Wyrok III SK 12/12

Sygn. akt III SK 12/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 grudnia 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jerzy Kwaśniewski SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa E. O. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S. przeciwko Prezesowi Urzędu Regulacji Energetyki o nałożenie kary pieniężnej, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 grudnia 2012 r., skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 listopada 2011 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE 2 Prezes Urzędu Regulacji Energetyki (Prezes Urzędu) decyzją z dnia 17 października 2008 r. stwierdził, że E. O. Sp. z o.o. w S. (powód) nie wywiązała się w roku 2006 roku z określonego w art. 9a ust. 8 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 ze zm., dalej Prawo energetyczne) obowiązku zakupu oferowanej energii elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła w przyłączonych do sieci źródła energii znajdujących się na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej oraz za stwierdzone naruszenie nałożył karę pieniężną na podstawie art. 56 ust. 1 pkt 1a Prawa energetycznego w wysokości 438.461,12 zł. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 3 listopada 2011 r. oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 29 listopada 2010 r., oddalającego odwołanie od powyższej decyzji. Oddalając apelację powoda Sąd Apelacyjny przyjął, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy i uznał, iż powód nie wywiązał się w 2006 roku z obowiązku określonego w art. 9a ust. 8 ustawy Prawo energetyczne w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2007 r., a w konsekwencji zasadne było nałożenie na przedsiębiorstwo kary pieniężnej określonej w art. 56 ust. 1a Prawa energetycznego. Sąd drugiej instancji podkreślił, że powód nie kwestionował wysokości nałożonej na niego kary pieniężnej pod kątem oceny przesłanek wskazanych w art. 56 ust. 3 i 6 Prawa energetycznego w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2007 r. Sąd Apelacyjny z urzędu poddał kontroli jedynie prawidłowość jej wymierzenia w kontekście zmian wprowadzonych z dniem 1 lipca 2007 r. Sąd drugiej instancji zauważył, że zasadą jest, iż w przypadku zmiany ustawy w zakresie w jakim przewiduje ona karę pieniężną, stosować należy ustawę względniejszą dla przedsiębiorstwa energetycznego. Sąd Okręgowy wskazał jednak prawidłowo, że z uwagi na elementy wchodzące w skład matematycznego wzoru na obliczenie wysokości kary w oparciu o art. 56 ust. 1 pkt 1a oraz ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w nowym brzmieniu nie można porównać wprost wysokości kar naliczonych według każdego z tych dwóch przepisów. Z tego względu Sąd Apelacyjny przyjął sposób kontroli względności wskazany w uzasadnieniu wyroku SN z dnia 12 kwietnia 2011 r., III SK 46/10. Z wyliczenia przedstawionego przez Prezesa Urzędu w piśmie z dnia 4 października 3 2011 r. wynikało jednak, że kara pieniężna ustalona w sposób wskazany przez Sąd Najwyższy w powołanym wyroku znacznie przekraczałaby karę wymierzoną przez Prezesa Urzędu w niniejszej sprawie. Prawidłowość tego wyliczenia nie była przez powoda kwestionowana. Ograniczył się on do zaproponowania innego sposobu wyliczenia kary pieniężnej, który nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ w 2006 r. uwzględniana przy ustalaniu wysokości kary instytucja opłaty zastępczej jeszcze nie funkcjonowała. Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w całości, wnosząc o jego uchylenie i zmianę poprzez obniżenie kary pieniężnej do kwoty 199.055,22 zł oraz zasądzenie od Prezesa Urzędu na rzecz powoda kosztów procesu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. Zaskarżonemu wyrokowi powód zarzucił naruszenie art. 9a ust. 8 oraz art. 56 ust. 1 pkt 1a Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne, ustawy Prawa ochrony środowiska oraz ustawy o systemie oceny zgodności (Dz.U. Nr 21, poz. 124, dalej jako ustawa z 12 stycznia 2007 r.,) przez błędne zastosowanie do obliczenia wysokości kary pieniężnej zamiast wzoru wskazanego do jej określenia na podstawie art. 9a ust. 8 oraz art. 56 ust. 1 pkt 1a Prawa energetycznego w brzmieniu po wejściu w życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r., a także