Sygn. akt V ACa 742/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 listopada 2012 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku – Wydział V Cywilny
w składzie:
Przewodniczący:
SSA Jacek Grela
Sędziowie:
SA Artur Lesiak (spr.)
SO del. Mariusz Struski
Protokolant:
stażysta Aleksandra Ćwiek
po rozpoznaniu w dniu 30 października 2012 r. w Gdańsku na rozprawie
sprawy z powództwa K. N.
przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie (...)
o wydanie nieruchomości i zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy
z dnia 4 kwietnia 2012 r. sygn. akt I C 358/09
I oddala apelację;
II zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 5.400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego;
III oddala wniosek o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika powoda zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.
Na oryginale właściwe podpisy.
Sygn. akt: VACa 742/12
UZASADNIENIE
Powód K. N. pozwem skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa -Wojewodzie (...), wniósł o zwrot jeziora położonego we wsi M., gmina W., o powierzchni 15,7800ha oraz o zapłatę kwoty900.000 zł tytułem zadośćuczynienia za bezprawne użytkowanie wyżejwymienionego jeziora przez Skarb Państwa.
W uzasadnieniu powód podał, iż jest spadkobiercą po swojej zmarłej (...) N., która była właścicielką powyższego jeziora. Wskazany akwen zostałprzejęty przez Skarb Państwa jako jezioro odpływowo-dopływowe na mocy wyrokuSądu Powiatowego w W. z dnia 19 października 1972 roku.
Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództw w całości oraz
o zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów procesu.
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 15 grudnia 2008 roku oddaliłpowództwo i orzekł o kosztach procesu (I C 228/08).
Na skutek apelacji powoda, Sąd Apelacyjny w Gdańsku orzeczeniem z dnia 12maja 2009 roku uchylił zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie przed Sądempierwszej instancji w całości i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczydo ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztachpostępowania apelacyjnego.
Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu stwierdził, że zastosowanie w sprawie maart. 379 pkt 2 kpc, albowiem pozwany w całym dotychczasowym postępowaniu byłwadliwie reprezentowany. Z uwagi na fakt, iż wartość przedmiotu sporu przewyższakwotę 1.000.000 zł pozwany winien być zastępowany przez Prokuratorię GeneralnąSkarbu Państwa. Wskazane uchybienie skutkowało zniesieniem całościpostępowania przed Sądem pierwszej instancji.
Pismem procesowym z dnia 29 października 2010 roku powód podtrzymałdotychczasowe stanowisko w sprawie podając, iż swoje żądanie opiera na treści art.222 § 1 kc. Jednocześnie sprecyzował, iż domaga się zapłaty kwoty 900.000 złtytułem odszkodowania.
1
Pozwany reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa,pismem z dnia 2 lutego 2011 roku wniósł o oddalenie powództwa jednocześniewskazując, iż wyrok Sądu Powiatowego w W. z dnia 19 października 1972roku jest prawomocny, pozostaje w obrocie prawnym i korzysta z domniemaniazgodności z prawem, które w żaden sposób nie zostało obalone. Na jego mocySkarb Państwa przejął na własność przedmiotową nieruchomość, co ma swojeodzwierciedlenie w treści księgi wieczystej KW nr (...), prowadzonej przez SądRejonowy w W.. Natomiast w toku postępowania wszczętego na skutekwystąpienia z roszczeniem windykacyjnym, nie ma możliwości skontrolowania tegoorzeczenia. Ponadto powód nie wykazał bezprawności w działaniu organów SkarbuPaństwa, co czyni niezasadnym żądanie zapłaty odszkodowania. Jednocześniepozwany podał, że powód winien dodatkowo udowodnić winę funkcjonariusza,któremu powierzono wykonanie danej czynności, albowiem obowiązek wykazania tejdodatkowej przesłanki wynikał z treści przepisów Kodeksu cywilnego obowiązującychw chwili wydania orzeczenia. Oprócz tego spadkodawca powoda nie zgłosił wterminie trzech lat od przejęcia jeziora żądania zapłaty odszkodowania w myśl art. 18ust. 2 prawa wodnego z 1962 roku, co sprawia, że powyższe uprawnienie wygasło.Na koniec pozwany podniósł, iż gdyby nawet podstawa prawna przejęcianieruchomości w postaci art. 18 ust. prawa wodnego z 1962 roku była wadliwa, to itak wskazane wyżej orzeczenie odpowiada prawu, albowiem ówczesny stan prawnywykluczał możliwość, aby grunty, na których znajdują się jeziora przepływowestanowiły przedmiot własności prywatnej.
Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy:
oddalił powództwo;
zasądził od powoda na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa sprawującejzastępstwo procesowe pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody (...) kwotę 7.200 zł (siedem tysięcy dwieście) tytułem zwrotu kosztówprocesu;
zasądził od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Bydgoszczy na rzecz (...) (...) kwotę 15.498 zł (piętnaście tysięcy czterystadziewięćdziesiąt osiem złotych) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocyprawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu przed Sądem I i II instancji;
2
4. kosztami sądowymi od uiszczenia których powód był zwolniony obciążył SkarbPaństwa.
Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w oparciu o następujące ustalenia irozważania Sądu I instancji:
Na mocy postanowienia Sądu Powiatowego w W. z dnia 6 sierpnia1971 roku o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłej W. T., sygn. akt:Ns 272/71, I. N. (1) nabyła na własność nieruchomość położoną w (...), gmina W., na której znajdowało się jezioro o powierzchni15,7800 ha.
Wyrokiem z dnia 19 października 1972 roku Sąd Powiatowy w (...), że grunty powyższego jeziora, położonego w M.,objętego księgą wieczystą KW nr (...) prowadzoną przez Państwowe (...) w W., stanowią własność Skarbu Państwa. W uzasadnieniuwskazano, iż przejęcie akwenu nastąpiło z mocy prawa w myśl art. 18 ust. 1 ustawy zdnia 30 maja 1962 roku - Prawo wodne. Natomiast żądanie pozwu było oparte naustaleniu, że przez wskazane jezioro przepływa S..
Jezioro istniało na przedmiotowym gruncie znacznie wcześniej przed wejściemw życie prawa wodnego z 1962 roku. Nie powstało ono na skutek zalania przezpaństwowe wody gruntowe gruntu należącego przed wydaniem powyższegoorzeczenia do I. N. (1). Wskazane jezioro posiadało dopływy i odpływy w postacistrugi, które również istniały przed wejściem w życie powyższej ustawy.
Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Wąbrzeźnie z dnia 5 grudnia
roku powód K. N. nabył w l/2 części spadek do zmarłej (...) (...).
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o przedstawione przez stronydokumenty, a także na podstawie opinii sądowej sporządzonej przez biegłego zdziedziny geodezji mgr inż. R. K..
Sąd uznał za wiarygodne dowody z dokumentów zebrane w sprawie, albowiemzostały sporządzone we właściwej formie, przewidzianej dla tego typu dokumentów.Strony w żaden sposób nie kwestionowały ich wiarygodności i prawdziwości.Autentyczność zgromadzonych dokumentów nie budziła również wątpliwości Sądu.
Sąd w swojej ocenie oparł się na w pełni wiarygodnej opinii sporządzonejprzez biegłego z dziedziny geodezji mgr inż. R. K.. Biegły ten
3
najpierw ustnie uzupełnił swoją opinie podtrzymując dotychczasowe wnioski, anastępnie przedłożył pisemną opinię uzupełniającą w sprawie. Treść opinii oparto naszerokim materiale dowodowym, szczegółowej analizie dokumentacji geodezyjnej, atakże na podstawie oględzin nieruchomości, przy czym została ona sporządzonazgodnie z zasadami fachowej wiedzy i doświadczenia zawodowego opiniującego.Wnioski opinii były jasne, logiczne i w wystarczający sposób uzasadnione. Wyżejwskazane względy przemawiają za wiarygodnością opinii sporządzonej w sprawie,która pozwoliła na ustalenie, iż przedmiotowe jezioro powstało znacznie przedwejściem w życie prawa wodnego z 1962 roku, już wcześniej posiadało ono odpływyi dopływy w postaci strugi, a ponadto jego powstanie nie wiąże się z trwałymzalaniem gruntu należącego wcześniej do I. N. (1) przez państwowe wodygruntowe.
Sąd pominął dowód z przesłuchania powoda, albowiem jego pełnomocnik niewskazał adresu do doręczeń dla powoda na terenie kraju,. Niezależnie od tegodowód ten nie był przydatny do rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Okoliczności najakie miałby zeznawać powód zostały następnie wyjaśnione za pomocą opiniisporządzonej przez biegłego sądowego.
Sąd oddalił wniosek powoda o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego zdziedziny ochrony i kształtowania środowiska przyrodniczego, albowiem wszystkieokoliczności sporne zostały już w niniejszej sprawie wyjaśnione, zaś wniosek tenzostał powołany jedynie dla zwłoki.
Sąd Okręgowy stwierdził, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.Przede wszystkim wskazał, iż zgodnie z brzmieniem art. 222 § 1 kc, właściciel możeżądać od osoby, która włada faktycznie jego rzeczą, ażeby rzecz została mu wydana,chyba że osobie tej przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie dowładania rzeczą. Tymczasem powód nie legitymuje się prawem własnościprzedmiotowej nieruchomości, na której znajduje się jezioro, a zatem nieprzysługiwało mu roszczenie oparte na treści art. 222 § 1 kc.
Przechodząc do żądania zapłaty odszkodowania Sąd Okręgowy wskazał, iżoparcie tego roszczenia na treści art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 30 maja 1962 roku -Prawo wodne (Dz. U. 1962 r. Nr 34, poz. 158 ze zm.) roku było całkowicie chybione.Przepis ten nie może mieć zastosowania, albowiem był on przede wszystkimskierowany do organu administracji wodnej, który w przypadku otrzymania w
4
nieprzekraczalnym terminie trzech lat stosownego wniosku od właściciela zajętegogruntu, wypłacał odszkodowanie. Zatem miał on charakter administracyjnoprawny inie mógł stanowić podstawy żądania wypłaty odszkodowania w postępowaniucywilnym, albowiem nie odnosił się do bezprawności w działaniu organu, a tylkoszkoda będąca następstwem takiego postępowania rodzi odpowiedzialność nagruncie prawa cywilnego. Przewidziane w art. 18 ust. 2 prawa wodnego z 1962 rokuuprawnienie, które inicjowało postępowanie administracyjne, dawno już wygasło iobecnie nie ma możliwości dochodzenia wypłaty odszkodowania w oparciu opowyższy zapis uchylonej ustawy. Pozostałe przepisy dotyczące wypłatyodszkodowania zawarte w tejże ustawie nie są obwarowane terminami, jednakżepodobnie jak przytoczony wyżej przepis, przekazywały rozpoznawanie tych spraw dokompetencji właściwych organów, pod warunkiem wszakże, że szkoda nie byłaskutkiem bezprawnej ingerencji.
