Stosunek prawny

Stosunek prawny to uregulowana przez normy prawne relacja między co najmniej dwoma podmiotami, z której wynikają określone prawa i obowiązki. Powstaje, zmienia się albo ustaje wskutek zdarzeń prawnych, takich jak zawarcie umowy, wydanie decyzji, wyrządzenie szkody, upływ czasu lub śmierć osoby, jeżeli przepisy wiążą z tym zdarzeniem skutki prawne.

Najczęściej wyróżnia się trzy podstawowe elementy stosunku prawnego:

• podmioty, czyli osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki organizacyjne albo organy władzy publicznej, którym przysługują prawa lub na których ciążą obowiązki;
• treść, obejmującą uprawnienia jednej strony i odpowiadające im obowiązki drugiej strony;
• przedmiot, czyli zachowanie, rzecz, świadczenie lub inne dobro, którego dotyczy dana relacja.

W prawie cywilnym stosunek prawny ma zazwyczaj charakter równorzędny, a jego uczestnicy mogą w szerokim zakresie kształtować wzajemne prawa i obowiązki, na przykład przez umowę. Przykładami są stosunek wynikający z umowy sprzedaży, najmu, pełnomocnictwa albo zabezpieczenia wierzytelności hipoteką. Wygaśnięcie wierzytelności może wpływać także na ustanie praw z nią związanych.

W prawie publicznym jedna ze stron, najczęściej organ państwa lub jednostka samorządu, może działać w ramach przyznanych jej kompetencji władczych. Tego rodzaju stosunki występują między innymi w prawie podatkowym, finansach publicznych i postępowaniu administracyjnym. Stosunki prawne występują również w prawie spółek, prawie karnym i wykroczeń oraz w postępowaniu cywilnym.

Stosunek prawny może być bezwzględny, gdy prawo jednej osoby powinno być respektowane przez nieoznaczony krąg osób, albo względny, gdy uprawnienie przysługuje wobec oznaczonego podmiotu. Wyróżnia się także stosunki materialnoprawne, dotyczące samych praw i obowiązków, oraz procesowe, związane z ich dochodzeniem lub ochroną przed organem. Ustalenie, z jakiego stosunku prawnego wynikają roszczenia, ma znaczenie między innymi dla dopuszczalności ich łącznego rozpoznania w jednym postępowaniu.