Wymiar sprawiedliwości

Wymiar sprawiedliwości to działalność państwa polegająca na rozstrzyganiu sporów i spraw przez niezależne sądy oraz na stosowaniu prawa do konkretnych przypadków. Obejmuje także organizację sądownictwa i warunki, w których sądy wykonują swoje zadania. Termin ma przede wszystkim znaczenie ustrojowe i funkcjonalne, a jego zakres może zależeć od kontekstu przepisu.

W węższym ujęciu wymiar sprawiedliwości oznacza sądowe rozpoznawanie spraw, wydawanie orzeczeń oraz kontrolę ich prawidłowości w toku postępowania. W szerszym ujęciu obejmuje system organów i procedur służących ochronie praw jednostki, rozstrzyganiu konfliktów oraz ustalaniu odpowiedzialności za czyny zabronione. W praktyce wyróżnia się między innymi:

• wymiar sprawiedliwości cywilny, dotyczący stosunków majątkowych i niemajątkowych między osobami oraz innymi podmiotami,
• wymiar sprawiedliwości karny, związany z ustalaniem odpowiedzialności za przestępstwa i wykonywaniem kar,
• sądową kontrolę działalności administracji publicznej,
• postępowania prowadzone przed sądami pracy, rodzinnymi, gospodarczymi lub wojskowymi.

Wymiar sprawiedliwości realizują przede wszystkim sądy, działające w określonych składach i według właściwości ustalonej przepisami. Z jego funkcjonowaniem wiążą się gwarancje procesowe, w tym prawo do obrony, udział pełnomocnika, możliwość zaskarżenia orzeczenia oraz obowiązek bezstronnego rozpoznania sprawy. Znaczenie praktyczne terminu obejmuje również zapewnienie sprawnego przebiegu postępowań, bezpieczeństwa ich uczestników, wykonywania orzeczeń i współpracy międzynarodowej w sprawach karnych.

W przepisach określenie „dla dobra wymiaru sprawiedliwości” może wskazywać na potrzebę takiego zorganizowania postępowania, aby sprawa została rozpoznana rzetelnie i sprawnie. Z kolei „organy wymiaru sprawiedliwości” oznaczają organy związane z wykonywaniem funkcji sądowych, a w niektórych ustawach także instytucje pozostające z nimi w szczególnym związku organizacyjnym lub zawodowym.