Powód stał na stanowisku, że przejęcie jeziora przez Skarb Państwa napodstawie wyroku Sądu Powiatowego w W. z dnia 19 października 1972roku było bezprawne. Wskazane orzeczenie potwierdziło zaistniały stan rzeczy i zchwilą jego uprawomocnienia nabycie własności nieruchomości przez SkarbPaństwa stało się skuteczne. Wobec tego roszczenie odszkodowawcze powodawinno być rozpatrywane na gruncie art. 418 kc, który utracił moc w dniu 18 grudnia
roku na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001roku (SK 18/2000, Dz. U. 2001 r. Nr 145, poz. 1638), z uwagi na jego niezgodność zart. 64 i art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, czego w swoichwywodach powód nie uwzględnił, powołując się wyłącznie na art. 18 ust. 2 prawawodnego z 1962 roku. Zatem powód winien wykazać przesłanki odpowiedzialnościodszkodowawczej pozwanego wskazane w art. 418 kc.
Artykuł 418 § 1 kc stanowił, że jeżeli szkoda została wyrządzona wskutekwydania orzeczenia lub zarządzenia (w tym orzeczenia sądowego), SkarbPaństwa ponosi odpowiedzialność tylko wtedy, gdy przy wydaniu orzeczenianastąpiło naruszenie prawa ścigane w trybie postępowania karnego lubdyscyplinarnego, a wina sprawcy szkody została stwierdzona wyrokiem karnym luborzeczeniem dyscyplinarnym albo uznana przez organ przełożony nad sprawcąszkody. Natomiast według § 2 tego przepisu, brak stwierdzenia winy w wyrokukarnym lub orzeczeniu dyscyplinarnym nie wyłącza odpowiedzialności Skarbu
5
Państwa za szkodę, jeżeli wszczęciu albo prowadzeniu postępowania karnego lubdyscyplinarnego stoi na przeszkodzie okoliczność wyłączająca ściganie. SądOkręgowy zauważył, iż art. 418 kc ma zastosowanie w niniejszej sprawie bezżadnych modyfikacji, albowiem szkoda, na jaką powołuje się powód, powstała zchwilą uprawomocnienia się orzeczenie Sądu Powiatowego w W. z dnia 19października 1972 roku, kiedy to jezioro przeszło na własność Skarbu Państwa,natomiast skutki powyższego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, uchylającegomoc obowiązującą art. 418 kc, można odnieść jedynie do szkód powstałych po dniu17 października 1997 roku, czyli po dniu wejścia w życie Konstytucji RzeczypospolitejPolskiej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12.09.2007 roku, 1 CSK 220/07, LEX nr306813). Wobec tego, zgodnie z art. 6 kc, na powodzie spoczywał ciężar wykazanianastępujących przesłanek: kwalifikowanej bezprawności, a mianowicie, że przywydaniu wyroku z dnia 19 października 1972 roku nastąpiło naruszenie prawaścigane w trybie postępowania karnego lub dyscyplinarnego, a także istnienia tzw.„przedsądu", czyli stwierdzenia winy sprawcy wyrokiem karnym luborzeczeniem dyscyplinarnym albo uznania szkody przez organ przełożony nadsprawcą szkody (uchwała Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z dnia 15.02.1972 roku,III CZP 33/70, OSNC 1971, nr 4, poz. 59). Jednakże powód reprezentowany przezprofesjonalnego pełnomocnika nie podjął żadnych działań w celu udowodnieniatychże przesłanek warunkujących odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodępowstałą na skutek wydania orzeczenia sądowego. Nie wskazał istnienia prejudykatuwymaganego art. 418 kc, albo chociaż, że zaistniała przesłanka wyłączającaściganie. Nie podał nawet, na czym miałaby polegać bezprawność orzeczenia SąduPowiatowego w W.. Powód jedynie trwał na stanowisko, że odszkodowanieprzysługuje mu na mocy art. 18 ust. 2 prawa wodnego z 1962 roku. odszkodowania,co w konsekwencji doprowadziło do niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcianiniejszej sprawy.
