Pierwsza instancja

Pierwsza instancja to etap postępowania, w którym sprawa jest rozpoznawana po raz pierwszy przez właściwy sąd albo inny organ uprawniony do wydania rozstrzygnięcia. Określenie to może oznaczać także sąd lub organ działający na tym etapie. Jego właściwość wynika z przepisów regulujących daną kategorię spraw, dlatego pierwszą instancją nie zawsze jest sąd najniższego szczebla.

Najważniejsze cechy pierwszej instancji:

• organ pierwszej instancji ustala okoliczności sprawy, ocenia dowody, stosuje przepisy i wydaje rozstrzygnięcie;
• postępowanie przed nim może zakończyć się wyrokiem, postanowieniem, decyzją, uchwałą albo orzeczeniem, zależnie od rodzaju sprawy;
• rozstrzygnięcie co do zasady może zostać poddane kontroli organu drugiej instancji, jeżeli przepisy przewidują odwołanie, apelację lub inny środek zaskarżenia;
• zakres kontroli i jej skutki zależą od rodzaju postępowania oraz od przepisów szczególnych.

W postępowaniu cywilnym i karnym pierwszą instancję stanowi sąd rozpoznający sprawę przed ewentualnym postępowaniem odwoławczym. Właściwy może być między innymi sąd rejonowy, okręgowy albo sąd wojskowy, zależnie od rodzaju czynu, wartości lub charakteru sprawy. W sprawach karnych skarbowych sąd rejonowy jest właściwy w pierwszej instancji, chyba że ustawa przekazuje sprawę innemu sądowi. Przepisy mogą też wskazywać, który sąd ma rozpoznać sprawę, gdy wcześniejsze wyroki zostały wydane przez sądy różnego szczebla.

Pojęcie występuje również w postępowaniu administracyjnym, podatkowym i w postępowaniach prowadzonych przez określone organy. W tych dziedzinach pierwszą instancją może być organ, który wydaje decyzję lub orzeczenie, a druga instancja rozpoznaje środek odwoławczy. Zasada dwuinstancyjności oznacza możliwość ponownego rozpatrzenia sprawy przez organ wyższego stopnia, ale nie przesądza o tym, że każde rozstrzygnięcie podlega odwołaniu. Pierwsza instancja określa więc przede wszystkim kolejność rozpoznawania sprawy, a nie skład orzekający ani liczbę sędziów.