Art. 199. k.k. Seksualne wykorzystanie stosunku zależności lub krytycznego położenia
§ 1. Kto, przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia, doprowadza inną osobę do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
§ 2. Jeżeli czyn określony w § 1 został popełniony na szkodę małoletniego, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
§ 3. Karze określonej w § 2 podlega, kto obcuje płciowo z małoletnim lub dopuszcza się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej albo doprowadza ją do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania, nadużywając zaufania lub udzielając w zamian korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy.
Orzecznictwo
Znaleziono ponad 2 000 orzeczeń dotyczących art. 199 k.k.. Poniżej wybrane sprawy dotyczące przepisu, z krótkim omówieniem.
Wyrok VII Ka 406/25
- Stan sprawy
- Sprawa dotyczyła m.in. czynu przypisanego z art. 199 § 2 k.k. wobec małoletniej uczestniczki biwaku survivalowego. Według ustaleń wykorzystano relację trener–opiekun–małoletnia i doprowadzono ją do poddania się innej czynności seksualnej przez włożenie ręki pod bieliznę, dotykanie pośladków oraz dotykanie i masowanie okolic odbytu. Z materiału przytoczonego w uzasadnieniu wynikało, że pokrzywdzona rano zareagowała słownie i po zwróceniu uwagi sprawca przestał. Sąd odwoławczy oceniał też inny czyn, ale w zakresie art. 199 istotne było tylko nadużycie stosunku zależności, a nie wykorzystanie snu.
- Rozstrzygnięcie
- Sąd odwoławczy usunął z opisu czynu znamię wykorzystania bezradności spowodowanej snem, pozostawił kwalifikację wyłącznie z art. 199 § 2 k.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k. i złagodził karę ograniczenia wolności do roku. W pozostałym zakresie wyrok utrzymano.
- Uzasadnienie
- Sąd uznał, że materiał nie pozwalał pewnie przyjąć wykorzystania bezradności spowodowanej snem, ponieważ z relacji pokrzywdzonej wynikało, że nie pamiętała, czy spała, a zarazem była zdolna do wyrażenia sprzeciwu i uczyniła to, po czym działanie ustało. Niedające się usunąć wątpliwości należało rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego. Jednocześnie podstawy do przypisania nadużycia stosunku zależności wynikającego z relacji opiekuńczo-trenerskiej zostały utrzymane, dlatego pozostawiono odpowiedzialność z art. 199 § 2 k.k.
Wyrok III K 415/23
- Stan sprawy
- Oskarżony jako ojczym dwóch małoletnich pokrzywdzonych przez lata dopuszczał się wobec nich czynności seksualnych. Wobec jednej z pokrzywdzonych wielokrotnie doprowadzał do stosunków dopochwowych i oralnych oraz innych czynności seksualnych, a wobec drugiej do wielokrotnych innych czynności seksualnych. Działał, wykorzystując znaczną przewagę fizyczną, przytrzymując ciała pokrzywdzonych, wydając polecenia, zakazując ujawniania zdarzeń i egzekwując posłuszeństwo karami oraz nagrodami. Sąd ustalił też, że nadużywał stosunku zależności i zaufania wynikającego z relacji ojczyma wobec małoletnich pasierbic.
- Rozstrzygnięcie
- Sąd uznał oskarżonego za winnego obu zarzucanych czynów, ale zastosował jako podstawę skazania art. 197 § 3 pkt 2 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. i art. 12 § 1 k.k., wymierzając kary 6 lat i 5 lat pozbawienia wolności oraz karę łączną 10 lat pozbawienia wolności. Orzeczono także zakazy kontaktu i zbliżania się, zakaz pracy z małoletnimi oraz zadośćuczynienia.
- Uzasadnienie
- Choć opis czynów obejmował także nadużycie stosunku zależności i zaufania, sąd przyjął kwalifikację opartą na zgwałceniu małoletnich poniżej 15 lat jako przepis surowszy, stosując regułę z art. 11 § 3 k.k. Ustalenia oparto przede wszystkim na uznanych za wiarygodne, spójnych i szczegółowych zeznaniach obu pokrzywdzonych, wspartych relacją matki, opiniami psychologicznymi i innymi dowodami. Z uzasadnienia wynika, że element zależności miał znaczenie faktyczne dla sposobu działania sprawcy, ale nie stał się samodzielną podstawą skazania.
Wyrok III K 121/16
- Stan sprawy
- Sprawa dotyczyła działalności zorganizowanej grupy werbującej pokrzywdzonych do prostytucji homoseksualnej. W wielu przypisanych czynach sąd ustalił, że sprawcy werbowali pokrzywdzonych, w tym małoletnich, wykorzystując ich krytyczne położenie, niekiedy także stosując podstęp co do rodzaju oferowanej pracy, a w jednym wypadku również przemoc przy doprowadzeniu do autobusu. Materiał nie dotyczy art. 199 k.k. wprost, lecz pojęcia krytycznego położenia użytego przy handlu ludźmi i werbowaniu do wykorzystania seksualnego.
- Rozstrzygnięcie
- Sąd skazał oskarżonych za udział w zorganizowanej grupie oraz za szereg przestępstw handlu ludźmi i związanych z prostytucją, w których wykorzystanie krytycznego położenia stanowiło element sposobu działania. Nie zapadło rozstrzygnięcie z art. 199 k.k.
- Uzasadnienie
- Z przytoczonego wyroku wynika, że sąd przyjął wykorzystanie krytycznego położenia jako jedną z metod werbunku do seksualnego wykorzystania, obok podstępu i przemocy. Jednocześnie przekazany tekst nie zawiera uzasadnienia odnoszącego to pojęcie do art. 199 k.k. ani nie pozwala ustalić szerszej argumentacji sądu w zakresie tego przepisu. Dlatego można stwierdzić tylko, że sprawa jest powiązana tematycznie z pojęciem krytycznego położenia, ale nie stanowi orzeczenia o odpowiedzialności z art. 199 k.k.
Streszczenia mają charakter informacyjny. Przy ocenie sprawy należy zapoznać się z pełną treścią orzeczenia.
Tekst przepisu: akt uchwalony przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Dziennik Ustaw z 2025 r. poz. 383.Indeks rzeczowy, tytuł redakcyjny i interpretacja przepisu: Kancelarium.