Sąd I instancji zauważył jednocześnie, że oparcie wyroku Sądu Powiatowegow. na treści art. 18 ust. 2 prawa wodnego, który stanowił, że jeżeli wodapłynąca, stanowiąca własność Państwa, zajmie trwale w sposób naturalny grunt niestanowiący własności Państwa, grunt taki z mocy prawa staje się własnościąPaństwa, nie przystaje do ustalonego w niniejszej sprawie stanu rzeczy. Zezgromadzonego materiału dowodowego wynika, że przedmiotowe jezioro nie
6
powstało przez zalanie gruntu stanowiącego własność I. N. (1) przezpaństwowe wody gruntowe. Do takiej konkluzji, poprzez szczegółową analizędokumentacji geodezyjnej oraz oględziny nieruchomości, doszedł biegły z dziedzinygeodezji, który sporządził opinię w niniejszej sprawie. Powyższe nie oznacza, żewskazane orzeczenie nie odpowiadało prawu, bowiem jak ustalono, przedmiotowejezioro posiada odpływy i dopływy w postaci strugi. Zgodnie zaś z art. 2 prawawodnego z 1962 roku, w granicach określonych liniami brzegów grunty, pokrytepowierzchniowymi wodami płynącymi, z wyjątkiem rowów stanowią własnośćPaństwa. Według zaś art. 8 pkt 1 tejże ustawy, wody powierzchniowe wody płynąceznajdują się w rzekach, w jeziorach lub zbiornikach, z których cieki wypływają lub doktórych uchodzą, potokach górskich, kanałach i innych ciekach o przepływachstałych lub okresowych oraz w źródłach, z których cieki biorą początek. Analizapozwu złożonego przez Skarb Państwa do Sądu Powiatowego w W. w 1972roku wskazuje, iż powyższe przepisy stanowiły podstawę roszczenia o stwierdzenieprawa własności, ze względu na przepływ przez przedmiotowe jezioro S. Zatem istnieją podstawy do przyjęcia, że doszło jedynie do omyłkinie wpływającej na treść orzeczenia. Jednakże Sąd nie mógł w niniejszympostępowaniu dokonywać tzw. „przedsądu", albowiem przepis, o który winno byćoparte roszczenie odszkodowawcze, przewidywał przeprowadzenie w tym celuodrębnego postępowania.
W rezultacie Sąd Okręgowy stwierdził, że brak podstaw do uznania, że szkodaw postaci przejęcia jeziora przez Skarb Państwa nastąpiła w wyniku bezprawnejingerencji rodzącej odpowiedzialność na gruncie prawa cywilnego. Natomiastprzepisy prawa wodnego z 1962 roku dotyczące wypłaty odszkodowania oddawałyrozpoznawanie tych spraw do kompetencji właściwych organów w trybiepostępowania administracyjnego. Uchybienie możliwości złożenia odpowiedniegowniosku do właściwego organu nie uprawnia obecnie do dochodzeniaodszkodowania w drodze postępowania cywilnego.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 222 § 1 kc a contrario i art.418 § 1 kc a contrario oddalił powództwo (punkt 1 wyroku).
O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 § 1 kpc § 6 pkt7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawieopłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów
7
pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U.
r., Nr 163, poz. 1349) zasądził od powoda na rzecz Prokuratorii GeneralnejSkarbu Państwa sprawującej zastępstwo procesowe pozwanego kwotę 7.200 złtytułem kosztów procesu (punkt 2 wyroku).
Sąd na podstawie § 6 pkt 7 i § 13 ust.l pkt 2 i § 2 ust. 3 RozporządzeniaMinistra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynnościadwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocyprawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 2002 r. Nr 163, poz. 1348) zasądził od SkarbuPaństwa - Sądu Okręgowego w Bydgoszczy na rzecz adwokata A. kwotę 15.498 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocyprawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu przed Sądem I i II instancji(punkt 3 wyroku).
Na mocy art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,kosztami sądowymi, od uiszczenia których powód był zwolniony, Sąd obciążył SkarbPaństwa (punkt 4 wyroku).
Apelację od powyższego wyroku wniósł powód zaskarżając wyrok w części izarzucając mu:
obrazę art. 233 § 1 k.p.c. poprzez oparcie wydanego orzeczenia naniekompletnym materiale dowodowym oraz przez dowolną ocenę dowodów iustalenie stanu faktycznego sprzecznie z treścią zebranych dowodów, a takżenierozpoznanie przez Sąd Okręgowy istoty sprawy,
obrazę art. 299 k.p.c. w zw. z art. 217 § 2 k.p.c. oraz w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez oddalenie wniosku o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony, atakże art. 278 k.p.c. w zw. z art. 217 § 2 k.p.c. oraz w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez oddalenie wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego zdziedziny ochrony i kształtowania środowiska przyrodniczego, co zostało opartena błędnym uznaniu, iż wszystkie okoliczności sporne zostały w niniejszejsprawie wyjaśnione,
obrazę art. 278 k.p.c. w zw. z art. 217 § 2 k.p.c. oraz w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez pominięcie wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego zzakresu wyceny nieruchomości,
8
obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 2, art. 8 i art. 18 ust 1 i 2 prawawodnego z 1962 roku poprzez ich błędną wykładnię i zastosowanie, a także art.418 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie,
naruszenie przepisów prawa międzynarodowego, w szczególności artykułu 1protokołu dodatkowego do konwencji o Ochronie Praw Człowieka iPodstawowych Wolności co miało istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia.
