Wyrok V KK 309/04

WYROK DNIA 14 STYCZNIA 2005 R. V KK 309/04 1. Przewidziana w art. 439 § 1 pkt 10 zd. 2 k.p.k. bezwzględna przy- czyna odwoławcza zachodzi, gdy obrońca nie bierze udziału w rozprawie apelacyjnej, na którą nie został sprowadzony oskarżony pozbawiony wol- ności, mimo zgłoszenia takiego wniosku w trybie art. 451 k.p.k. 2. Przepis art. 77 k.p.k. nie uzależnia liczby obrońców od sposobu powstania stosunku obrończego Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik. Sędziowie SN: K. Cesarz (sprawozdawca), SA del. do SN J. Grubba. Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz. Sąd Najwyższy w sprawie Bogdana N., skazanego z art. 191 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 14 stycznia 2005 r. ka- sacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 12 marca 2004 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowe- go w W. z dnia 4 lipca 2003 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok i p r z e k a z a ł sprawę Sądowi Okrę- gowemu w Ś. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Z u z a s a d n i e n i a : Wyrokiem z dnia 4 lipca 2003 r. Sąd Rejonowy w W. uznał Bogdana N. za winnego dokonania w listopadzie 2002 r. w W. ciągu 5 przestępstw 2 wypełniających dyspozycję art. 191 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k., i na podstawie pierwszego z wymienionych przepisów wymierzył karę roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności, zaliczając na podstawie art. 63 § 1 k.k. na jej poczet okres zatrzymania i tymczasowego aresztowania oskarżonego od dnia 17 listopada 2002 r. do dnia 13 lutego 2003 r., zasądzając od Skarbu Państwa na rzecz adw. K. B. kwotę 800 zł tytułem kosztów nieopła- conej pomocy prawnej udzielonej oskarżonemu z urzędu oraz zwalniając go od kosztów sądowych. Apelację od tego wyroku złożył obrońca z urzędu adw. K. B. (...) W konkluzji odwołujący się wnosił o zmianę wyroku przez uniewin- nienie oskarżonego od zarzuconych czynów, względnie o uchylenie za- skarżonego orzeczenia i „przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji” albo zmianę wyroku w części dotyczącej orzeczenia o karze. Sprawa wpłynęła do Sądu Okręgowego w Ś. w dniu 7 października 2003 r., zaś w dniu 15 stycznia 2004 r. – wniosek oskarżonego, przesłany z Aresztu Śledczego w W. za pośrednictwem Sądu pierwszej instancji, o udostępnienie w areszcie akt sprawy. Oskarżony przypomniał w tym pi- śmie, że przed zamknięciem dochodzenia w toku zaznajamiania z jego ma- teriałami, nie skorzystał z prawa uprzedniego przejrzenia akt. Wniosek ten nie został rozpoznany. Natomiast w dniu 10 lutego 2004 r. Prezes Sądu wydał zarządzenie o: wyznaczeniu na dzień 12 marca 2004 r. rozprawy odwoławczej, zawiadomieniu oskarżonego o jej terminie z pouczeniem o prawie złożenia wniosku w sprawie sprowadzenia na rozprawę (art. 451 k.p.k. bez podziału na jednostki redakcyjne, a więc bez § 1, jak mylnie na- pisano w zarządzeniu) i wyznaczeniu obrońcy „miejscowego” w osobie adw. A. D. W dniu 4 marca 2004 r. w sądzie odwoławczym został przyjęty wniosek oskarżonego, w którym wyraził wolę uczestnictwa w rozprawie oraz oświadczył: „... przy boku mojego obrońcy i przed obliczem Sądu 3 Okręgowego dowiodę ponad wszelką wątpliwość, iż działanie moje (choć niezrozumiałe) nie miało i nie nosiło się nawet z zamiarem popełnienia przestępstwa”. Następnego dnia wykonano zarządzenie odmawiające sprowadzenia oskarżonego na rozprawę odwoławczą. Na rozprawę tę – w dniu 12 marca 2004 r. – stawił się adw. Z. G., który złożył pełnomocnictwo substytucyjne adw. A. D. Następnie „uznając za wystarczającą obecność obrońcy oskarżonego na rozprawie Sąd postanowił nie doprowadzać oskarżonego na rozprawę”, po czym w końcowym głosie obrońca oskarżo- nego poparł apelację i wnioski w niej zawarte. Wyrokiem wydanym w tym dniu (12 marca 2004 r.), Sąd Okręgowy w Ś. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, uznając skargę apelacyjną obrońcy za oczywiście bezzasadną. Postanowieniem z dnia 19 lipca 2004 r. tenże Sąd przywrócił „obroń- cy z urzędu skazanego – adw. K. B.” termin do złożenia wniosku o dorę- czenie odpisu wyroku z uzasadnieniem, czyli termin określony w art. 524 § 1 zd. 2 k.p.k. W motywach postanowienia m. in. stwierdzono: „Rację ma wnioskodawca (tj. adw. K. B. – przyp. SN), zarzucając Sądowi Okręgowe- mu w Ś. obrazę art. 84 § 1 k.k. (powinno być 84 § 2 k.p.k. – przyp. SN), bowiem ani w apelacji, jak też w jakimkolwiek innym piśmie nie wniósł o wyznaczenie w postępowaniu odwoławczym miejscowego adwokata”. Adw. K. B. jako obrońca z urzędu skazanego, w kasacji zarzucił: 1) naruszenie art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. i art. 450 § 1 k.p.k. – przez przeprowadzenie rozprawy apelacyjnej bez udziału i zawiadomienia o terminie tej rozprawy obrońcy z urzędu skazanego usta- nowionego zarządzeniem Prezesa Sądu Rejonowego w W. z dnia 17 stycznia 2003 r., autora apelacji, mimo że jego udział na tej rozprawie był obowiązkowy; 2) naruszenie art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. i art. 450 § 1 k.p.k. w powiązaniu z art. 91 pkt 3 k.p.c. w zw. z art. 89 k.p.k. – 4 przez przeprowadzenie rozprawy apelacyjnej bez udziału także drugiego obrońcy z urzędu skazanego ustanowionego zarządzeniem o wyznaczeniu rozprawy apelacyjnej z dnia 10 lutego 2004 r., bowiem znajdujące się w aktach sprawy pełnomocnictwo substytucyjne tego obrońcy ma charakter oświadczenia in blanco, nie wymieniającego uprawnionego substytuta, a co do obecnego na rozprawie adwokata Sąd Odwoławczy nie podjął żad- nego zarządzenia o jego ustanowieniu obrońcą z urzędu skazanego, jak również sam skazany nie ustanowił go swoim obrońcą z wyboru; 3) rażące naruszenie art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. b, c i d Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) w zw. z art. 79 § pkt 3 k.p.k., art. 86 § 2 k.p.k., art. 175 § 1 k.p.k. w zw. z art. 453 § 2 i § 3 k.p.k., art. 156 § 1 k.p.k. oraz 451 k.p.k. – przez pozbawienie skazanego prawa do sprawiedliwego osądzenia, możli- wości do przygotowania obrony w postępowaniu apelacyjnym, prawa do bronienia się osobiście na rozprawie apelacyjnej, a nawet przez ustano- wionego obrońcę z urzędu oraz prawa do złożenia dodatkowych wyjaśnień na rozprawie apelacyjnej, co stanowi inne rażące naruszenia prawa proce- sowego w rozumieniu art. 523 § 1 k.p.k., które mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia. Autor kasacji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okrę- gowego w Ś. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpozna- nia. Prokurator Prokuratury Okręgowej w Ś. w odpowiedzi na kasację wnosił o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej, natomiast na rozpra- wie Prokurator Prokuratury Krajowej popierając zarzut z pkt 1 kasacji, wno- sił o jej uwzględnienie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Pomimo, że tylko trzeci z zarzutów, i to nie w pełni, zasługuje na po- dzielenie, żądanie skargi kasacyjnej jest zasadne. 5 Punktem wyjścia dla takiej oceny jest stwierdzenie w niniejszej spra- wie dwóch zasadniczych faktów procesowych; w postępowaniu sądowym nie zachodził wypadek obrony obowiązkowej, wskazany w art. 79 § 3 k.p.k. w zw. z art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., i dlatego nie doszło do obrazy art. 450 § 1 k.p.k. oraz na rozprawie apelacyjnej oskarżony miał występującego w jego imieniu obrońcę. Tym samym, nie ujawnił się żaden z bezwzględnych po- wodów odwoławczych, wymienionych w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. Z opinii biegłych psychiatrów, wydanej jeszcze w dochodzeniu wynika, że poczytalność