Wyrok II PK 288/08

Wyrok z dnia 19 maja 2009 r. II PK 288/08 Odpowiednie stosowanie art. 45 § 2 k.p. i art. 471 k.p. do dyrektora szkoły odwołanego na podstawie art. 38 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.) nie uzasadnia ograniczenia ustawowego odszkodowania do wysokości trzymiesięcznego do- datku funkcyjnego. Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski, Sędziowie SN: Romualda Spyt (sprawozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 maja 2009 r. sprawy z powództwa Bogdana D. przeciwko [...] Liceum Ogólnokształcącemu w L. o odszkodowanie, zadośćuczynienie i dodatek motywacyjny, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Legnicy z dnia 29 maja 2008 r. [...] I. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części rozstrzygającej o odszkodowaniu za niezgodne z prawem odwołanie z funkcji dyrektora szkoły przysługującym na pod- stawie przepisów Kodeksu pracy oraz o kosztach postępowania apelacyjnego i prze- kazał sprawę w tym zakresie Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego, II. o d d a l i ł skargę kasacyjną w pozostałej części, III. zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 900 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 27 lutego 2007 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Lubinie zasą- dził od pozwanego [...] Liceum Ogólnokształcącego w L. na rzecz powoda Bogdana D. kwotę 9.137 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem odwołanie z funk- cji dyrektora szkoły, w pozostałym zakresie powództwo oddalił, orzekając również o 2 kosztach postępowania. Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym. Po- wód zatrudniony był w pozwanym Liceum na stanowisku nauczyciela mianowanego. Od 1 stycznia 2006 r. objął funkcję dyrektora szkoły na okres do 31 sierpnia 2010 r. Uchwałą Zarządu Powiatu w L. z dnia 6 kwietnia 2007 r. odwołano powoda ze sta- nowiska dyrektora, bez zachowania okresu wypowiedzenia, uzasadniając to niewy- konaniem decyzji kuratora oświaty dotyczącej usunięcia ucznia z zajęć szkolnych w dniu 4 kwietnia 2007 r. oraz naruszeniem przez powoda prawa w stosunku do za- trudnionych nauczycieli, co doprowadziło do dezorganizacji pracy szkoły, a także naruszeniem przepisów dotyczących gospodarki finansowej szkoły. Sąd Rejonowy uznał, że wskazane wyżej przyczyny nie uzasadniały podjęcia decyzji o odwołaniu ze stanowiska dyrektora. Mając tak ustalony stan faktyczny Sąd wywiódł, że naruszenie art. 38 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.) musi stworzyć po stronie pracownika odpowiednie roszczenie. Odwołując się do poglądów wyrażonych w judykaturze Sądu Najwyższego Sąd przyjął, że należało odpowiednio zastosować art. 42 § 1 k.p. i art. 45 k.p. i zasądzić od pozwanego na rzecz powoda odszkodowanie w wysokości trzymiesięcznego wy- nagrodzenia za pracę. Roszczenie przekraczające tak ustalone odszkodowanie Sąd Rejonowy uznał za wygórowane. Stwierdził, że powód nie wykazał szkody spowodo- wanej odwołaniem ze stanowiska. Nieuzasadnione było także żądanie zadośćuczy- nienia za krzywdę w kwocie 20.000 zł, bowiem, chociaż naruszono dobre imię powo- da poprzez artykuły prasowe i telewizyjne, jednak na ma podstaw, aby winą za takie działania obciążyć pozwane Liceum. Sąd Rejonowy uznał także, że powód nie może skutecznie domagać się dodatku motywacyjnego, bowiem ma on charakter uzna- niowy. Wyrok powyższy zaskarżyły apelacją obie strony procesu. W wyniku apelacji pozwanego Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy wyro- kiem z dnia 29 maja 2008 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i obniżył kwotę zasądzonego odszkodowania do kwoty 2.100 zł oraz uwzględniając częściowo ape- lację powoda, zasądził od pozwanego kwoty dodatku motywacyjnego. Dalej idące apelacje stron zostały