Powołując się na powyższe zarzuty wniósł o:
o zmianę zaskarżonego wyroku w części, tj. w pkt 1 i pkt 2, poprzez orzeczeniezgodnie z żądaniem pozwu i obciążenie pozwanego kosztami sądowymi, w tymkosztami zastępstwa procesowego za I instancję według norm prawemprzepisanych,
o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów postępowania w IIinstancji według norm prawem przepisanych,
o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika powoda zwrotu kosztówpomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w II instancji według norm prawemprzepisanych.
Pozwany odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie w całości i zasądzenieod powoda na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwakosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym według normprawem przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie wyjaśnienia wymaga kwestia zakresu zaskarżenia niniejszegowyroku. Należy zauważyć, że powód dochodził w niniejszym postępowaniu dwóchroszczeń: windykacyjnego i odszkodowawczego. W apelacji powód wskazał, żezaskarża wyrok w części, a treść zarzutów apelacji oraz wartość przedmiotuzaskarżenia przemawiają za przyjęciem, że zakresem zaskarżenia objęte jestwyłącznie rozstrzygnięcie w przedmiocie oddalenia roszczenia odszkodowawczego.
9
Sąd Apelacyjny podziela ustalenia i rozważania Sądu Okręgowego przyjmującje za podstawę także własnego rozstrzygnięcia, bez potrzeby ich powtarzania, z niżejwskazanymi modyfikacjami.
Dokonując oceny zarzutów zawartych w apelacji przyznać należy racjęskarżącemu, iż Sąd I instancji błędnie przyjął, że oparł on swoje roszczenie na treściart. 18 ust. 2 ustawy Prawo wodne. Z treści pisma pełnomocnika powoda z dnia 13marca 2012 r. (k. 303) jednoznacznie bowiem wynika, że powód wywodzi swojeroszczenie z faktu pozbawienia I. N. (1) własności nieruchomości, nie zaś ztreści art. 18 ust. 2 ustawy Prawo wodne. Stanowisko zaprezentowane przez powodaprowadzi do jednoznacznego wniosku, że zdarzeniem wywołującym w jego ocenieszkodę nie jest postanowienie Sądu Powiatowego w W., lecz przepisyustawy z dnia 30 maja 1962 r. Prawo wodne, tj. art. 2 i 8 tej ustawy. W fakcieprzejścia z mocy prawa na własność gruntu należącego do jego matki bezstosownego odszkodowania upatrywał odpowiedzialność Skarbu Państwa. Sąd Iinstancji nie rozpoznał zatem w tym zakresie istoty sprawy. Nie mniej jednak należyzauważyć, iż w świetle art. 386 § 4 k.p.c. w wypadku nierozpoznania istoty sprawyuchylenie wyroku ma charakter fakultatywny i sąd drugiej instancji może orzecmerytorycznie w razie nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji. Wocenie Sądu Apelacyjnego materiał dowodowy zebrany w sprawie pozwala na jejmerytoryczne rozstrzygnięcie, bez potrzeby uchylania sprawy do jej ponownegorozpoznania.
Wbrew zarzutom powoda Sąd I instancji nie naruszył przepisów postępowaniapowołanych w apelacji. Stan faktyczny został ustalony w oparciu o prawidłowoprzeprowadzone dowody, a ich ocena nie narusza treści art. 233 § 1 k.p.c. W apelacjiskarżący nie przedstawił przy tym żadnych argumentów natury jurydycznej, którepodważałyby prawidłowość oceny dokonanej przez Sąd I instancji. W istocie zarzutypowoda w tym zakresie koncentrują się na kwestii oddalenia zgłoszonych przezniego wniosków dowodowych i oparciu w ten sposób przez Sąd Okręgowyorzeczenia na niepełnym materiale dowodowym.
Chybiony jest zarzut pominięcia dowodu z opinii biegłego z zakresu ochrony ikształtowania środowiska przyrodniczego. Powyższy wniosek dowodowy powóduzasadniał koniecznością ustalenia, czy cieki wodne mają charakter cieków stałych,co jest warunkiem uznania ich za wody płynące w rozumieniu art. 8 pkt 1 i art. 2
10
ustawy Prawo wodne. Trzeba wszakże zwrócić uwagę, że taki wniosek dowodowyjest bezprzedmiotowy w świetle zajętego stanowiska procesowego. Powód jakozdarzenie wywołujące szkodę wskazywał przepisy ustawy, które dopuszczałynacjonalizację prywatnej własności bez odszkodowania. Powód nie kwestionowałnatomiast samego wyroku Sądu Powiatowego w W., który w oparciu o teprzepisy wydał wyrok ustalający przejście własności na rzecz Państwa. Złożonywniosek dowodowy zmierzał zaś w istocie do wykazania, że nie zachodziłyprzesłanki ustawowe określone w art. 2 i 8 ustawy Prawo wodne. Zakładającwszakże, że stanowisko powoda jest konsekwentne przyjąć trzeba, że wobecniekwestionowania wyroku Sądu Powiatowego w W. uznaje on, żeprzesłanki określone w wyżej wymienionych przepisach zachodziły, a jedyniekwestionuje dopuszczalność nacjonalizacji prywatnej własności bez odszkodowania.Powyższe oznacza, że dowód ten był zbędny. Przeprowadzenie tego dowodu byłobycelowe jedynie wówczas, gdyby powód źródła wyrządzenia szkody upatrywał w treściwyroku Sądu Powiatowego w W. twierdząc, że nie zachodziły przewidzianeprzez ustawę przesłanki stwierdzenia nabycia własności przez Skarb Państwa, czy tona podstawie art. 18, czy też na podstawie art. 2 i 8 ustawy Prawo wodne. Jednak wtakim wypadku powód musiałby wykazać, że zachodziły przesłanki określone w art.418 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania wyroku przez Sąd Powiatowy (...). Jak słusznie stwierdził Sąd Okręgowy, a Sąd Apelacyjny w tym zakresiew pełni podziela ustalenia i rozważania, powód temu obowiązkowi nie sprostał, awięc przeprowadzenie tego dowodu także i z tego względu nie jest celowe.
