Zakład karny

Zakład karny to wyodrębniona jednostka organizacyjna przeznaczona do wykonywania kary pozbawienia wolności oraz innych form izolacji przewidzianych w prawie karnym. Podlega Służbie Więziennej i zapewnia osadzonym warunki odbywania kary, ochronę, zakwaterowanie, wyżywienie, opiekę medyczną oraz realizację uprawnień związanych z życiem w izolacji. Zakład karny jest także miejscem wykonywania określonych czynności wobec osób pozbawionych wolności, w tym udziału w postępowaniach sądowych i administracyjnych.

W polskim prawie wyróżnia się przede wszystkim zakłady karne:

• zamknięte, o bardziej rygorystycznych zasadach ochrony i kontroli,
• półotwarte, zapewniające szerszy zakres kontaktów ze światem zewnętrznym,
• otwarte, w których ograniczenia i nadzór są łagodniejsze.

Zakład może być również przeznaczony dla określonych kategorii skazanych, między innymi młodocianych, osób odbywających karę po raz pierwszy albo recydywistów penitencjarnych. W jego ramach mogą działać oddziały terapeutyczne, w których karę odbywają osoby wymagające specjalistycznego oddziaływania, na przykład ze względu na zaburzenia psychiczne, uzależnienia lub inne problemy zdrowotne. O rodzaju zakładu i systemie wykonywania kary może rozstrzygać sąd, a szczegółowa klasyfikacja skazanego należy także do właściwych organów penitencjarnych.

Zakład karny należy odróżnić od aresztu śledczego. Areszt śledczy służy przede wszystkim wykonywaniu tymczasowego aresztowania, natomiast zakład karny jest zasadniczo miejscem wykonywania prawomocnie orzeczonej kary pozbawienia wolności. W praktyce oba rodzaje jednostek mogą jednak wykonywać czynności związane z pozbawieniem wolności i mogą być wskazywane w przepisach proceduralnych.

Przepisy Kodeksu karnego wykonawczego regulują między innymi prawa i obowiązki osadzonych, kontakty z rodziną i duchownymi, udział w zajęciach, pracę, naukę oraz możliwość wykonywania kary w systemie dozoru elektronicznego. W Kodeksie postępowania administracyjnego, Kodeksie postępowania cywilnego i Kodeksie postępowania karnego zakład karny występuje także jako miejsce pobytu osoby pozbawionej wolności, z którym wiążą się szczególne zasady doręczeń, udziału w rozprawie i wykonywania czynności procesowych.