Art. 242. k.k. Bezprawne samouwolnienie
§ 1. Kto uwalnia się sam, będąc pozbawionym wolności na podstawie orzeczenia sądu lub prawnego nakazu wydanego przez inny organ państwowy, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
§ 1a. Tej samej karze podlega, kto, będąc pozbawionym wolności na podstawie orzeczenia sądu lub prawnego nakazu wydanego przez inny organ państwowy oraz przebywając bez dozoru poza zakładem karnym lub aresztem śledczym w związku z wykonywaniem pracy, samowolnie opuszcza wyznaczone miejsce wykonywania pracy lub samowolnie poza nim pozostaje.
§ 2. Kto, korzystając z zezwolenia na czasowe opuszczenie zakładu karnego lub aresztu śledczego bez dozoru albo zakładu psychiatrycznego dysponującego warunkami podstawowego zabezpieczenia, bez usprawiedliwionej przyczyny nie powróci najpóźniej w ciągu 3 dni po upływie wyznaczonego terminu, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
§ 3. Karze określonej w § 2 podlega, kto, korzystając z przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności, bez usprawiedliwionej przyczyny nie powróci do zakładu karnego najpóźniej w ciągu 3 dni po upływie wyznaczonego terminu.
§ 4. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 działa w porozumieniu z innymi osobami, używa przemocy lub grozi jej użyciem albo uszkadza miejsce zamknięcia, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
Orzecznictwo
Znaleziono ponad 2 000 orzeczeń dotyczących art. 242 k.k.. Poniżej wybrane sprawy dotyczące przepisu, z krótkim omówieniem.
Wyrok II Ka 256/22
- Stan sprawy
- Oskarżony odpowiadał za czyn z art. 242 § 2 k.k. Polegał on na niepowrocie do jednostki penitencjarnej po czasowym opuszczeniu zakładu karnego w związku z pracą wykonywaną poza zakładem bez konwojenta. Nie wrócił w wyznaczonym dniu i pozostawał na wolności ponad miesiąc, przebywając w innym mieście i korzystając z pomocy znajomych. Do zakładu karnego nie wrócił dobrowolnie, lecz po zatrzymaniu podczas kontroli drogowej w stanie nietrzeźwości. Apelacja obrońcy dotyczyła wyłącznie kary.
- Rozstrzygnięcie
- Sąd odwoławczy utrzymał w mocy wyrok w zaskarżonej części, czyli rozstrzygnięcie o karze 4 miesięcy pozbawienia wolności, oraz obciążył oskarżonego kosztami postępowania odwoławczego.
- Uzasadnienie
- Sąd uznał zarzuty za niezasadne. Nie stwierdził naruszenia prawa do obrony, ponieważ obrońca miał wystarczający czas na zapoznanie się z aktami i przygotowanie do nieskomplikowanej sprawy. Kara nie została uznana za rażąco surową, ponieważ oskarżony nadużył zaufania związanego z wykonywaniem pracy poza zakładem, pozostawał poza jednostką przez długi czas i nie zgłosił się sam. Sąd wskazał, że przy tym typie czynu przyznanie się i skrucha mają ograniczone znaczenie łagodzące. Podkreślono też cele prewencji indywidualnej i ogólnej oraz zbędność powoływania art. 37a k.k., ponieważ przepis sankcyjny już przewiduje kary alternatywne.
Wyrok II K 1524/20
- Stan sprawy
- Oskarżonemu udzielono przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności ze względów zdrowotnych. Przed upływem terminu złożył wniosek o dalszą przerwę, powołując się na trudności w leczeniu w czasie epidemii, ale nie wniósł o wstrzymanie wykonania orzeczenia. Mimo obowiązku nie stawił się w jednostce penitencjarnej ani w wyznaczonym dniu, ani w ciągu kolejnych trzech dni. Został osadzony później, a jego wniosek o dalszą przerwę został następnie oddalony. Sąd ustalił też, że był uprzednio wielokrotnie karany.
- Rozstrzygnięcie
- Sąd uznał oskarżonego za winnego czynu z art. 242 § 3 k.k. i wymierzył mu karę 150 stawek dziennych grzywny po 10 zł. Zwolnił go od kosztów sądowych.
- Uzasadnienie
- Sąd przyjął, że oskarżony umyślnie nie wrócił z przerwy w odbywaniu kary bez usprawiedliwionej przyczyny. Samo złożenie wniosku o dalszą przerwę nie zwalniało go z obowiązku powrotu, zwłaszcza że nie wniósł o wstrzymanie wykonania orzeczenia i wiedział, kiedy ma się stawić. Jako łagodzące uwzględniono przyznanie się i opisanie okoliczności zdarzenia, a także to, że stan epidemii utrudniał wykorzystanie przerwy na leczenie, co obniżało stopień społecznej szkodliwości. Obciążająco oceniono wielokrotną karalność. Z tych względów sąd uznał karę grzywny za wystarczającą.
Wyrok I ACa 288/13
- Stan sprawy
- Sprawa nie dotyczyła odpowiedzialności karnej za czyn z art. 242 k.k., lecz roszczeń cywilnych przeciwko Skarbowi Państwa o zadośćuczynienie i odszkodowanie za rzekomo bezprawne pozbawienie wolności. W ustaleniach przywołano wcześniejsze skazania powoda, w tym za czyny z art. 242 § 2 k.k. i art. 242 § 3 k.k., ale tekst nie zawiera opisu tych czynów. Istotą sprawy było twierdzenie powoda, że po zmianie wyroku łącznego był osadzony zbyt długo.
- Rozstrzygnięcie
- Sąd apelacyjny oddalił apelację powoda i utrzymał oddalenie powództwa o zapłatę.
- Uzasadnienie
- Sąd uznał, że nie doszło do bezprawnego naruszenia dobra osobistego w postaci wolności, ponieważ powód przebywał w jednostce penitencjarnej na podstawie orzeczeń sądowych, a po ponownym zaliczeniu okresów pozbawienia wolności został niezwłocznie zwolniony. Nie wykazano też bezprawnego działania przy wykonywaniu władzy publicznej, szkody ani związku przyczynowego. W zakresie art. 242 k.k. orzeczenie jedynie odnotowuje wcześniejsze skazania powoda; brak danych pozwalających streścić fakty, rozstrzygnięcie i motywy tamtych spraw.
Streszczenia mają charakter informacyjny. Przy ocenie sprawy należy zapoznać się z pełną treścią orzeczenia.
Tekst przepisu: akt uchwalony przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Dziennik Ustaw z 2025 r. poz. 383.Indeks rzeczowy, tytuł redakcyjny i interpretacja przepisu: Kancelarium.