naruszenie art. 9a ust. 8 oraz art. 56 ust. 1 pkt 1a Prawa energetycznego w brzmieniu po wejściu w życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r., poprzez jego niezastosowanie jako przepisu prawa obowiązującego w dacie wydania decyzji w sprawie nałożenia na powoda kary pieniężnej przez Prezesa Urzędu, to jest w dniu 17 października 2008 r. i w dacie orzekania w przedmiocie tej kary przez sąd meriti. W uzasadnieniu podstaw skargi powód podnosi, że Prezes Urzędu nałożył na niego zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją karę pieniężną w wysokości 438.461,12 zł bez podstawy prawnej. Zmiana Prawa energetycznego w zakresie obowiązku zakupu energii wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła i sankcji za jego niewykonanie nastąpiła z dniem 1 lipca 2007 r. Natomiast Prezes Urzędu wszczął postępowanie w sprawie nałożenia na powoda kary pieniężnej po wejściu w życie tych przepisów, lecz błędnie nałożył na powoda karę na podstawie 4 przepisów, które nie obowiązywały w dacie wydania przedmiotowej decyzji. Prezes Urzędu powinien, zdaniem powoda, stosować przepisy obowiązujące w dniu wydania decyzji. Powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2009 r., III SZP 2/09 powód podnosi, że w niniejszej sprawie należało zastosować przepisy względniejsze dla przedsiębiorstwa, na które Prezes Urzędu nakłada karę pieniężną. W ocenie powoda, sposób wyliczenia kary pieniężnej przewidziany wzorem określonym w art. 56 ust. 2 pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2007 r. należało zastosować w okolicznościach niniejszej sprawy w drodze analogii. Powód podnosi, że ustawodawca ustalił od 1 lipca 2007 r. nowy wzór obliczanie kary za niewywiązanie się z obowiązku art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego. Określił, że minimalna wysokość kary ma stanowić 130% kwoty, jaką przedsiębiorstwo wydatkowałoby, gdyby spełniało w całości obowiązek poprzez uiszczenie opłaty zastępczej. Zastosowanie wzoru na obliczenie kary pieniężnej obowiązującego od 1 lipca 2007 r. oznaczałoby zaś, że kara wymierzona powodowi powinna wynosić 199.055,22 zł. Taka kara jest zaś względniejsza dla powoda w porównaniu do kary wymierzonej przez Prezesa Urzędu w oparciu o przepisy w brzmieniu aktualnym z 2006 roku. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Skarga kasacyjna powoda ma uzasadnione podstawy. Na wstępie należy przypomnieć, że Prezes Urzędu decyzją, od której w niniejszej sprawie wniesiono odwołanie, nałożył na powoda karę pieniężną na podstawie art. 56 ust. 1 pkt 1a w związku z art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego za niewywiązanie się w 2006 r. z obowiązku określonego w art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego. W zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji Prezes Urzędu wyjaśnił, że powód wykonał sprzedaż energii elektrycznej obiorcom końcowym na poziomie 56.837,190 MWh. Udział energii czerwonej, jaki powód powinien uzyskać w sprzedaży energii odbiorcom końcowym, powinien w tej sytuacji wynieść 8.525,579 MWh. Ciążącego na nim w 2006 roku obowiązku powód nie wykonał w ogóle, to znaczny nie zakupił ani jednej MWh energii czerwonej. Za 5 stwierdzone naruszenie Prezes Urzędu nałożył na powoda karę pieniężną, której wysokość została ustalona na poziomie minimalnym. Wysokość kary pieniężnej nałożonej na powoda w niniejszej sprawie nie została podważona w postępowaniu sądowym, jako że Sądy obu instancji uznały, iż jest ona determinowana przez zastosowanie przez Prezesa Urzędu wzoru przyjętego przez ustawodawcę do jej obliczenia w art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. Skarga kasacyjna powoda zmierza zaś do podważenia wyroku Sądu Apelacyjnego w zakresie, w jakim jako podstawę dla obliczenia kary pieniężnej nałożonej na powoda Sąd ten zastosował art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. zamiast art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu od 1 lipca 2007 r. W kwestii tej Sąd Najwyższy wypowiedział się częściowo w odpowiedzi na pytanie prawne Sądu Apelacyjnego. W uchwale SN z dnia 6 listopada 2009 r., III SZP 2/09 ( OSNP 2010, nr 7 – 8, poz. 105) przyjęto, że „przepis art. 56 ust. 1 pkt 1a w związku z art. 9a ust. 8 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne w brzmieniu