Uchwała I KZP 16/04

UCHWAŁA Z DNIA 26 SIERPNIA 2004 R. I KZP 16/04 Art. 249 § 4 k.p.k. stanowi podstawę stosowania tymczasowego aresztowania wobec osoby ściganej, w stosunku do której Minister Spra- wiedliwości, na podstawie art. 19 Europejskiej konwencji o ekstradycji z dnia 13 grudnia 1957 r. (Dz. U. 1994, Nr 70, poz. 307), postanowił o odro- czeniu jej wydania. Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: A. Deptuła, W. Kozielewicz (sprawozdawca). Zastępca Prokuratora Generalnego: R. A. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Alisy M., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w W. postanowieniem z dnia 28 maja 2004 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy w postępowaniu ekstradycyjnym po zakończeniu postępowania są- dowego oraz wydaniu decyzji przez Ministra Sprawiedliwości o wydaniu osoby ściganej i jednocześnie odroczeniu wydania możliwe jest stosowanie aresztu ekstradycyjnego i czy podstawę jego stosowania powinien stano- wić art. 249 § 4 k.p.k.?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. 2 U Z A S A D N I E N I E Zagadnienie prawne przedstawiono w następującej sytuacji proceso- wej. Minister Sprawiedliwości, postanowieniem z dnia 18 czerwca 2003 r. na podstawie art. 1 i 2 ust. 1, art. 19 Europejskiej konwencji o ekstradycji z dnia 13 grudnia 1957 r., przy zastosowaniu art. 603 § 5 k.p.k., postanowił: - wydać Alisę M. organom wymiaru sprawiedliwości Ukrainy, celem prze- prowadzenia przeciwko niej postępowania karnego za przestępstwa opisane we wniosku o wydanie; - odroczyć wydanie Alisy M. do czasu zakończenia postępowania karne- go prowadzonego przez Prokuraturę Rejonową w W., a w wypadku prawomocnego skazania Alisy M. – do czasu zakończenia odbywania przez nią orzeczonej kary pozbawienia wolności lub jej darowania, bądź przedterminowego zwolnienia. Alisa M. jest też oskarżona o popełnienie przestępstwa określonego w art. 310 § 2 k.k. w zw. z art. 13 § 1 k.k. w zb. z art. 286 § 1 k.k. i art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., w sprawie, która toczy się w Sądzie Rejo- nowym w W. W sprawie tej jest tymczasowo aresztowana. Natomiast w postępowaniu ekstradycyjnym, postanowieniem Sądu Okręgowego w W. z dnia 20 marca 2003 r., utrzymanym w mocy postano- wieniem Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 16 maja 2003 r., zastosowano wobec Alisy M. tymczasowe aresztowanie na okres 30 dni, a następnie, postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2003 r., po wpłynięciu wniosku o wyda- nie ściganej, Sąd Okręgowy w W. na podstawie art. 263 § 3 k.p.k. określił okres tymczasowego aresztowania do dnia 18 lipca 2003 r. Postanowienie to Sąd Apelacyjny w W. utrzymał w mocy, w dniu 16 maja 2003 r. Ministerstwo Sprawiedliwości, wraz z pismem z dnia 24 czerwca 2003 r., nadesłało do Sądu Okręgowego w W. odpis podanego wyżej po- 3 stanowienia Ministra Sprawiedliwości. Jednocześnie, w piśmie tym Naczel- nik Wydziału Obrotu Prawnego z Zagranicą wniósł – w wypadku upływu terminu tymczasowego aresztowania – o przedłużenie aresztu ekstradycyj- nego na dalszy okres, a nadto o zapewnienie informacji o każdorazowej zmianie miejsca pobytu ściganej (areszt śledczy, zakład karny), w celu umożliwienia realizacji postanowienia Ministra Sprawiedliwości. Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 7 lipca 2003 r., działając z urzędu, na podstawie art. 263 § 7 k.p.k. określił wobec Alisy M. okres tymczasowego aresztowania do dnia 18 stycznia 2004 r., a następnie po- stanowieniem z dnia 18 grudnia 2003 r., utrzymanym w mocy postanowie- niem Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 23 stycznia 2004 r. – do dnia 30 ma- ja 2004 r. Przed upływem tego ostatniego terminu, Sąd Okręgowy w W. posta- nowieniem z dnia 6 maja 2004 r. określił na podstawie art. 263 § 7 k.p.k. wobec Alisy M. okres tymczasowego aresztowania do dnia 30 listopada 2004 r. Zażalenie na to postanowienie złożyła Alisa M. Rozpoznający powyższe zażalenie Sąd Apelacyjny w W. uznał, że w postępowaniu odwoławczym wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy. Zagadnienie to zostało sformułowane w po- staci pytania w brzmieniu przytoczonym na wstępie postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 28 maja 2004 r. Zastępca Prokuratora Generalnego w pisemnym wniosku z dnia 29 czerwca 2004 r., podzielając stanowisko Sądu Apelacyjnego w W., co do tego, że w tej sprawie wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające za- sadniczej wykładni ustawy, wyraził pogląd, iż po wydaniu przez Ministra Sprawiedliwości postanowienia o wydaniu osoby ściganej w razie odrocze- nia wydania osoby ściganej dopuszczalne jest stosowanie tymczasowego aresztowania – na podstawie art. 249 § 4 k.p.k. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ekstradycja jest jedną z instytucji międzynarodowej pomocy prawnej w sprawach karnych umożliwiającą państwom walkę z przestępczością, mimo terytorialnego ograniczenia jurysdykcji organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Jej celem jest zapewnienie udziału osoby ściganej w pro- wadzonym przeciwko niej postępowaniu karnym lub wykonania orzeczonej co do niej kary albo środka zabezpieczającego (art. 602 § 2 k.p.k.). W lite- raturze podkreśla się, że pełni ona też funkcje analogiczne jak tymczasowe aresztowanie. Różnica polega tylko na tym, iż w wypadku ekstradycji oskarżony lub skazany znajduje się za granicą i zarządzenie organu wzy- wającego, ograniczające wolność osobistą osoby ściganej nie może być wykonane bez zgody państwa, któremu przysługuje suwerenność nad da- nym terytorium (por. Z. Knypl, Europejska konwencja o ekstradycji. Komen- tarz, Sopot 1994, s. 16-17). Dział XIII Kodeksu postępowania karnego normuje postępowanie sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych, w tym tzw. postępo- wanie ekstradycyjne (art. 602-606 k.p.k.). Zgodnie jednak z art. 615 § 1 k.p.k., przepisów tego działu nie stosuje się, jeżeli umowa międzynarodo- wa, której Rzeczypospolita Polska jest stroną stanowi inaczej (tzw. zasada pierwszeństwa norm traktatowych). Przepisy tego działu mają więc charak- ter subsydiarny, gdyż stosuje się je w razie nieistnienia wielostronnej lub dwustronnej umowy międzynarodowej między Polską a innym państwem, regulującej daną instytucję współpracy międzynarodowej w sprawach kar- nych. W piśmiennictwie podnosi się, że poszczególne przepisy Kodeksu postępowania karnego mają również zastosowanie w sytuacji, gdy będąca podstawą stosowania danej instytucji umowa międzynarodowa nie reguluje pewnych kwestii. Zauważa się przy tym też, że fakt, iż umowa międzynaro- dowa pewnego zagadnienia nie reguluje, nie oznacza automatycznie, że stosuje się przepisy Kodeksu postępowania karnego. Nie jest bowiem wy- 5 kluczone, że nie mamy do czynienia