oskarżonego zarówno w chwili popełnienia zarzucanych czy- nów, jak i w czasie postępowania nie budzi wątpliwości. Te wnioski bie- głych nie były w postępowaniu sądowym nigdy kwestionowane. Zatem udział wyznaczonego obrońcy w dalszym postępowaniu z mocy art. 79 § 4 k.p.k. przestał być obowiązkowy. Jednakowoż, brak cofnięcia wyznaczenia obrońcy w trybie art. 79 § 4 zdanie ostatnie k.p.k. w związku ze stwierdze- niem sytuacji wskazanej w zdaniu pierwszym tego przepisu nie pozbawia takiego obrońcy uprawnienia do działania w dalszym postępowaniu na za- sadach określonych w art. 84 § 1 k.p.k. Innymi słowy, jeżeli okaże się w świetle opinii biegłych psychiatrów, że oskarżony ma w pełni zachowaną poczytalność, to nie zachodzi już sytuacja wskazana w art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., a tym samym – w art. 450 § 1 k.p.k., co wyklucza zaistnienie uchy- bienia z art. 439 § 1 pkt 10 zd. 1 k.p.k. Jeżeli w rozprawie nie bierze udziału oskarżony, to nie może, nawet mil- cząco, potwierdzić faktu udzielenia przez upoważnionego albo wyznaczo- nego obrońcę pełnomocnictwa substytucyjnego innemu adwokatowi (ina- czej w razie uczestnictwa w niej oskarżonego – patrz stanowisko wyrażone w postanowieniu SN z dnia 9 grudnia 2003 r., III KK 65/03 – OSNKW 2004 r. z. 1, poz. 12). Do tej sytuacji ma odpowiednie zastosowanie zdanie pierwsze art. 83 § 2 k.p.k., ponieważ obrońca nie udzielił substytucji przez złożenie oświadczenia do protokołu organu prowadzącego postępowanie 6 karne. Niezbędny jest więc dokument stwierdzający udzielenie pełnomoc- nictwa substytucyjnego, który powinien zawierać – oprócz podania osoby, od której pochodzi – upoważnienie obrończe substytucyjne a także sprawy, w której to nastąpiło oraz, ewentualnie, zakresu umocowania – również wskazanie osoby substytuta i datę tej czynności. Brak w przedłożonym do- kumencie dwóch ostatnich elementów nie jest jednak równoznaczny z nie- istnieniem obrońcy substytucyjnego. Inaczej mówiąc, elementy te nie kon- stytuują substytucyjnego stosunku obrończego. W sytuacji procesowej po- wstałej w niniejszej sprawie substytut obowiązany był tylko dołączyć do akt pełnomocnictwo z podpisem mocodawcy (lub uwierzytelniony odpis pełno- mocnictwa). Złożenie przez określoną osobę na rozprawie pełnomocnictwa substytucyjnego indywidualizuje (personifikuje) substytuta i określa datę jego udzielenia (w dniu rozprawy). Brak wskazanej dbałości procesowej w sporządzeniu złożonego dokumentu nie miał więc wpływu na skuteczność ucieleśnionej nim czynności, zaś wyżej wymienione braki w tym dokumen- cie zostały konwalidowane przez wykonane czynności substytuta. Podsu- mowując, oskarżony na rozprawie apelacyjnej w dniu 12 marca 2004 r. miał obrońcę w osobie adw. Z. G., występującego na podstawie skutecz- nego pełnomocnictwa substytucyjnego. Nie zachodziła zatem konieczność wyznaczenia go obrońcą z urzędu. Tym samym, nie doszło do naruszenia art. 451 k.p.k. na skutek niebrania przez obrońcę udziału w rozprawie, na którą nie został doprowadzony oskarżony pozbawiony wolności, mimo zgłoszenia takiego wniosku. Jedynie w takiej sytuacji opisane uchybienie dyspozycji art. 451 k.p.k. kwalifikowane byłoby z art. 439 § 1 pkt 10 zd. 2 k.p.k. Czyli, przewidziana w art. 439 § 1 pkt 10 zd. 2 k.p.k. bezwzględna przyczyna odwoławcza zachodzi wtedy, gdy obrońca nie bierze udziału w rozprawie apelacyjnej, na którą nie został sprowadzony oskarżony pozba- wiony wolności, mimo zgłoszenia takiego wniosku w trybie art. 451 k.p.k. 7 Prawo do obrony oskarżonego doznało jednak poważnego uszczerbku na innych płaszczyznach. Powołanie na początku w zarzucie trzecim, jako na- ruszonego art. 6 ust. 3 lit. b i c EKPCz otwiera pole nie tylko do zbadania czy rzeczywiście Sąd odwoławczy uchybił przepisom podanym w tym za- rzucie, ale w razie potwierdzenia