powoda na oddział psychiatryczny”. Naruszone zostało prawo człowieka do wolności i do swobodnego wyrażenia woli, co naraziło powoda na szkodę moralną, szczególny dyskomfort, poczucie bezsilności, utraty bezpieczeństwa i autonomii. 3 Przy ocenie wysokości roszczenia należy jednak brać pod uwagę, że pozwany może odpowiadać tylko „za skutki ograniczone do konsekwencji niezachowania trybu przyjęcia” oraz uwzględnić fakt, że powód w chwili przyjęcia do szpitala znajdował się w maniakalnej fazie choroby i że podczas pobytu w szpitalu był poddany prawidłowemu leczeniu, a jego stan zdrowia uległ poprawie. Sąd Okręgowy podkreślił, iż „inna winna być odpowiedzialność za umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym osoby zdrowej, a inaczej jest w przypadku kiedy wiadomym jest, że osoba cierpi na określone schorzenia psychiczne wymagające hospitalizacji, jak to było w niniejszym stanie faktycznym”. Powodowi, który z tego tytułu wnosił o zasądzenie 40 tysięcy zł, należy się zadośćuczynienie za szkodę moralną w kwocie 10 tysięcy zł, odpowiedniej „do stanu przeżyć powoda i cierpień jakich zaznał”. Powód zaskarżył wyrok w pełnym zakresie, w jakim powództwo i apelacja zostały oddalone, opierając skargę kasacyjną na obu podstawach. Zarzucił naruszenie prawa materialnego - art. 445 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji przez „błędną wykładnię i uznanie”, że kwota 10 tysięcy zł zadośćuczynienia jest odpowiednia, bowiem różna jest odpowiedzialność za umieszczenie w szpitalu osoby zdrowej i osoby cierpiącej na schorzenia psychiczne wymagające hospitalizacji. Powód zarzucił też naruszenie przepisów postępowania - art. 217 § 2 w zw. z art. 382 k.p.c. przez niezasadne „pominięcie” wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii zespołu lekarzy na okoliczność uszczerbku na zdrowiu poniesionego w związku z przymusowym leczeniem oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak wyjaśnienia podstawy prawnej wyroku w zakresie oddalenia żądania o zadośćuczynienie w związku ze zdarzeniami, które miały miejsce w 2004 i 2006 roku. Na tych podstawach skarżący oparł wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w O. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ostatni z wymienionych zarzutów kasacyjnych obejmuje wyłącznie niewskazanie podstawy prawnej tej części rozstrzygnięcia, której podstawą faktyczną było ustalenie, że w dniach 24 stycznia 2005 r. i 13 czerwca 2006 r. nie 4 doszło ze strony pozwanego szpitala do niewłaściwych działań w stosunku do powoda. W takim stanie rzeczy brak jest przesłanek do stwierdzenia możliwego wpływu zarzucanego (ewentualnego) uchybienia na wynik sprawy, czyli nieodzownego warunku skuteczności podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. Brak usprawiedliwionej podstawy skargi uzasadniał jej oddalenie w zakresie żądań związanych z tymi zdarzeniami, czyli co do kwoty przewyższającej 40 tysięcy zł. Tym samym do rozważenia pozostały zarzuty skierowane przeciwko nieuwzględnieniu w całości (do kwoty 40 tysięcy zł) żądania zadośćuczynienia z tytułu szkody niemajątkowej doznanej w wyniku przyjęcia powoda do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody, bez właściwej podstawy prawnej. Przystąpienie do oceny tego zarzutu trzeba poprzedzić próbą uporządkowania zarówno podstawy roszczeń powoda, jak i stanowiska Sądu w zakresie prawnej podstawy zaskarżonego orzeczenia. W pozwie powód domagał się zadośćuczynienia „za cierpienia fizyczne i krzywdy moralne”. W apelacji powód (reprezentowany przez adwokata) zarzucił naruszenie art. 448 k.c., w toku postępowania apelacyjnego jako podstawę prawną żądania powołał art. 445 § 2 k.c., a w skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie „art. 445 § 1 i 2 k.c.”