Trzeba też zauważyć, że w kwestii charakteru odpływów i dopływów dospornego jeziora wypowiedział się już biegły R. K.. Biegły tenwykonując postanowienie Sądu Okręgowego dnia 2 grudnia 2011 r. stwierdził, żeodpływy i dopływy istnieją i istniały jeszcze przed wejściem w życie ustawy Prawowodne z dnia 30 maja 1962 r. Nie powinno więc ulegać wątpliwości, że jezioro macharakter przepływowy, a tym samym zachodziły przesłanki w świetle ówcześnieobowiązującego stanu prawnego do przejęcia jeziora na własność Skarbu Państwa.
Wniosek dowodowy o przesłuchanie powoda w charakterze strony,sprecyzowany ostatecznie na rozprawie w dniu 18 marca 2011 r. został pominiętypostanowieniem wydanym na tej rozprawie, zaś pełnomocnik powoda nie zgłosił
11
zastrzeżeń w trybie art. 162 k.p.c., co powoduje utratę możliwości powoływania sięna to uchybienie w toku dalszego postępowania.
Oceniając kolejny wniosek o przesłuchanie powoda w charakterze strony (k.222 v.) przywołać należy tezę dowodową sformułowaną przez jego pełnomocnika.Otóż wnosił on o przesłuchanie powoda na okoliczność powstania jeziora i jegolosów (k. 269). W tej kwestii przeprowadzenie dowodu z przesłuchania powoda byłozbyteczne, gdyż z niekwestionowanych ustaleń wynika, że jezioro było zaznaczonejuż na mapach XIX - wiecznych. Jak się wydaje przesłuchanie powoda miałoby nacelu wykazanie, że nie powstało ono w okolicznościach przewidzianych w art. 18ustawy Prawo wodne, co jednak zostało ustalono w oparciu o dowód z opiniibiegłego. Dalsze zaś losy jeziora nie były sporne między stronami, a wynikały one ztreści dokumentów zgromadzonych w niniejszej sprawie oraz akt księgi wieczystej.
Także przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu wycenynieruchomości było zbędne. Skoro bowiem brak było podstaw do uwzględnieniapowództwa co do zasady, o czym będzie w dalszej części uzasadnienia, to tymsamym brak było podstaw do prowadzenia postępowania dowodowego naokoliczność wysokości odszkodowania.
Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego zacząć należyod tego, że powód wywodził swoje roszczenie z faktu przejęcia jeziora bezodszkodowania. Ustawa z dnia 30 maja 1962 r. Prawo wodne w odniesieniu do wód igruntów, które nadal stanowiły własność prywatną, a zostały zaliczone w świetle jejprzepisów do mienia stanowiącego własność Państwa, miała charakternacjonalizacyjny (por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8listopada 1971 r. - OSNCP z 1972 r. z. 3, poz. 43). Przejęcie własności jeziora napodstawie art. 2 i 8 ustawy następowało przy tym bez odszkodowania. Skoro więczdarzeniem wyrządzającym szkodę - w świetle stanowiska powoda - były przepisytej ustawy - to przyjąć należy, iż w dacie wydania wyroku Sądu Powiatowego (...) stwierdzającego przejście gruntów na własność Państwa doszło dowyrządzenia szkody powodowi (poprzednikowi prawnemu powoda). Okoliczność tajest zaś istotna z punktu widzenia podniesionego zarzutu przedawnienia przezpozwanego w piśmie procesowym z dnia 15 grudnia 2010 r. (k. 190) orazProkuratorię Generalną Skarbu Państwa w piśmie procesowym z dnia 2 lutego 2011r. (k. 205). Nie powinno przy tym ulegać wątpliwości, że zarzut ten odnosił się do
12
zgłoszonego roszczenia odszkodowawczego, bez względu na to jaką podstawęprawną eksponował powód: czy był to art. 18 ust. 2 ustawy (jak w piśmie z dnia 29października 2010 r. (k. 178), czy też art. 2 i 8 ustawy (jak w piśmie z dnia 14 marca2011 r. (k. 220). Niezależnie bowiem od zmodyfikowanej argumentacji powoda wzakresie określenia zdarzenia będącego źródłem szkody, nie ulega wątpliwości, żezastosowanie przepisów ustawy przez Sąd Powiatowy w W. mogło byćzdarzeniem wywołującym szkodę, co tym samym oznacza, że roszczenie powodauległo przedawnieniu stosownie do treści art. 442 k.c. (art. 2 ustawy z dnia 16 lutego2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 80, poz. 538). O tym, że gruntpod jeziorem został wywłaszczony powód niewątpliwie wiedział jeszcze za życiaswojej matki, na co wskazuje treść pozwu, w którym pisze, iż wytaczając pozewspełnia wolę swojej matki, która zawsze chciała, aby był właścicielem tego jeziora. Wpozwie wyjaśnia także, że przez wiele lat trudno mu było dochodzić swoich praw,gdyż jako żołnierz zawodowy nie mógł być właścicielem takiej nieruchomości.