tej tezy, również do wskazania, jakie przepisy z tym związane nie zostały dochowane. W postępowaniu apela- cyjnym doszło do naruszenia prawa do obrony oskarżonego kolejno przez: 1) nieodniesienie się do wniosku z dnia 15 stycznia 2004 r. o przesłanie akt sprawy i w konsekwencji, uniemożliwienie oskarżonemu dostępu do nich, wbrew uprawnieniu przewidzianemu w art. 156 § 1 k.p.k. Nadto, wniosek został złożony na tyle wcześnie /.../, że jego uwzględnienie nie mogło za- kłócić żadnych czynności sądowych; 2) niezawiadomienie: - dotychczasowego obrońcy – adw. K. B. i oskarżonego o wyznaczeniu jeszcze jednego obrońcy w osobie adw. A. D., wbrew dyspozycji art. 100 § 2 k.p.k., przez co uniemożliwiono im ustalenie taktyki obrończej (np. po- działu zadań w realizacji linii obrony); - adw. K. B. o terminie rozprawy apelacyjnej, mimo treści art. 117 § 1 k.p.k.; - oskarżonego o treści postanowienia o niesprowadzeniu go na rozprawę, wbrew dyspozycji art. 100 § 2 k.p.k., co – przy braku dowodu zawiadomie- nia oskarżonego o analogicznej treści zarządzenia z dnia 4 lub 5 marca 2004 r. – uniemożliwiło mu podjęcie choćby na piśmie czynności przewi- dzianych w art. 453 § 2 k.p.k.; 3) niesprowadzenie oskarżonego na rozprawę apelacyjną pomimo takiego umotywowanego wniosku i zablokowanie mu w ten sposób możliwości zło- żenia ustnych dodatkowych wyjaśnień, wniosków lub oświadczeń. Zgodnie z utrwaloną praktyką, sprowadzenie oskarżonego na rozprawę odwoław- czą, wnoszącego o to, powinno być regułą wtedy, gdy wywiedzione apela- cje nie ograniczają się do kwestii prawnych lub wymiaru kary na korzyść 8 oskarżonego (patrz np. wyroki SN: z dnia 4 października 2000 r., III KKN 164/00, OSNKW z 2001 r., z. 1-2, poz. 10, z dnia 13 stycznia 2004 r., II KK 222/03, Lex 83750); 4) przeprowadzenie rozprawy z udziałem tylko jednego obrońcy, chociaż oskarżony miał prawo do korzystania z pomocy dwóch obrońców z urzędu (obraza art. 77 k.p.k.). W zarządzeniu Prezesa sądu z dnia 10 lutego 2004 r. m. in. wyznaczającym obrońcą z urzędu adw. A. D., brak jest zwolnienia adw. K. B. z tego obowiązku. Zresztą, ów obrońca takiego wniosku nigdy nie składał, w szczególności ze względu na sytuację wskazaną w art. 84 § 2 k.p.k. Przepis art. 77 k.p.k. nie uzależnia liczby obrońców od sposobu powstania stosunku obrończego. Wprawdzie w art. 78-81 k.p.k., jak i w wielu innych przepisach, mówi się o obrońcy w liczbie pojedynczej, oczywi- stym jednak jest, że chodzi w nich o określenie minimalnych gwarancji pro- cesowych dla oskarżonego w zakresie jego formalnego prawa do obrony. Oskarżony może więc korzystać jednocześnie z trzech obrońców, z tym tylko zastrzeżeniem wynikającym z art. 81 § 1 k.p.k., że warunkiem wyzna- czenia obrońcy (obrońców) z urzędu jest nieposiadanie przez oskarżonego obrońcy z wyboru. Wysoki stopień zawiłości sprawy zwłaszcza w powiąza- niu z jej obszernością będzie niekiedy uzasadniał wyznaczenie dodatko- wego obrońcy z urzędu; bądź na wniosek oskarżonego bądź wcześniej wyznaczonego obrońcy lub nawet z własnej inicjatywy prezesa sądu. Świadectwem podzielenia przez Sąd Okręgowy w Ś. poglądu, że oskarżo- nemu wyznaczono dwóch obrońców z urzędu, było postanowienie tego Sądu o przywróceniu adw. K. B. terminu z art. 524 § 1 zd. 2 k.p.k., a na- stępnie przyjęcie i nadanie biegu sporządzonej przez niego kasacji. Ilość i waga uchybień w zakresie korzystania przez oskarżonego z prawa do obrony przesądza o trafności zarzutu rażącego naruszenia tego prawa w postępowaniu przed Sądem odwoławczym oraz zasadności wnio- 9 sku, że uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego wy- roku. Z tych to powodów uwzględniono żądanie kasacji, wskazując na ko- nieczność przestrzegania w toku ponownego rozpoznania sprawy w postę- powaniu odwoławczym przepisów, które wyżej wymieniono jako naruszo- ne.