z luką prawną czy pozostawieniem jakiejś kwestii prawu krajowemu, ale ze świadomym pominięciem w trakta- cie (por. J. Bratoszewski, L. Gardocki, Zb. Gostyński, St. Przyjemski, R.A. Stefański, St. Zabłocki: Komentarz. Kodeks postępowania karnego. tom III, Warszawa 2004, s. 408; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks po- stępowania karnego. tom III. Komentarz do art. 468-682, Warszawa 2004, s. 472-474). Art. 16 Europejskiej konwencji o ekstradycji nie zawiera postanowień merytorycznych dotyczących tymczasowego aresztowania, a stanowi jedy- nie, że właściwe organy strony wezwanej podejmą decyzję w sprawie wniosku, zgodnie ze swoim prawem wewnętrznym. W tej sytuacji co do tymczasowego aresztowania w postępowaniu ekstradycyjnym, prowadzo- nym w oparciu o Europejską konwencję o ekstradycji mają zastosowanie przepisy rozdziału 28 i 65 Kodeksu postępowania karnego, z tym, że sto- sowanie przepisów rozdziału 28 Kodeksu postępowania karnego następuje nie „wprost” a „odpowiednio” (J. Grajewski, L. Paprzycki, M. Płachta, Ko- deks postępowania karnego. Komentarz, t. II, Kraków 2003, s. 623 - 624). Przepisy Kodeksu postępowania karnego nie regulują expressis ver- bis kwestii stosowania tymczasowego aresztowania w sytuacji, gdy wydano postanowienie o wydaniu, lecz jednocześnie odroczono jego wykonanie. Artykuł 19 ust. 1 Europejskiej konwencji o ekstradycji stanowi: „Strona we- zwana po podjęciu decyzji w sprawie wniosku o wydanie, może odroczyć wydanie poszukiwanej osoby w związku z jej ściganiem na terytorium tej Strony albo jeżeli ta osoba już została skazana, w celu odbycia przez nią na terytorium tej Strony kary za przestępstwo inne niż to, za które żąda się wydania”. Trafnie podniósł Zastępca Prokuratora Generalnego w pisem- nym wniosku, iż w takiej sytuacji należy odpowiednio zastosować art. 249 § 4 k.p.k., który stanowi, że środki zapobiegawcze mogą być stosowane aż do chwili rozpoczęcia kary, z tym że gdy chodzi o tymczasowe aresztowa- 6 nie jest to dopuszczalne tylko w wypadku orzeczenia kary pozbawienia wolności. Wprawdzie w wypadku ekstradycji ten ostatni warunek jest speł- niony wówczas, gdy wydanie osoby ściganej następuje w celu wykonania co do niej takiej właśnie kary (art. 602 k.p.k.), lecz ze względu na to, że ustawa nie ogranicza stosowania tymczasowego aresztowania w postępo- waniu ekstradycyjnym tylko do wypadków, gdy wydanie następuje w celu wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności albo środka zabezpie- czającego, to należy przyjąć, iż odpowiednie zastosowanie tego przepisu polega na tym, że środek zapobiegawczy może być stosowany do czasu wydania osoby ściganej. Skoro celem tymczasowego aresztowania stoso- wanego w postępowaniu ekstradycyjnym jest zabezpieczenie wykonania decyzji o wydaniu osoby ściganej to inne rozwiązanie mogłoby doprowa- dzić w ogóle do niewykonania postanowienia o wydaniu w wypadku ukry- wania się osoby ściganej, co naruszyłoby art. 1 Europejskiej konwencji o ekstradycji, który statuuje obowiązek wydania. Zgodnie zaś z zasadą do- brej wiary, państwo wezwane powinno uczynić wszystko, aby ten obowią- zek międzynarodowy wykonać i nie czynić niczego, co by temu przeszko- dziło. Zaniechanie aresztowania i umożliwienie wskutek tego ucieczki oso- by ściganej, mogłoby zostać uznane przez państwo wzywające za naru- szenie Konwencji (por. Z. Knypl: Europejska ..., s. 167-168).