Zasady współżycia społecznego

Zasady współżycia społecznego to pozaprawne reguły postępowania odwołujące się do powszechnie przyjmowanych ocen moralnych, obyczajowych i społecznych, takich jak uczciwość, lojalność, sprawiedliwość, poszanowanie godności oraz ochrona uzasadnionego zaufania. W polskim prawie określenie to pełni funkcję klauzuli generalnej, czyli odesłania do ocen, które nie zostały szczegółowo zdefiniowane w przepisach.

Zasady te nie stanowią jednolitego, zamkniętego katalogu. Ich treść zależy od rodzaju sprawy, jej okoliczności oraz równowagi interesów stron. Przy ich stosowaniu znaczenie mogą mieć między innymi charakter stosunku prawnego, zachowanie uczestników, skutki określonego działania oraz położenie osób, których sprawa dotyczy. Ocena powinna uwzględniać całokształt okoliczności, a nie tylko formalne brzmienie czynności lub przepisu.

Pojęcie występuje przede wszystkim w prawie cywilnym. Może wpływać na skutki czynności prawnej, sposób interpretacji oświadczeń woli i umów oraz ocenę dopuszczalności określonych zachowań stron. Czynność sprzeczna z zasadami współżycia społecznego może zostać uznana za nieważną, a wykonanie uprawnienia w sposób rażąco nieuczciwy może spotkać się z odmową ochrony prawnej.

Znaczenie tych zasad jest widoczne także w innych dziedzinach prawa:

• w prawie rodzinnym mogą ograniczać dopuszczalność rozwodu lub separacji oraz wpływać na ocenę roszczeń alimentacyjnych;
• w prawie pracy służą ocenie ugód i innych uzgodnień między pracownikiem a pracodawcą;
• w postępowaniu cywilnym mogą uzasadniać odmowę uwzględnienia uznania powództwa, cofnięcia pozwu albo zatwierdzenia określonej czynności;
• w postępowaniach dotyczących ugód stanowią jedno z kryteriów oceny, czy ugoda może wywołać zamierzone skutki.

Zasady współżycia społecznego uzupełniają przepisy prawa i pozwalają stosować je z uwzględnieniem podstawowych standardów sprawiedliwości. Nie mogą jednak służyć do dowolnego pomijania jednoznacznych norm prawnych.