oddalone, rozstrzygnięto także o kosztach procesu. W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał, że biorąc pod uwagę fakt, iż powód został jedynie odwołany ze stanowiska dyrektora z naru- szeniem art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, przysłu- 3 guje mu wyłącznie odszkodowanie, obejmujące dodatek funkcyjny za czas, do upływu którego pełnienie funkcji miało trwać, nie więcej jednak niż za 3 miesiące, powołując się przy tym na stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku II PKN 138/97. Wywiódł także, że roszczenie powoda domagającego się pełnej rekom- pensaty szkody wywołanej odwołaniem ze stanowiska dyrektora oparte jest na po- glądzie Trybunału Konstytucyjnego wyrażonym wyroku z dnia 27 listopada 2007 r., SK 18/05, (OTK-A 2007 nr 10, poz.128), zgodnie z którym art. 58 k.p. w związku z art. 300 k.p., rozumiany w ten sposób, że wyłącza dochodzenie innych, niż określone w art. 58 k.p., roszczeń odszkodowawczych, związanych z bezprawnym rozwiąza- niem umowy o pracę bez wypowiedzenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Podkreślił, że pracownik dochodzący wyrównania szkody w granicach przekraczających roszczenia wynikające z art. 58 k.p. winien wykazać przesłanki odpowiedzialności z art. 415 k.c. lub art. 471 k.c. Źródłem szkody w niniej- szej sprawie jest odwołanie powoda ze stanowiska dyrektora, uznane za niezgodne z prawem, którego to odwołania dokonał organ podmiotu prowadzącego szkołę, tj. Powiatu L. Zatem szkodę tę należy wiązać z uchwałą tego organu i dlatego tak spre- cyzowane roszczenie skierowane zostało przeciw niewłaściwemu pozwanemu. Le- gitymację bierną posiadałby jedynie Powiat L., a nie [...] Liceum Ogólnokształcące w L. Te same zasady dotyczą roszczenia o zadośćuczynienie za publiczne wypowiedzi Starosty L. i rzecznika Starostwa, naruszające dobra osobiste powoda. Natomiast za uzasadnione Sąd uznał żądanie pozwu dotyczące dodatku motywacyjnego. W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, powód zarzucił naruszenie prawa materialnego - poprzez błędną wykładnię art. 38 ustawy o systemie oświaty w związku z art. 45 § 2 k.p. i art. 471 k.p. oraz naruszenie prawa procesowego - art. 5 k.p.c. W uzasadnieniu zarzutu dotyczącego naruszenia prawa materialnego skarżą- cy podniósł, że przepisy Kodeksu pracy, określające wysokość odszkodowania w związku z wadliwym wypowiedzeniem umowy o pracę bądź wadliwym wypowiedze- niem zmieniającym limitują wysokość tego odszkodowania, niezależnie od tego czy pracownik poniósł szkodę, czy też nie. Odszkodowanie nie może być niższe niż wy- sokość wynagrodzenia za trzy miesiące. Z przepisów art. 471 k.p.. , art. 50 § 3 i 4 k.p. i art. 58 k.p. nie wynika, że mają one wyrównywać utracone wynagrodzenie. Skarżący podkreślił, że w sprawie I PKN 138/97, do której odwołał się Sąd Okręgowy, powód - 4 inaczej niż w niniejszej sprawie - został odwołany ze stanowiska dyrektora szkoły z zachowaniem okresu wypowiedzenia. Podkreślił, że zasądzone odszkodowanie w wysokości trzymiesięcznego dodatku funkcyjnego nie kompensuje odwołania go ze stanowiska, gdyż utracił on także dodatek motywacyjny. Uzasadniając zarzut naruszenia art. 5 k.p.c. skarżący stwierdził, że pierwotnie pozwał Starostwo Powiatowe w L., następnie, w wyniku pouczenia przez Sąd Rejo- nowy, roszczenia skierował przeciwko [...] Liceum Ogólnokształcącemu w L. i cofnął pozew wobec Starostwa. Potem zaś sprecyzował roszczenie i domagał się odszko- dowania za niezgodne z prawem odwołanie ze stanowiska dyrektora w wysokości 28.000 zł i zadośćuczynienia w kwocie 20.000 zł. Skarżący działał bez profesjonal- nego pełnomocnika, zatem Sąd Rejonowy winien go pouczyć o konieczności skiero- wania pozwu przeciwko właściwemu pozwanemu. Z tej właśnie przyczyny Sąd dru- giej instancji