Art. 48. k.p.c. Iudex inhabilis - wyłączenie sędziego w postępowaniu cywilnym z mocy ustawy

Zmiana została uchwalona, ale ustawa zmieniająca nie została jeszcze ogłoszona. Obowiązuje brzmienie dotychczasowe. Zmiana obejmie: § 2. Podstawa: Ustawa Przepisy wprowadzające ustawę o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu.

Zobacz zapowiedziane brzmienie

Ten tekst jeszcze nie obowiązuje. Zacznie obowiązywać po ogłoszeniu ustawy zmieniającej.

§ 2. Powody wyłączenia trwają także po ustaniu uzasadniającego je małżeństwa, umowy o wspólnym pożyciu, przysposobienia, opieki lub kurateli.

§ 1. Sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy:

1) w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki;

2) w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia;

3) w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli;

4) w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem albo był radcą prawnym jednej ze stron; 5)6) w sprawach, w których w instancji niższej brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jako też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator;

6) w sprawach o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, jeżeli brał udział w wydaniu tego orzeczenia.

§ 2. Powody wyłączenia trwają także po ustaniu uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli.

§ 3. Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie lub skargą nadzwyczajną, nie może orzekać co do tej skargi.

Komentarz do Art. 48. kpc

Art. 48 Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) stanowi fundamentalną zasadę mającą na celu zapewnienie bezstronności i obiektywizmu w postępowaniu sądowym. Przepis ten określa sytuacje, w których sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy, co oznacza, że nie może brać udziału w rozpoznawaniu sprawy z uwagi na istniejące powiązania osobiste lub zawodowe, które mogłyby wpłynąć na jego bezstronność.

Komentarz do Art. 48 k.p.c.

1. Wyłączenie z mocy ustawy

Przepis ten przewiduje automatyczne wyłączenie sędziego w określonych sytuacjach, bez potrzeby składania wniosku przez strony postępowania. Wyłączenie to ma charakter obligatoryjny i nie podlega dyskusji.

2. Katalog przyczyn wyłączenia

Art. 48 k.p.c. wymienia szczegółowo sytuacje, w których sędzia jest wyłączony:

Strona postępowania lub stosunek prawny z jedną ze stron:
- Sędzia nie może orzekać w sprawach, w których sam jest stroną lub pozostaje w takim stosunku prawnym z jedną ze stron, że wynik sprawy może oddziaływać na jego prawa lub obowiązki.
Powiązania rodzinne:
- Wyłączenie obejmuje sprawy dotyczące małżonka sędziego, jego krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia oraz powinowatych bocznych do drugiego stopnia.
Przysposobienie, opieka, kuratela:
- Sędzia jest wyłączony w sprawach osób, z którymi jest związany z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli.
Pełnomocnictwo lub radca prawny:
- Sędzia nie może orzekać w sprawach, w których był lub jest pełnomocnikiem albo radcą prawnym jednej ze stron.
Udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia:
- Wyłączenie dotyczy sytuacji, gdy sędzia brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia w instancji niższej.
Akt prawny z udziałem sędziego:
- Sędzia jest wyłączony w sprawach o ważność aktu prawnego, który sporządził lub rozpoznał.
Występowanie jako prokurator:
- Sędzia nie może orzekać w sprawach, w których występował jako prokurator.
Odszkodowanie za szkody wyrządzone przez orzeczenie:
- Wyłączenie dotyczy spraw o odszkodowanie za szkody wyrządzone przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, jeżeli sędzia brał udział w wydaniu tego orzeczenia.

3. Trwanie powodów wyłączenia

Przepis stanowi, że powody wyłączenia trwają także po ustaniu uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli. Oznacza to, że nawet po zakończeniu tych stosunków prawnych, sędzia nadal pozostaje wyłączony z orzekania w sprawach, których dotyczą.

4. Skarga o wznowienie lub skarga nadzwyczajna

Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie lub skargą nadzwyczajną, nie może orzekać co do tej skargi. Ma to na celu zapewnienie obiektywizmu i uniknięcie sytuacji, w której sędzia miałby oceniać własne wcześniejsze decyzje.

Wnioski

Art. 48 k.p.c. jest kluczowym elementem systemu prawnego, mającym na celu ochronę zasady bezstronności sędziowskiej. Przepis ten precyzyjnie określa sytuacje, w których sędzia musi być wyłączony z postępowania, co ma na celu wyeliminowanie wszelkich wątpliwości co do jego obiektywizmu i niezależności. W praktyce sądowej przestrzeganie tych zasad jest niezbędne dla utrzymania zaufania publicznego do wymiaru sprawiedliwości.

Komentarz ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Tekst przepisu: akt uchwalony przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Dziennik Ustaw z 2026 r. poz. 468.Indeks rzeczowy, tytuł redakcyjny i interpretacja przepisu: Kancelarium.