. Gdy chodzi o prawne podstawy zasądzenia zadośćuczynienia, Sąd pierwszej instancji powołał art. 445 § 1 i 2 k.c., a Sąd drugiej instancji nie wskazał przyjętej podstawy prawnej orzeczenia. Jako nieobjęty podstawami skargi poza rozważaniami pozostał, niepowołany także przez Sąd, przepis art. 448 k.c. będący autonomiczną podstawą roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu naruszenia dóbr osobistych. W ujęciu skarżącego, ale także Sądu (wyraźnie wysłowionego w pierwszej instancji, niezakwestionowanego przez Sąd odwoławczy), brak jest rozróżnienia pomiędzy normami zawartymi w dwóch jednostkach redakcyjnych artykułu 445 k.c. (§ 1 i § 2). Gdy chodzi o skarżącego, to jest on co prawda zobowiązany tylko do wskazania okoliczności faktycznych, na których opiera żądanie, nie jest natomiast odeń wymagane przytoczenie jego podstawy prawnej, ta podstawa może jednak 5 nie być obojętna, gdy pośrednio określa okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie pozwu. Niewątpliwe jest jedynie to, że pierwotną przyczyną i źródłem szkody niemajątkowej doznanej przez powoda, stanowiącą podstawę jego roszczeń, jest pozbawienie wolności przez przyjęcie do szpitala psychiatrycznego. Przepis art. 444 k.c. określa roszczenia o naprawienie szkody majątkowej na osobie, wynikającej z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia; art. 445 k.c. przewiduje możliwość przyznania zadośćuczynienia jako postaci naprawienia krzywdy, czyli szkody niemajątkowej na osobie, w wypadku doznania krzywdy w związku z naruszeniem dóbr określonych w art. 444 k.c. (art. 445 § 1 k.c.) oraz w wypadku pozbawienia wolności (art. 445 § 2 k.c.). Pozbawienie wolności jest samoistną podstawą przyznania zadośćuczynienia, które ma stanowić formę rekompensaty za negatywne przeżycia psychiczne wiążące się z samym faktem bezpodstawnego pozbawienia wolności, opisywane jako głęboki dyskomfort psychiczny, poczucie utraty autonomii, uczucia bezradności, osamotnienia, niepokoju o sprawy osobiste. Ta krzywda, niepowiązana z doznaniem uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, i od nich niezależna, podlega naprawieniu na podstawie art. 445 § 2 k.c. Jeżeli natomiast ujemne przeżycia związane z faktem pozbawienia wolności wpłynęły na pogorszenie stanu zdrowia fizycznego lub psychicznego, poszkodowanemu przysługiwałoby roszczenie przewidziane w art. 445 § 1 k.c. Chociaż Sąd Okręgowy nie powołał wprost podstawy prawnej orzeczenia, to z opisu krzywdy przyjętej za podstawę zasądzenia zadośćuczynienia wyraźnie wynika, że przyznał je w związku z samym faktem pozbawienia powoda wolności, a ściśle - w związku z ujemnymi przeżyciami łączącymi się z przymusowym przyjęciem do szpitala. Potwierdza to również powołanie się na ustalenie, że w wyniku przyjęcia powoda do szpitala nie doznał on uszczerbku zdrowia, a nawet przeciwnie - leczenie podjęte w szpitalu wpłynęło na jego stan zdrowia pozytywnie; wskazuje to na brak powiązania przyznanego zadośćuczynienia z uszczerbkiem zdrowia, którego dotyczy art. 445 § 1 k.c. Z wywodów skarżącego, a także powołanych przezeń faktycznych i prawnych podstaw roszczenia, nie wynika, by dostrzegał on różnicę przesłanek 6 określonych w art. 445 § 1 i § 2 k.c. Ze sformułowania powołanej w skardze podstawy naruszenia przepisów postępowania należy wnosić, że roszczenia swoje wywodzi nie tylko z samego faktu doznania ujemnych przeżyć psychicznych związanych z umieszczeniem go w szpitalu, ale także z faktu niekorzystnych zmian stanu zdrowia, jakie miały być tego następstwem. W tym zakresie skarżący podniósł zarzuty naruszenia art. 217 § 2 w zw. z art. 382 k.p.c., które - jego zdaniem - doprowadziło do nieustalenia istotnej okoliczności czyli poniesienia uszczerbku na zdrowiu w wyniku leczenia w szpitalu. Zarzut ten jest nieprecyzyjnie sformułowany, gdyż podstawą faktyczną wyroku objęte jest ustalenie Sądu, że podczas pobytu w szpitalu powód poddany był leczeniu, który wpłynął na poprawę jego stanu zdrowia. Zarzucając naruszenie art. 217 § 2 k.p.c. skarżący twierdzi, iż Sąd wadliwie pominął wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii zespołu biegłych lekarzy, pomimo że wniosek ten nie był spóźniony, a ponadto był zgłoszony na okoliczność, która nie została przez Sąd uznana za wykazaną zgodnie z twierdzeniem powoda. Zarzut ten nie utrzymuje się konfrontacji z uzasadnieniem zaskarżonego wyroku, z którego jasno wynika, że przyczyną oddalenia wniosku było niewykazanie podstaw do zakwestionowania przeprowadzonych w postępowaniu opinii biegłych lekarzy psychiatrów i internisty, ocenionych przez oba Sądy jako miarodajne i merytorycznie prawidłowe. Także w skardze nie zostały wskazane żadne konkretne mankamenty opinii biegłych lekarzy, ani inne argumenty mające przekonać, że istniała obiektywnie uzasadniona potrzeba przeprowadzenia dowodu z opinii innych lekarzy. Niezadowolenie strony z opinii biegłego i jej przeświadczenie, że dalsze opinie pozwolą na udowodnienie korzystnej dla niej tezy nie stanowi uzasadnionej przyczyny dopuszczenia dalszych dowodów z opinii kolejnych biegłych. Zarzut naruszenia przepisów postępowania jest zatem nieusprawiedliwiony. W tej sytuacji pozostała do rozważenia kwestia prawidłowości zasądzenia zadośćuczynienia za krzywdę polegającą na negatywnych przeżyciach będących następstwem przymusowego przyjęcia do szpitala. Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody zainteresowanego jest równoznaczne z pozbawieniem 7 wolności w rozumieniu art. 445 § 2 k.c. i art. 5 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. 1993, Nr 61, poz. 284). Wydane na podstawie art. 25 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn. Dz. U. 2011, Nr 231, poz. 1375 ze zm.) postanowienie sądu opiekuńczego, jest orzeczeniem sądu właściwego do rozpatrzenia zgodności wymagań procesowych i materialnych, niezbędnych do ustalenia legalności pozbawienia wolności powoda. Stwierdzenie przez ten sąd, że brak było podstaw prawnych do przyjęcia powoda do szpitala bez jego zgody, przesądza o bezprawności działania pozwanego. W tym zakresie w pełni przekonujące i miarodajne jest stanowisko zajęte przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 28 maja 2013 r., ze skargi nr 53315/09 Baran przeciwko Polsce, wydane na podstawie art. 5 ust. 1 Konwencji. Nie wymagają szerszego odniesienia wywody skarżącego w tej kwestii, gdyż stanowisko Sądu Okręgowego nie jest z tą tezą sprzeczne. W rezultacie, ocenie należało poddać wysokość zadośćuczynienia przyznanego powodowi. Przepis art. 445 k.c. nie rozstrzyga samodzielnie o przesłankach, od których zależy określenie „odpowiedniej” kwoty zadośćuczynienia; czynniki istotne zostały wypracowane w judykaturze, co jednak, z powodu nielicznych judykatów, nie dotyczy krzywdy wynikającej z pozbawienia wolności. Przydatne mogą być niewątpliwie ogólne wskazówki wypracowane na tle art. 445 § 1 k.c., w szczególności dotyczące kompensacyjnej funkcji zadośćuczynienia oraz powinności uwzględniania całokształtu okoliczności, w tym rodzaju naruszonego dobra, rozmiaru doznanych cierpień, ich intensywności, czasu trwania lub nieodwracalnego charakteru, ocenianych na podstawie kryteriów zobiektywizowanych i sprawdzalnych, lecz obejmujących także czynniki indywidualizujące dany przypadek. Zarzut błędnej oceny „odpowiedniego” zadośćuczynienia skarżący oparł na wadliwym przyjęciu przez Sąd, że odpowiedzialność za umieszczenie w szpitalu osoby zdrowej powinna być „inna” niż w przypadku osoby, o której jest wiadomo, iż cierpi na schorzenia psychiczne wymagające hospitalizacji. 8 Zarzut jest uzasadniony, a teza przyjęta przez Sąd - fałszywa. Zastosowanie takiego kryterium nie daje się pogodzić z obowiązkiem równego traktowania i jest szczególnie rażące w sytuacji, w której Sąd nie wyjaśnił, jakie względy racjonalności, proporcjonalności i sprawiedliwości skłoniły go do tego rodzaju rozróżnienia. W tym zakresie podstawa naruszenia art. 445 § 2 k.c. jest niewątpliwie uzasadniona, tym bardziej, że z motywów zaskarżonego wyroku wynika, iż to błędne stanowisko Sądu miało istotny wpływ na określenie „odpowiedniej” sumy zadośćuczynienia. Ustalenie kwoty „odpowiedniej” w rozumieniu art. 445 k.c. to kwintesencja orzekania w sprawach o zadośćuczynienie za krzywdę. Zrekompensowanie, w formie wymiernej, tego co jest niewymierne, wymaga uważnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności, z których zasadnicze znaczenie przypada rozmiarowi doznanej krzywdy. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, by Sąd uwzględnił i rozważył wszystkie istotne czynniki, zarówno obiektywne, jak i subiektywne, wiadomo natomiast, że jeden z elementów wziął pod uwagę błędnie oraz że jednego istotnego - czasu trwania pobawienia wolności - nie wziął pod uwagę. Zarzut naruszenia art. 445 § 2 k.c. należało w tej sytuacji uznać za usprawiedliwiony. Uzasadniało to uwzględnienie skargi kasacyjnej w części dotyczącej zadośćuczynienia za przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez podstawy prawnej i orzeczenie stosownie do art. 39815 § 1 k.p.c. eb