winien uchylić zaskarżony przez powoda wyrok w części oddalającej powództwo o dalej idące odszkodowanie i zadośćuczynienie i sprawę w tym zakresie przekazać Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wskazując na powyższe skarżący wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie w części powództwa poprzez zasądzenie odszkodowania w wysoko- ści trzymiesięcznego wynagrodzenia”, o uchylenie wyroku w części dotyczącej rosz- czenia przekraczającego odszkodowanie w wysokości trzymiesięcznego wynagro- dzenia oraz zadośćuczynienia i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgo- wemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania według norm przepisanych. Pozwany w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od po- woda kosztów postępowania, z uwzględnieniem kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest częściowo uzasadniona i dotyczy to zarzutu naruszenia art. 38 ust. 2 ustawy o systemie oświaty w związku z art. 45 § 2 k.p. i art. 471 k.p. W uchwałach Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1993 r., I PZP 71/92, (OSNCP 1993 nr 9, poz. 144) oraz z dnia 5 maja 1993 r., I PZP 15/93 (OSNCP 1993 nr 12, poz. 217) 5 przyjęto, że nauczycielowi mianowanemu odwołanemu z funkcji wicedyrektora szkoły, powierzonej na czas nieokreślony, z naruszeniem art. 37 ust. 1 lub art. 38 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty nie przysługuje roszczenie o orzeczenie bezskuteczności odwołania czy o przywrócenie do pracy na dotychcza- sowym stanowisku; przysługuje mu natomiast roszczenie o odszkodowanie na pod- stawie stosowanych odpowiednio art. 45 § 2 i art. 471 k.p. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że z norm Kodeksu pracy, ze względu na zasadniczą różnicę w charakterze instytu- cji, nie mogą być stosowane przepisy dotyczące odwołania kierownika zakładu pracy (art. 68 k.p. i nast. k.p.), a w szczególności art. 69 k.p. O wiele bardziej zbliżony cha- rakter mają unormowania dotyczące wypowiedzenia zmieniającego i przewidujące roszczenia o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne, przywrócenie na poprzednie warunki pracy lub odszkodowanie (art. 42 § 1 k.p. i art. 45 k.p.). Stosowanie przepi- sów art. 45 k.p. powinno być jednak odpowiednie, uwzględniające przede wszystkim charakter powierzenia funkcji kierowniczej w szkole i zasad jej sprawowania. Odpo- wiednie stosowanie norm art. 45 k.p. prowadzi w tej sytuacji do uznania, że niecelo- we jest orzekanie o przywróceniu do pracy na poprzednie stanowisko czy uznanie odwołania za bezskuteczne. Omawiana sytuacja jest wprawdzie spowodowana in- nymi przyczynami niż wymienione w art. 45 § 2 k.p., należy jednak uznać, że norma tego przepisu powinna znaleźć odpowiednie zastosowanie, gdyż z jednej strony gwa- rantuje odwołanemu wicedyrektorowi ochronę, z drugiej zaś nie przekreśla istoty od- wołania z tego stanowiska. Stanowisko to zasadniczo poparł Sąd Najwyższy w wyro- ku z dnia 9 maja 1997 r., I PKN 138/97 (OSNAPiUS 1998 nr 9, poz. 261). Jednakże ograniczył zakres odszkodowania, stwierdzając, że nauczycielowi mianowanemu, odwołanemu z funkcji dyrektora szkoły z naruszeniem art. 38 ust. 2 ustawy o syste- mie oświaty, przysługuje wyłącznie odszkodowanie, obejmujące dodatek funkcyjny za czas, do upływu którego pełnienie funkcji miało trwać, nie więcej jednak niż za 3 miesiące. Uzasadnił to tym, że przewidziana w art. 50 § 3 i 4 k.p. sankcja odszkodo- wawcza (w rozpoznawanej sprawie powód podobnie jak w niniejszej sprawie powo- łany został na stanowisko dyrektora na czas określony) jest adekwatna do występu- jącej w sprawie sytuacji faktycznej i prawnej. Stanowisko to znalazło akceptację Sądu Okręgowego, który zmniejszył zasądzone przez Sąd pierwszej instancji od- szkodowanie do kwoty równoważnej