Sygn. akt II Ca 839/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 8 stycznia 2013r.
Sąd Okręgowy w Świdnicy, II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Jerzy Dydo
Sędziowie: SO Aleksandra Żurawska
SO Alicja Chrzan
Protokolant: Alicja Marciniak
po rozpoznaniu w dniu 8 stycznia 2013r. w Świdnicy
na rozprawie
sprawy z powództwa S. C.-R.
i M. R.
przeciwko R. I.
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli
na skutek apelacji powodów
od wyroku Sądu Rejonowego w Kłodzku
z dnia 26 lipca 2012r., sygn. akt I C 724/11
I oddala apelację;
II zasądza od powodów solidarnie na rzecz pozwanego 1.200zł kosztów postępowania apelacyjnego.
Sygn. akt II Ca 839/12
UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 26 lipca 2012 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo M. R. i S. C. – R. przeciwko R. I. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli.
Sąd Rejonowy oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach faktycznych:
W dniu 15 czerwca 2011 r. przed notariuszem U. M.z Kancelarii Notarialnej w K.została zawarta umowa przedwstępna sprzedaży nieruchomości z zastrzeżeniem warunku (Repertorium ANumer (...)), na mocy której pozwany R. I.zobowiązał się sprzedać powodom M. R.i S. C.- R., za cenę 26.880 zł, część działki nr (...)o obszarze około 19 500 m 2 oraz część działki nr (...)o obszarze około 14 100 m2, które miały powstać z podziałów działek nr (...), będących częścią nieruchomości położonej w N., gmina M., dla której Sąd Rejonowy w Kłodzku prowadzi księgę wieczystą (...), jednak pod warunkiem, że zostaną dokonane podziały działek nr (...), zaś powodowie zobowiązali się je kupić za powyższą cenę - również pod warunkiem, że zostaną dokonane podziały działek nr (...). Powodowie wpłacili pozwanemu tytułem zadatku kwotę 10.000 zł. Strony zobowiązały się zawrzeć umowę przyrzeczoną w terminie najpóźniej do dnia 30 września 2011 r. Pismem z datą 17 sierpnia 2011 r. powód, informując pozwanego o spełnieniu wszystkich warunków zawartych w umowie przedwstępnej sprzedaży nieruchomości z dnia15 czerwca 2011 r., wezwał go do stawiennictwa w dniu 26 sierpnia 2011 r. o godzinie 12.00 w Kancelarii Notarialnej w K.przed notariuszem U. M.w celu zawarcia umowy przyrzeczonej sprzedaży nieruchomości. Pozwany nie stawił sięw kancelarii w wyznaczonym terminie i pismem z dnia 28 sierpnia 2011 r. poinformował powoda, że 12 sierpnia 2011 r. współwłaścicielami przedmiotowych nieruchomości stały się siostry pozwanego Z. S.i D. K., wobec czego rezygnuje z zawarcia przyrzeczonej umowy sprzedaży nieruchomości i zwrócił się o rozwiązanie umowy przedwstępnej. Pismami z dnia 5 września 2011 r. i 23 września 2011 r. pozwany oraz jego siostry - Z. S.i D. K.byli ponownie wzywani - przez pełnomocnika powoda - do stawiennictwa, w wyznaczonych terminach, w Kancelarii Notarialnej w K.przed notariuszem U. M.w celu zawarcia umowy przyrzeczonej sprzedaży nieruchomości, lecz nie stawili się. Pismem z dnia 30 września 2011 r. pozwany zwrócił się do pełnomocnika powodów o rozwiązanie umowy przyrzeczonej sprzedaży nieruchomości położonej w N.. Pozwany co najmniej od kilku lat nadużywa alkoholu, popada w tzw. ciągi alkoholowe. Jest osobą uzależnioną od alkoholu i wykazuje następujące objawy zespołu tego uzależnienia: upośledzenie zdolności kontrolowania picia alkoholu, likwidowanie objawów zespołu abstynencyjnego poprzez spożywanie alkoholu, spożywanie alkoholu, mimo szkód, jakich doznajew różnych dziedzinach życia. Pozwany, prowadzący gospodarstwo rolne we wsi N., gmina M., będąc w stanie upojenia alkoholowego zaniedbuje hodowanew gospodarstwie zwierzęta, na alkohol przeznacza pieniądze z tzw. dopłat unijnych, ze sprzedaży złomu, bydła. W sierpniu 2011 r. pozwany był hospitalizowany w Oddziale Neurologicznym Zespołu (...)w K.z uwagi na utratę przytomności(w dniu 9 sierpnia 2011 r.) po odstawieniu alkoholu (alkoholizm przewlekły). Stwierdzono wówczas u niego toksyczne uszkodzenie wątroby, zaawansowane zaniki korowo - podkorowe mózgowia, stan po stłuczeniu mózgu. Pozwanemu zalecono leczenie w poradni leczenia uzależnień i kontrolę w poradni neurologicznej, a ponadto zakaz spożywania alkoholu. W powyższym Oddziale Neurologicznym pozwany przebywał również w okresie od 23 października 2007 r. do 26 października 2007 r. z powodu podobnych objawów. W dniu 18 lipca 2011 r. Prokurator Prokuratury RejonowejwB.złożył wniosek do Sądu Rejonowego w Kłodzkuo zastosowanie leczenia odwykowego przeciwalkoholowego w systemie stacjonarnym wobec R. I.