Prawa i obowiązki

„Prawa i obowiązki” to określenie sytuacji prawnej osoby, podmiotu lub organu, wynikającej z przepisów prawa, czynności prawnej, decyzji albo określonego stosunku prawnego. Prawa wyznaczają zakres dozwolonego działania, możliwość żądania określonego zachowania od innego podmiotu lub korzystania z przyznanych uprawnień. Obowiązki polegają na nakazie określonego działania albo powstrzymania się od działania.

Prawa i obowiązki są ze sobą często powiązane. Uprawnieniu jednej osoby może odpowiadać obowiązek innej osoby, na przykład obowiązek spełnienia świadczenia wynikający z umowy. Nie każde prawo ma jednak bezpośrednio odpowiadający mu obowiązek, a zakres obowiązku może wynikać zarówno z przepisu, jak i z treści konkretnej czynności lub decyzji.

W polskim prawie występują między innymi:

• prawa i obowiązki materialne, dotyczące stosunków majątkowych, rodzinnych, pracowniczych lub organizacyjnych,
• prawa i obowiązki procesowe, związane z udziałem w postępowaniu cywilnym, administracyjnym albo podatkowym,
• prawa i obowiązki organów publicznych, obejmujące wykonywanie kompetencji oraz realizację obowiązków informacyjnych i kontrolnych,
• prawa i obowiązki podmiotów zbiorowych, takich jak spółki, związki spółek wodnych, organizacje związkowe lub organizacje pracodawców.

Znaczenie praktyczne tego pojęcia polega na ustaleniu, kto może żądać określonego zachowania, kto powinien je podjąć oraz jakie mogą być skutki niewykonania obowiązku. Przepisy mogą przewidywać przejście praw i obowiązków na następcę prawnego, spadkobiercę, nabywcę określonego składnika majątku albo nowo powstałą organizację. Takie przejście może nastąpić w wyniku dziedziczenia, połączenia lub podziału podmiotu, przekształcenia organizacyjnego albo zmiany strony stosunku prawnego, lecz nie zawsze obejmuje wszystkie prawa i obowiązki.

W postępowaniu administracyjnym organy mają obowiązek informowania stron o okolicznościach wpływających na ich prawa i obowiązki. W innych dziedzinach przepisy określają natomiast szczegółowe uprawnienia, wymagane działania, zasady reprezentacji oraz odpowiedzialność za naruszenie obowiązków.