Uprawnienia pracownicze

Uprawnienia pracownicze to ogół praw przysługujących pracownikowi w związku z wykonywaniem pracy, pozostawaniem w stosunku pracy albo z określonymi zdarzeniami wpływającymi na jego sytuację zawodową. Termin ten nie oznacza jednego, zamkniętego katalogu uprawnień i nie ma jednej definicji ustawowej. Zakres poszczególnych praw wynika przede wszystkim z Kodeksu pracy, a także z innych ustaw regulujących zatrudnienie, służbę publiczną, obowiązki wojskowe, ubezpieczenia i sytuację osób bezrobotnych.

Do uprawnień pracowniczych zalicza się w szczególności:

• prawo do wynagrodzenia i innych świadczeń związanych z pracą,
• prawo do wypoczynku, w tym urlopu wypoczynkowego i urlopów związanych z rodzicielstwem,
• uprawnienia dotyczące ochrony trwałości stosunku pracy,
• prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy,
• ochronę przed dyskryminacją i nierównym traktowaniem,
• uprawnienia związane z podnoszeniem kwalifikacji, niezdolnością do pracy oraz szczególną sytuacją osobistą lub rodzinną.

Znaczenie dla nabycia określonego uprawnienia może mieć staż pracy. Do okresu zatrudnienia mogą być wliczane między innymi okresy urlopu wychowawczego, służby wojskowej, pracy za granicą, pobierania stypendium, pracy skazanego lub udziału w działaniach poza granicami państwa, jeżeli przepisy przewidują takie zaliczenie. Nie zawsze oznacza to jednak uzyskanie wszystkich praw pracowniczych. Przepisy mogą wyłączać uprawnienia związane wyłącznie z zatrudnieniem u konkretnego pracodawcy albo uzależniać nabycie prawa od dodatkowych warunków.

Uprawnienia pracownicze występują także w regulacjach dotyczących funkcjonariuszy służb, żołnierzy i weteranów. W tych grupach mogą być stosowane odpowiednio przepisy prawa pracy, przepisy szczególne albo rozwiązania odmienne od kodeksowych, zwłaszcza w zakresie rodzicielstwa, urlopów i zaliczania okresów służby. Ochrona i kontrola przestrzegania uprawnień pracowników należy również do zadań społecznej inspekcji pracy. Terminu tego używa się zatem zarówno do opisu pojedynczego prawa, jak i całego zespołu gwarancji związanych z zatrudnieniem.