(sygn. akt III RNs 489/11). Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2011r. Sąd Rejonowy w Kłodzku (sygn. akt III RNs 489/11) zobowiązał R. I.do poddania się leczeniu przeciwalkoholowemu w stacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego. Pozwany prezentuje obraz kliniczny psychodegradacji alkoholowej (zaburzeń osobowości uwarunkowanych organicznie). Zaburzenia określone psychodegradacją alkoholową ograniczają u pozwanego zdolność oświadczenia woli.
Rozważając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności Sąd zauważył, że pozwany uznał powództwo, zgodnie jednak z treścią art. 213 § 2 kpc, sąd jest związany uznaniem powództwa, chyba że uznanie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa. Czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna (art.58 § 2 kc). Mając to na względzie, Sąd wskazał, że z opinii biegłego A. H., która jest logiczna i przekonująca i z którą Sąd w pełni się zgodził, przy czym żadnych zarzutów w stosunku do niej nie złożyła też żadna ze stron postępowania, wynika, iż pozwany prezentuje obraz kliniczny psychodegradacji alkoholowej zaburzeń osobowości uwarunkowanych organicznie, które - choć nie w stopniu uzasadniającym nieważność oświadczenia woli - to jednak ograniczają u pozwanego zdolność oświadczenia woli. Zdaniem Sądu, czynność prawna, a mianowicie zawarta przez strony w dniu 15 czerwca 2011 r., a opisana wyżej, umowa przedwstępna sprzedaży nieruchomości z zastrzeżeniem warunku, jest nieważna z uwagi na jej niezgodność z zasadami współżycia społecznego. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że pozwany jest osobą uzależnioną od alkoholu i wykazuje następujące objawy zespołu tego uzależnienia: upośledzenie zdolności kontrolowania picia alkoholu, likwidowanie objawów zespołu abstynencyjnego poprzez spożywanie alkoholu, spożywanie alkoholu, mimo szkód, jakich doznaje w różnych dziedzinach życia. W ocenie Sądu, okoliczności sprawy świadczą o tym, że pozwany ze względu na swe uzależnienie od alkoholu, a co za tym idzie, dążenie do zdobycia środków na zakup alkoholu, był jednak ograniczony w zdolności oświadczenia woli, w szczególności z powodu psychodegradacji alkoholowej - zaburzeń osobowości uwarunkowanych organicznie. Zdaniem Sądu, gdyby pozwany nie wykazywał objawów powyższej psychodegradacji, to powyższej umowy nie zawarłby z powodami, o czym świadczyć może również jego chwiejna postawa prezentowana w toku całego postępowania. Pozwany, chociaż uznał powództwo już w początkowej fazie postępowania, do jego zakończenia nie podjął żadnych dalszych czynności zmierzających do zawarcia umowy przyrzeczonej, co budzi niewątpliwie daleko idące wątpliwości co do jego intencji, przyczyn powyższego uznania powództwa - zwłaszcza w świetle treści zeznań świadków Z. S. i P. S., z których wynika, że pozwany wykazywał obawę przed powodem - jak i rozumienia znaczenia podejmowanych przez siebie działań i ich konsekwencji. Powyższa postawa pozwanego, w opinii Sądu, spowodowana jest właśnie ową psychodegradacją alkoholową i graniczeniem u pozwanego zdolności oświadczenia woli. Mając to na uwadze, Sąd stanął na stanowisku, że uznanie przez pozwanego powództwa jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Niezależnie od powyższego Sąd podkreślił, że powodowie w żądaniu pozwu nie wskazali precyzyjnie, jakiej treści oświadczenia woli oczekują od pozwanego, w szczególności jedynie w przybliżeniu określając w pozwie powierzchnię działek nr (...), natomiast - w ocenie Sądu -jest to niewystarczające dla uwzględnienia powództwa.