dodatkowi funkcyjnemu za okres 3 miesięcy. Wbrew natomiast wywodom odpowiedzi na skargę nie można uznać, że pogląd ten znalazł akceptację w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2003 r., I PK 6 74/02 (OSNP 2004 nr 13, poz. 221), bowiem zaznaczono w nim wyraźnie, że skoro skarżący błędnie oznaczył w kasacji stronę pozwaną, a ponadto uprawomocnił się wyrok Sądu pierwszej instancji oddalający powództwo przeciwko pozwanemu Ze- społowi Szkół, to Sąd Najwyższy nie miał możliwości dalszego roztrząsania wątku przysługujących powodowi roszczeń wynikających z pozbawienia go stanowiska dy- rektora tej szkoły - poza kwestią pomocniczego stosowania przepisów Kodeksu pracy dotyczących rozwiązywania umów o pracę. Sąd Najwyższy rozpoznający niniejszą sprawę uznaje przedstawioną w wyro- ku I PKN 138/97 koncepcję za nieuzasadnioną. Przede wszystkim podkreślić należy, że nie została wsparta ona pogłębioną argumentacją. U jej podstaw, jak się zdaje, legła okoliczność, że odwołanie z funkcji dyrektora szkoły nie powoduje rozwiązania stosunku pracy a jedynie utratę dodatku funkcyjnego, stąd „adekwatność” wysokości odszkodowania. Jednakże trafnie wywodzi skarżący, że odszkodowania, o których mowa w przepisach art. 471 k.p.. , art. 50 § 3 i 4 k.p. i art. 58 k.p., nie są powiązane z rzeczywistą szkodą i przysługują niezależnie od jej wystąpienia. Przykładem tego może być obowiązek wypłaty odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem, chociażby pracownik, podjąwszy natychmiast inną pracę, ani jednego dnia nie pozostawał bez pracy, a jego zarobki związane z nowym zatrudnieniem są wyższe niż te, które osiągał u poprzedniego pracodawcy. Takie rozumienie funkcji odszkodowania przysługującego na podstawie art. 58 k.p. przedstawił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 listopada 1981 r., I PR 91/81 (OSNCP 1982 nr 5 - 6, poz. 81) oraz z dnia 29 maja 1987 r., I PRN 24/87 (Służba Pracownicza 1998 nr 2, s. 26). Tak rozumianej funkcji odszkodowania z art. 58 k.p. nie zakwestionował także Trybunał Konstytucyjny w przywołanym przez Sąd Okrę- gowy wyroku z dnia 27 listopada 2007 r., SK 18/05, podkreślając, że wystąpienie szkody, rozumianej jako uszczerbek w prawnie chronionych dobrach pracownika, a także jej ewentualna wysokość, nie stanowią przesłanek powstania tego roszczenia i nie mają wpływu na jego wysokość. Wprawdzie odwołanie nauczyciela mianowanego ze stanowiska dyrektora szkoły nie jest tożsame z wypowiedzeniem zmieniającym (art. 42 § 1 k.p.), jednakże w sferze faktycznej odnosi podobny skutek. Stanowi bowiem jednostronną zmianę warunków pracy i to niekorzystną dla pracownika. Zmiana ta dotyczy treści stosunku pracy nauczyciela pełniącego funkcję dyrektora szkoły, gdyż pozbawia go funkcji i uprawnień organu zarządzającego szkołą (art. 31 k.p.) oraz w istotny sposób uszczu- 7 pla należne mu wynagrodzenie za pracę, pozbawiając go dodatku funkcyjnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 10 stycznia 2003 r., I PK 74/02, OSNP 2004 nr 13, poz. 221, z dnia 10 kwietnia 1997 r., I PKN 88/97, OSNAPiUS 1998 nr 1, poz. 10). W przypadku wypowiedzenia warunków pracy i płacy również niekoniecznie musi dojść do rozwiązania stosunku pracy, który będzie kontynuowany na nowych warunkach w przypadku ich przyjęcia przez pracownika. Przyjęcie tych nowych warunków pracy nie wyklucza możliwości dochodzenia przez pracownika roszczenia odszkodo- wawczego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 lutego 2001 r., I PKN 515/99, OSNAPiUS 2001 nr 12, poz. 414) i w takim przypadku w judykaturze nie ma wątpli- wości, że odszkodowanie za wadliwe wypowiedzenie zmieniające nie jest odnoszone do różnicy zarobków, sprzed i po wypowiedzeniu. Za Trybunałem Konstytucyjnym (przywołany wyrok w sprawie SK 18/05) podkreślić także