Art. 198. k.k. Seksualne wykorzystanie niepoczytalności lub bezradności
Kto, wykorzystując bezradność innej osoby lub wynikające z upośledzenia umysłowego, choroby psychicznej lub innego zakłócenia czynności psychicznych znaczne ograniczenie zdolności do rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem, doprowadza ją do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Orzecznictwo
Znaleziono ponad 2 000 orzeczeń dotyczących art. 198 k.k.. Poniżej wybrane sprawy dotyczące przepisu, z krótkim omówieniem.
Wyrok VII Ka 406/25
- Stan sprawy
- Sprawa dotyczyła m.in. czynu zakwalifikowanego w pierwszej instancji z art. 198 k.k., polegającego na doprowadzeniu małoletniej podczas biwaku do poddania się innej czynności seksualnej przez dotykanie pośladków i okolic odbytu, przy przyjęciu wykorzystania bezradności spowodowanej snem oraz nadużycia relacji zależności. Z przytoczonych w uzasadnieniu wypowiedzi pokrzywdzonej wynikało jednak, że zdarzenie miało miejsce rano, nie pamiętała ona, czy spała, a na zachowanie oskarżonego zareagowała słownie i po zwróceniu uwagi sprawca przerwał. W sprawie występował też drugi czyn, w którym sąd pierwszej instancji przyjął m.in. wykorzystanie bezradności spowodowanej snem, lecz sąd odwoławczy ograniczył ten czyn tylko do jednego zdarzenia z przełomu jesieni i zimy 2008 roku.
- Rozstrzygnięcie
- Sąd odwoławczy zmienił wyrok. W czynie dotyczącym małoletniej wyeliminował znamię wykorzystania bezradności spowodowanej snem i przyjął wyłącznie kwalifikację z art. 199 § 2 k.k., łagodząc karę ograniczenia wolności do roku. W innym czynie usunął z opisu wszystkie zachowania poza jednym zdarzeniem i zakwalifikował je wyłącznie z art. 197 § 1 k.k. W pozostałym zakresie wyrok utrzymano w mocy.
- Uzasadnienie
- Sąd uznał, że materiał nie pozwalał na pewne przypisanie wykorzystania bezradności w rozumieniu art. 198 k.k. W odniesieniu do czynu z biwaku pokrzywdzona nie potrafiła stwierdzić, czy spała, a jej natychmiastowa reakcja słowna wskazywała, że była przytomna i mogła wyrazić sprzeciw. Niedające się usunąć wątpliwości należało rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego. Z uzasadnienia wynika też, że sąd odwoławczy przyjął rozłączność zakresów art. 198 i art. 199 k.k., wskazując, że nie można jednocześnie opierać odpowiedzialności na wykorzystaniu bezradności i na nadużyciu zależności.
Uzasadnienie IV Ka 1355/24
- Stan sprawy
- Oskarżony sprowadził pokrzywdzoną do mieszkania, podał jej w herbacie nieustaloną substancję, po której doznała nagłego zaniku świadomości i bezradności, a następnie podjął wobec niej czynności seksualne. Ustalenia sądu opierały się na zeznaniach pokrzywdzonej, relacjach przekazanych innym osobom, obrażeniach ciała oraz badaniach genetycznych wykazujących obecność DNA oskarżonego na odzieży pokrzywdzonej. Z ustaleń przyjętych przez sąd odwoławczy wynikało, że chodziło o seks oralny, a nie o bliżej nieokreśloną inną czynność seksualną.
- Rozstrzygnięcie
- Sąd odwoławczy zmienił wyrok na niekorzyść oskarżonego. Uznał, że czyn nie wyczerpuje art. 198 k.k., lecz stanowi zgwałcenie z art. 197 § 1 k.k., i zmienił opis oraz kwalifikację prawną czynu. Wymierzył karę 3 lat pozbawienia wolności. Pozostałe rozstrzygnięcia, w tym nawiązka i zakaz zbliżania, utrzymał w mocy.
- Uzasadnienie
- Sąd stwierdził, że art. 198 k.k. dotyczy tylko wykorzystania stanu bezradności lub zakłócenia czynności psychicznych, które powstały bez udziału sprawcy. Jeżeli to sprawca sam wywołuje taki stan przez podanie środka chemicznego, działa podstępem i stosuje przemoc w rozumieniu kodeksowym, a jego zachowanie podlega ocenie wyłącznie na gruncie art. 197 k.k. Dodatkowo sąd wskazał, że seks oralny jest obcowaniem płciowym, a nie jedynie inną czynnością seksualną. Dlatego przyjęcie art. 198 k.k. i opisanie czynu jako co najmniej innej czynności seksualnej stanowiło jednocześnie błąd ustaleń i obrazę prawa materialnego.
Postanowienie I ACa 48/24
- Stan sprawy
- Sprawa cywilna dotyczyła uznania uczestnika za osobę stwarzającą zagrożenie po odbyciu kary za poważne przestępstwa seksualne. Z ustaleń wynikało, że był on wcześniej wielokrotnie karany, w tym za zgwałcenia, a w jednej ze spraw prawomocnie skazano go za wielokrotne doprowadzenie pokrzywdzonej przy użyciu przemocy i gróźb do obcowania płciowego, w tym analnego i oralnego, oraz do innych czynności seksualnych. W materiale wskazano też na uzależnienie od alkoholu, osobowość dyssocjalną i zaburzenia preferencji seksualnych pod postacią sadyzmu oraz wysokie ryzyko podobnych zachowań w przyszłości. Tekst nie opisuje jednak samodzielnego rozstrzygania kwestii odpowiedzialności z art. 198 k.k.
- Rozstrzygnięcie
- Sąd apelacyjny oddalił apelację uczestnika i utrzymał postanowienie o uznaniu go za osobę stwarzającą zagrożenie oraz o umieszczeniu go w Krajowym Ośrodku. Orzeczenie nie dotyczyło skazania z art. 198 k.k., lecz zastosowania środka na podstawie ustawy o postępowaniu wobec osób stwarzających zagrożenie.
- Uzasadnienie
- Podstawą utrzymania rozstrzygnięcia były ustalenia o utrwalonych zaburzeniach psychicznych i seksualnych, uzależnieniu, wielokrotnej przestępczości, wcześniejszych skazaniach za brutalne przestępstwa seksualne oraz wysokim prawdopodobieństwie ponownego popełnienia ciężkiego czynu z użyciem przemocy lub groźby. Z przytoczonego tekstu nie wynika analiza znamion art. 198 k.k.; przepis ten nie był przedmiotem merytorycznego rozstrzygnięcia w tej sprawie.
Streszczenia mają charakter informacyjny. Przy ocenie sprawy należy zapoznać się z pełną treścią orzeczenia.
Tekst przepisu: akt uchwalony przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Dziennik Ustaw z 2025 r. poz. 383.Indeks rzeczowy, tytuł redakcyjny i interpretacja przepisu: Kancelarium.