W apelacji od powyższego wyroku powodowie, wnosząc o jego zmianę przez nakazanie pozwanemu, żeby złożył oświadczenie woli o następującej treści: „R. I.jako właściciel nieruchomości zabudowanej, składającej się z działek gruntu nr (...)/ o łącznym obszarze 89.300 m2, położonej we wsi N. (...), gm. M., dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy w Kłodzku prowadzi księgę wieczystą nr (...), sprzedaje małżonkom M. R.oraz S. C.- R.własność części działki nr (...)o obszarze około 19.500 m2 oraz części działki nr (...)o obszarze około 14.100 m2, tj. łącznie około 33.600 m2 za cenę 26.880,00 zł, zarzucili:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 5 kc poprzez jego niewłaściwezastosowanie w sytuacji, gdy brak było podstaw do uznania, aby przepis ten miał zastosowanie w sprawie,
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 43 ustawy ozawodzie lekarza poprzez przyjęcie jako pełnowartościowego dowodu opinii lekarza, który wbrew jednoznacznej normy ustawy wydał opinię, nie widząc pacjenta w ogóle na oczy ani też go nie badając,
3. naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na treść orzeczenia,w szczególności art. 202 kpc poprzez przyjęcie, że uznanie powództwa było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego na podstawie dowolnie przyjętej hipotezy, niepopartej żadnymi realnymi dowodami,
4. naruszenie prawa procesowego, mającego istotny wpływ na treść orzeczenia,w szczególności art. 328 § 2 kpc poprzez niewskazanie w uzasadnieniu wyrokufaktów, jakie Sąd uznał za udowodnione i oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na dowolnie przyjętych założeniach.
Sąd Okręgowy zważył:
Apelacja nie podlegała uwzględnieniu.
Sąd Okręgowy rozpoznając niniejszą sprawę oprał się na ustaleniach faktycznych dokonanych przez Sąd Rejonowy, jednakże uznał, iż postępowanie dowodowe wymaga uzupełnienia poprzez przeprowadzenie dowodu z umowy darowizny zawartej w dniu 12 sierpnia 2011r w formie aktu notarialnego / k. 68/. W oparciu o tenże dowód Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 12 sierpnia 2011r pozwany R. I. zawarł umowę darowizny ze swymi siostrami D. K. i Z. S. i na mocy przedmiotowej umowy podarował im następujące udziały we współwłasności spornej nieruchomości: D. K. udział wynoszący 2/6 części, zaś na rzecz Z. S. udział stanowiący 1/6 części. W chwili obecnej wszystkie te trzy osoby, tj. pozwany oraz D. K. i Z. S. są współwłaścicielami nieruchomości, będącej przedmiotem niniejszego postępowania. Ponadto Sąd Okręgowy ustalił, iż darowanie owych udziałów nastąpiło już po wpisie do księgi wieczystej (...) roszczenia powodów o przeniesienie na ich rzecz własności części działki nr (...), który to wpis został dokonany z datą 8 lipca 2011r.