należy, że omawiane od- szkodowania są to roszczenie majątkowe sui generis, u których podstaw leży rów- nież funkcja socjalna i represyjna, co także przemawia za brakiem możliwości zmniejszenia odszkodowania. Bezprawność odwołania mianowanego nauczyciela ze stanowiska dyrektora szkoły wynikająca z braku uzasadnionych podstaw ku temu czy też będąca skutkiem naruszenia przepisów dotyczących tego odwołania winna wy- woływać skutek podobny jak bezprawność działania pracodawcy przy wypowiedze- niu zmieniającym, bowiem są to rodzajowo podobne uchybienia prawom pracownika. Odpowiednie stosowanie do odwołanego dyrektora szkoły art. 45 § 2 k.p. i art. 471 k.p. nie może zatem prowadzić do zmniejszenia wysokości ustawowego odszkodo- wania. Natomiast nie ma usprawiedliwionej podstawy zarzut naruszenia art. 5 k.p.c. Biorąc pod uwagę argumentację przedstawioną na poparcie tego zarzutu, to wła- ściwszy byłby, jako dalej idący, zarzut naruszenia art. 477 zdanie pierwsze k.p.c., zgodnie z którym w postępowaniu wszczętym z powództwa pracownika wezwania do udziału w sprawie, o którym mowa w art. 194 § 1 i § 3 k.p.c., sąd może dokonać również z urzędu. Skarżący w pierwszej kolejności upatruje tego naruszenia przez Sąd pierwszej instancji, który, jego zdaniem, powinien pouczyć go o konieczności skierowania roszczenia opartego na poglądzie wyrażonym w wyroku Trybunału Kon- stytucyjnego w sprawie SK 18/05 przeciwko właściwemu pozwanemu i wywodzi, że z powodu uchybienia temu obowiązkowi przez Sąd pierwszej instancji Sąd drugiej in- stancji winien był uchylić zaskarżony apelacją powoda wyrok. Jednakże w apelacji powoda nie podniesiono, nawet w formie opisowej, stosownego zarzutu naruszenia 8 prawa procesowego. Z treści apelacji wynika natomiast, że dalej idące roszczenie o odszkodowanie oraz roszczenie o zadośćuczynienie powód nadal kierował przeciw- ko pozwanemu Liceum. Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c. sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC 2008 nr 6, poz. 55), której nadano moc zasa- dy prawnej, Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami doty- czącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty naruszenia prawa procesowego. W uzasadnieniu uchwały stwierdzono, że sąd drugiej instancji - bez podniesienia w apelacji lub w toku postępowania apelacyjnego odpowiedniego zarzutu - nie może wziąć z urzędu pod rozwagę uchybień prawu procesowemu, po- pełnionych przez sąd pierwszej instancji, choćby miały wpływ na wynik sprawy. Wy- łom w tej regule został ustanowiony w art. 378 § 1 zdanie drugie k.p.c., odnoszącym się do nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji. Zatem Sąd Okrę- gowy nie był uprawniony do uwzględnienia z urzędu ewentualnego naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 477 k.p.c. czy też art. 5 k.p.c. Również Sąd drugiej instancji nie mógł samodzielnie naruszyć art. 477 k.p.c., gdyż wyłączenie przez art. 391 § 1 k.p.c. możliwości stosowania przed sądem drugiej instancji art. 194-196 i 198 k.p.c. obej- muje także art. 477 k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2001 r., I PKN 342/00, OSNP 2003 nr 1, poz. 15). Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej roszczenia o odszkodowanie za nie- zgodne z prawem odwołanie z funkcji dyrektora szkoły przysługujące na podstawie przepisów Kodeksu pracy oraz na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyj- ną w pozostałej części. O kosztach postępowania orzeczono na mocy art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c., a także (w pkt III) na podstawie art. 98 k.p.c. w związku z § 11 ust. 1 pkt 2 w związku z § 6 pkt 5 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozpo- rządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). ========================================