Oceniając zarzut przedawnienia nie można oczywiście pominąć treści art. 5 k.c. Norma art. 5 k.c. ma jednak charakter wyjątkowy i może być zastosowana tylko powykazaniu wyjątkowych okoliczności. Przy ocenie, czy zarzut przedawnienia stanowinadużycie prawa, rozstrzygające znaczenie mają okoliczności konkretnego wypadku,zachodzące po stronie poszkodowanego oraz osoby zobowiązanej do naprawieniaszkody. W szczególności ma znaczenie charakter uszczerbku, jakiego doznałposzkodowany, przyczyna opóźnienia w dochodzeniu roszczenia i czas jego trwania.Możliwość zastosowania art. 5 k.c. nie zawsze jednak musi być wiązana znegatywną oceną zachowania osoby zobowiązanej do naprawienia szkody,przejawiającego się w utrudnianiu wcześniejszego dochodzenia roszczenia przezposzkodowanego, (por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN z dnia 17 lutego
r„ III CZP 84/2005).
Na gruncie niniejszej sprawy można zaakceptować wywody powoda, iż wokresie do zmiany ustroju, tj. do przełomu 1989/1990 miał on utrudnione możliwościw dochodzeniu swoich roszczeń, zwłaszcza że był on żołnierzem zawodowym.Jednakże nie ma wątpliwości, że po zmianie ustroju droga dla formułowania przezpowoda roszczeń była otwarta. Powód, co wynika z załączonej przez niegokorespondencji do pozwu, dopiero w 2008 r. wystąpił z określonymi roszczeniamikierowanymi do organów administracji publicznej w związku z faktem przejęcia
13
jeziora przez Skarb Państwa. Nie podlega kwestii, że tak długi okres zwlekania zwystąpieniem na drogę sądową nie może być oceniany jako uprawniający dozastosowania ochrony z art. 5 k.c. wobec podniesionego zarzutu przedawnienia.
W świetle zasad współżycia społecznego nie może ujść uwadze jeszcze jednaistotna okoliczność występująca w niniejszej sprawie. Z treści protokołu rozprawy zdnia 14 marca 1972 r. sprawie C 51/72 (k. 14) wynika, że I. N. (1) wyraziłazgodę na przejęcie jeziora przez Państwo pod warunkiem odpłatności. Wyrokiem zdnia 19 października 1972 r. wydanym w tej sprawie przez Sąd Powiatowy (...) stwierdził, że grunty jeziora stanowią własność Państwa, a jednocześniew uzasadnieniu przyjął, że grunty tego jeziora odpowiadają wymogom przewidzianymw art. 18 ust. 1 prawa wodnego. W orzecznictwie i doktrynie utrwalony jest pogląd, żemoc wiążąca orzeczenia, o której mowa w art. 365 § 1 k.p.c., odnosi się tylko dotreści jego sentencji, a nie uzasadnienia (wyrok SN z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK702/04). Nie mają zatem mocy wiążącej ani poglądy prawne wyrażone wuzasadnieniu orzeczenia (wyrok SN z dnia 13 marca 2008 r., III CSK 284/07), animotywy i ustalenia faktyczne zawarte w uzasadnieniu (wyrok SN z dnia 15 listopada
r., II CSK 347/07). Według Sądu Najwyższego, przedmiotem prawomocnościmaterialnej jest bowiem ostateczny rezultat rozstrzygnięcia, a nie przesłanki, które doniego doprowadziły. Nie oznacza to jednak, że treść uzasadnienia orzeczenia nie mażadnego wpływu na ustalenie jego mocy wiążącej. Przyjmuje się bowiem, że zawartew uzasadnieniu orzeczenia motywy rozstrzygnięcia mogą mieć znaczenie dlaustalenia zakresu mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia, czyli granicprawomocności materialnej orzeczenia w rozumieniu art. 365 § 1 k.p.c. (tak wyrokSN z dnia 15 lutego 2007 r„ II CSK 452/06, OSNC-ZD 2008, nr A, poz. 20).Wskazanie w uzasadnieniu wyroku Sądu Powiatowego w W. podstawyprawnej rozstrzygnięcia pozwala więc przyjąć, iż Sąd ten uznał, że zachodząprzesłanki określone w art. 18 ust. 1 ustawy Prawo wodne. Nie podlega kwestii, żebyła to błędna podstawa prawna, gdyż z ustaleń faktycznych poczynionych wniniejszej sprawie wynika, że nie doszło do zalania gruntów w rozumieniu art. 18 ust.1 ustawy, a przedmiotowe jezioro ma charakter przepływowy, co uzasadniałozastosowania art. 2 i 8 ustawy. Nie mniej jednak taka treść wyroku SąduPowiatowego w W. dawała I. N. (1) podstawę do wystąpienia wroszczeniem odszkodowawczym w trybie art. 18 ust. 2 tej ustawy. Rozstrzygnięcie
14
Sądu Powiatowego w W. było więc zgodne z oczekiwaniami I. N. (2) na rozprawie w dniu 14 marca 1972 r. Powód nie przedstawił żadnychtwierdzeń faktycznych z których wynikałoby, że I. N. (1) odmówiono wypłatyodszkodowania w tym trybie, zaś z treści pisma (...) UrzęduWojewódzkiego z dnia 24 stycznia 2008 r. wynika, że I. N. (1) nie złożyła wterminie ustawowym stosownego wniosku. Faktyczny charakter jeziora został zatemustalony dopiero w niniejszym postępowaniu. Nie było więc przeszkód, abypoprzedniczka prawna powoda, powołując się na wywłaszczenie w trybie art. 18 ust
ustawy Prawo wodne, co wynikało z treści wyroku Sądu Powiatowego (...), wystąpiła ze stosownym wnioskiem o wypłatę odszkodowania. Skoronie podjęła nawet takiej próby, to jest to argument przemawiający przeciwkozastosowaniu art. 5 k.c. w niniejszej sprawie.
Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, iż nawet przyjmując iż w świetlezasad współżycia społecznego powód nie mógł dochodzić roszczenia przed 1990 r.,to i tak najpóźniej w 2000 r. upłynął już termin przedawnienia roszczeniaodszkodowawczego. Uznając zarzut przedawnienia za trafny, zbędna jest już ocenaprzesłanek materialnoprawnych uzasadniających roszczenie powoda.
Wypada jednak podzielić stanowisko zaprezentowane przez Sąd Okręgowyodnoszące się do przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej. Wprawdzie Sąd Iinstancji oceniał te przesłanki przyjmując, że powód źródła szkody upatruje w treściwyroku Sądu Powiatowego w W., a nie w treści samych przepisów ustawy,nie mniej jednak ocena prawna zaprezentowana przez Sąd Okręgowy zasługuje naaprobatę. Trzeba więc powtórzyć za Sądem Okręgowym, że roszczenieodszkodowawcze powoda powinno być rozpatrywane na gruncie art. 418 k.c., któryutracił moc z dniem 18 grudnia 2001 r. na podstawie wyroku TrybunałuKonstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., zaś skutki tego wyroku można odnieśćwyłącznie do szkód powstałych po dniu 17 października 1997 r. Wcześniejodpowiedzialność Skarbu Państwa była określona przepisami art. 417 k.c. - 419 k.c. w brzemieniu obowiązującym w chwili powstania szkody. Powód zaś nie wykazał,aby zachodziły przesłanki odszkodowawcze w świetle brzemienia tych przepisów,uzasadniające odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa.
W świetle powyższych uwag nie mogą także odnieść skutku zarzutyodnoszące się do naruszenia przepisów prawa międzynarodowego, a w
15
szczególności artykułu 1 protokołu dodatkowego do Konwencji o Ochronie PrawCzłowieka i Podstawowych Wolności. Wywłaszczenie nieruchomości zajętych przezjeziora przepływowe było bowiem podyktowane przyjęciem koncepcji oddaniawłasności wód Państwu. Zniesiona została prywatna własność wódpowierzchniowych płynących, wchodzących w skład systemu rzecznego oraz wódpodziemnych. Tak ówcześnie rozumiany interes publiczny umożliwiał zatemnacjonalizację gruntów znajdujących się pod wodami płynącymi. Warunki tejnacjonalizacji były przy tym określone w ustawie. Wprawdzie istotnie przepisy ustawyPrawo wodne nie przewidywały możliwości przyznania odszkodowania przyzastosowaniu art. 2 i 8 ustawy, jednak w okolicznościach niniejszej sprawystwierdzone zostało przejście na własność gruntów jeziora na podstawie art. 18 ust.
ustawy, a w takim już wypadku odszkodowanie przysługiwało.
W tym stanie rzeczy nie podzielając wskazanych wyżej zarzutów apelacji aniargumentacji zgłoszonej na ich poparcie, na podstawie art. 385 k.p.c. oddalonoapelację.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. art. 99 k.p.c. zw. § 6 pkt 7 zw. z § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia MinistraSprawiedliwości z dnia 28 września 2002 w sprawie opłat za czynności adwokackieoraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).
Sąd Apelacyjny oddalił wniosek o zasądzenie kosztów pomocy prawnejudzielonej z urzędu powodowi w postępowaniu apelacyjnym. Należne adwokatowikoszty z tego tytułu zostały już bowiem zasądzone w wyroku Sądu Okręgowego zdnia 4 kwietnia 2012 r. (pkt 3). W ocenie Sądu Apelacyjnego brak uzasadnionychpodstaw prawnych do przyjęcia, aby koszty te były zasądzone dwukrotnie, a więcoddzielnie za każde postępowanie apelacyjnego. Należne koszty przysługująbowiem za każdą instancję tylko raz, niezależnie od tego, ile razy sprawa byłauchylana do ponownego rozpoznania.
16