Sąd Okręgowy nie podzielił natomiast w większości tych argumentów prawnych, które eksponował Sąd Rejonowy uzasadniając oddalenie powództwa w niniejszej sprawie. Odmienna ocena stanu prawnego wynika przede wszystkim z faktu, iż pozwany nie jest w chwili obecnej wyłącznym właścicielem spornej nieruchomości, nie można więc domagać się złożenia oświadczenia woli, iż wyłącznie pozwany przeniesie na powodów własność części obu działek. Taki pogląd został zresztą wyrażony zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego jak i Sądu Apelacyjnego. Wynika z niego, iż ujawnienie roszczenia o przeniesienie własności w księdze wieczystej nie ogranicza właściciela nieruchomości w rozporządzeniu nią, nie stanowi więc przeszkody do przeniesienia jej własności na inną osobę, która jednak nabywa ją z ograniczeniem wynikającym z treści wpisanego i skutecznego względem niej roszczenia. Osoba, na rzecz której dokonany został wpis roszczenia o przeniesienie własności nieruchomości z umowy przedwstępnej, zachowuje więc swoje roszczenie i może go dochodzić na podstawie art. 17 ustawy o księgach wieczystych i hipotece w stosunku do aktualnego właściciela nieruchomości, jako wyłącznie biernie legitymowanego / patrz: wyrok SN z dnia 13. 07.2005r, I CK 28/05, LEX nr 356092, wyrok SA w Katowicach z dnia 19.10.2007r, I ACa 614/07, LEX nr 446717 /. Oznacz to więc, że w chwili obecnej pozwany R. I., ze względu na wspomnianą już wyżej umowę darowizny byłby legitymowany biernie w niniejszej sprawie jedynie w zakresie przypadającego mu udziału we współwłasności spornej nieruchomości. Nawet jednak i co do tej części powództwo nie mogło zostać uwzględnione, gdyż powodowie reprezentowani w niniejszej sprawie przez profesjonalnego pełnomocnika sformułowali swe żądanie w ten sposób, iż domagali się oni złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na swoją rzecz własności części działek nr (...). Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 czerwca 2009r / II CSK 24/09, LEX nr 677889 / wyraził pogląd, że w sprawie, w której strona- na podstawie art. 390 § 2 kc w zw. z art. 64 kc- domaga się złożenia przez pozwanego oświadczenia woli kreującego zarazem umowę przyrzeczoną, żądanie musi obejmować treść oświadczenia, jakiego powód oczekuje i domaga się od pozwanego. Tak sformułowane żądanie wyznacza zakres rozpoznania sprawy przez sąd. Możliwość korygowania żądania w trybie przewidzianym w art. 130 § 1 kpc jest bardzo ograniczona, wiązać się może tylko z oczywistymi brakami dotyczącymi dokładności żądania, nie może jednak prowadzić do ingerencji w merytoryczną treść powództwa, nawet jeśli zachodzą ewidentne sprzeczności pomiędzy żądaniem a dokumentami mającymi je uzasadnić. W niniejszej sprawie- jak to już wyżej podkreślono- żądanie dotyczyło części działek nr (...). Tymczasem z odpisu księgi wieczystej nr (...)/(...) / wynika, że w chwili obecnej sporna nieruchomość w ogóle nie ma takich działek, w jej skład natomiast wchodzą działki nr (...)o łącznej powierzchni 9,2679 ha. Należy również pokreślić, że z odpisu księgi wieczystej nie wynika jaką powierzchnię posiadają nowo wydzielone działki, trudno je więc nawet porównać do części dawnych działek wymienionych w umowie przedwstępnej. Podział dotychczasowych działek ewidencyjnych na mniejsze nastąpił zresztą na skutek działań samych powodów, a to zgodnie z ustaleniami wynikającymi z umowy przedwstępnej. Ponieważ jednak w trakcie trwania procesu powodowie w żaden sposób nie wykazali, jakie obecnie istniejące działki są odpowiednikiem części dawnych działek nr (...)wskazanych w umowie przedwstępnej, ich żądanie – z racji wadliwego sformułowania wykluczającego możliwość złożenia oświadczenia woli prawidłowo kreującego umowę przyrzeczoną- nie mogło podlegać uwzględnieniu. W tym więc sensie rację miał Sąd Rejonowy, gdy w końcowej części swych zważeń stwierdził, że żądanie pozwu nie zostało sformułowane poprawnie. W sytuacji gdy podstawą oddalenia powództwa było złe sformułowanie żądania, zarzuty podniesione w apelacji, a dotyczące naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 5 kc oraz te które kwestionowały trafność opinii biegłego, straciły na znaczeniu i nie mogły odnieść skutku w postaci podważenia wydanego w sprawie orzeczenia.
Z tych więc względów, skoro ostatecznie zaskarżony wyrok odpowiada prawu, apelację powodów jako bezzasadną należało oddalić- art. 385 kpc.
Orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego wydano w oparciu o przepis art. 98 § 1 kpc w zw. z art. 391 § 1 kpc.