sprzed wejścia w życie przepisów ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne oraz ustawy Prawo ochrony środowiska i ustawy o systemie oceny zgodności (Dz.U. Nr 21, poz. 124) stosuje się do oceny wykonania w 2006 r. przez przedsiębiorstwo energetyczne obowiązku zakupu energii elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła w przyłączonych do sieci źródłach energii znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nawet jeżeli postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki po wejściu w życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r. Jednakże art. 56 ust. 1 pkt 1a ustawy - Prawo energetyczne w nowym brzmieniu stosuje się, jeżeli wysokość kary pieniężnej przewidzianej w tym przepisie jest względniejsza dla przedsiębiorstwa energetycznego”. Z przedmiotowej uchwały wynika, że aczkolwiek wypełnienie obowiązku zakupu energii czerwonej w 2006 r. ocenia się według przepisów w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r., samo nakładanie na przedsiębiorstwa energetyczne kar pieniężnych za jego niewykonanie powinno odbywać się na podstawie przepisów Prawa energetycznego w takim brzmieniu, które jest korzystniejsze dla przedsiębiorstwa energetycznego. 6 Jak wyjaśniono w uzasadnieniu przedmiotowej uchwały Sądu Najwyższego, której stanowisko obecny skład w pełni podziela, powstałe w praktyce orzeczniczej Sądu Okręgowego oraz Sądu Apelacyjnego wątpliwości co do podstawy prawnej decyzji Prezesa Urzędu nakładających kary pieniężne na przedsiębiorstwa energetyczne za niewykonanie w 2006 r. obowiązku zakupu energii czerwonej, wyniknęły ze swoistego nadmiaru regulacji dotyczących obowiązywania rationae temporis nowelizacji Prawa energetycznego dokonanej ustawą z dnia 12 stycznia 2007 r. Wskazane w uzasadnieniu przedmiotowej uchwały mankamenty przepisów intertemporalnych wywołują w niniejszej sprawie następujące reperkusje. W braku przepisu intertemporalnego nakazującego stosować przepisy Prawa energetycznego odnoszące się do wysokości kary pieniężnej za naruszenie obowiązku zakupu energii czerwonej w brzmieniu z 2006 roku w sprawach z odwołania od decyzji Prezesa Urzędu wydanych w 2008 r. (a zatem po wejściu w życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r.), ogólne zasady prawa funkcjonujące w demokratycznym państwie prawa nakazują przyjąć założenie, zgodnie z którym wobec karanego podmiotu (w tym przypadku przedsiębiorstwa energetycznego) należy stosować przepisy Prawa energetycznego w takim brzmieniu, które z punktu widzenia interesów majątkowych karanego przedsiębiorstwa energetycznego będą dla niego korzystniejsze. Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika bowiem wyraźnie, że „powszechnie akceptowane standardy odnoszące się do prawa karnego” znajdują zastosowanie nie tylko w obszarze prawa karnego, ale także do „wszystkich przepisów o charakterze represyjnym, a więc wszystkich przepisów, których celem jest poddanie obywatela jakiejś formie ukarania” (orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 1994 r., sygn. akt U 7/93, OTK 1994, nr 1, poz. 5; z dnia 26 kwietnia 1995 r., sygn. akt K 11/94, OTK 1995, nr 1, poz. 12; z dnia 3 listopada 2004 r., sygn. akt K 18/03, OTK ZU 2004, nr 10, poz. 103). Oznacza to konieczność zestawienia wysokości minimalnej kary pieniężnej nałożonej na przedsiębiorstwo energetyczne takie jak powód na podstawie art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. z 7 wysokością kary pieniężnej, jaka zostałaby nałożona na podstawie przepisu art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu od 1 lipca 2007 r. Zastosowany w niniejszej sprawie przez Sąd drugiej instancji przepis art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. stanowił, że minimalna kara pieniężna (Ks) za nieprzestrzegania obowiązku, o którym mowa w art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego obliczana jest według wzoru „Cs x (Eo - Ez)”, gdzie 1) „Cs” oznacza „średnią cenę sprzedaży energii elektrycznej w poprzednim roku kalendarzowym”; 2) Eo oznacza ilość oferowanej do zakupu energii elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła, wynikającą z obowiązku zakupu w danym roku, wyrażoną w MWh, zaś 3) Ez oznacza ilość zakupionej energii elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła w danym roku, wyrażoną w MWh. W piśmie procesowym z dnia 4 października 2011 r. (k. 211) Prezes Urzędu wyjaśnił, że nałożył na powoda karę pieniężną w wysokości 438.461,12 zł, obliczoną według tego wzoru, uwzględniając średnią cenę sprzedaży energii elektrycznej w poprzednim roku kalendarzowym (136,19 zł/MWh w 2005 r.), ilość oferowanej do zakupu energii elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wywarzaniem ciepła, wynikającej z obowiązku zakupu w danym rynku, która pomimo zaoferowania powodowi nie została sprzedana przez wytwórcę (3.219,481 MWh) oraz ilość zakupionej przez powoda energii elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytworzeniem ciepła w 2006 roku (0 MWh). W uzasadnieniu podstaw skargi kasacyjnej powód podnosi, że zastosowanie w niniejszej sprawie powinien znaleźć wzór na obliczanie kary pieniężnej z art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2007 r. Zgodnie z tym przepisem, za niewykonanie obowiązku, o którym mowa w art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego Prezes Urzędu wymierza karę pieniężną w minimalnej wysokości (KS ) zgodnie z następującym wzorem: „1,3 x (OZK - OZZK)”, gdzie symbol OZK oznacza „opłatę zastępczą, obliczoną zgodnie z art. 9a ust. 8a Prawa energetycznego”, a symbol OZZK oznacza „uiszczoną opłatę zastępczą”. Kara odpowiada zatem powiększonej o mnożnik 1,3 różnicy między należną opłatą zastępczą, a opłatą zastępczą, jaką uiściło przedsiębiorstwo energetyczne, na którym ciąży obowiązek z art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego. 8 Przepis art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. oraz w brzmieniu od 1 lipca 2007 r. różni się w zakresie zmiennych branych pod uwagę przy obliczaniu wysokości minimalnej kary pieniężnej. Jak wyjaśniono w uchwale SN III SZP 2/09, zmiany te wynikają z modyfikacji sposobu dokumentacji realizacji przez przedsiębiorstwa energetyczne obowiązków wynikających z polityki państwa polegającej na promowaniu energii czerwonej. Nie wpływają jednak na istotę przedmiotowego obowiązku. Podczas gdy do 1 lipca 2007 r. przedsiębiorstwa energetyczne zobowiązane były kupować energię czerwoną, od 1 lipca 2007 r. zobowiązane są uzyskiwać papiery wartościowe (świadectwa pochodzenia z kogeneracji, o których stanowi art. 9a ust. 8 pkt 1 Prawa energetycznego) wydawane w związku z wytworzeniem energii czerwonej, ewentualnie – zamiast przedmiotowych papierów wartościowych - uiszczać specjalną opłatę (art. 9a ust. 8 pkt 2 Prawa energetycznego). Wzór obliczania tej specjalnej opłaty, zwanej opłatą zastępczą w rozumieniu art. 9a ust. 8 pkt 2 Prawa energetycznego, zawarty został w art. 9a ust. 8a tej ustawy. Opłata ta stanowi w uproszczeniu iloczyn dwóch zmiennych: jednostkowej opłaty zastępczej stanowiącej ułamek wyrażonej w złotych za 1 MWh średniej ceny sprzedaży energii elektrycznej na rynku konkurencyjnym, o której mowa w art. 23 ust. 2 pkt 18 lit. B Prawa energetycznego oraz ilości energii elektrycznej równej różnicy między ilością energii elektrycznej z kogeneracji wynikającą z obowiązku przedstawienia do umorzenia świadectw pochodzenia energii z kogeneracji opiewających na % określony udział w sprzedaży energii elektrycznej ogółem a ilością energii, na którą opiewały świadectwa pochodzenia energii z kogeneracji rzeczywiście umorzone na rzecz przedsiębiorstw energetycznych zobowiązanych do ich przedkładania celem umorzenia. W myśl obowiązujących od dnia 1 lipca 2007 r. przepisów, na drugą ze zmiennych opłaty zastępczej z art. 9a ust. 8 pkt 2 Prawa energetycznego składa się taka ilość energii elektrycznej, na którą przedsiębiorstwo energetyczne winno było przedstawić do umorzenia świadectwa pochodzenia energii z kogeneracji, lecz obowiązku tego nie wykonało. Oznacza to, że gdyby nie doszło do wprowadzenia instytucji świadectw pochodzenia energii z kogeneracji, a w konsekwencji do zmiany art. 9a ust. 8a Prawa energetycznego, do którego to przepisu odsyła od 1 lipca 2007 r przepis art. 56 ust. 2 pkt 3 Prawa 9 energetycznego, podstawą do naliczenia opłaty zastępczej stanowiłaby ilość energii elektrycznej z kogeneracji, jaką przedsiębiorstwo energetyczne byłoby zobowiązane nabyć celem całkowitego wykonania ciążącego na nim obowiązku, pomniejszona o ilość energii elektrycznej z kogeneracji, jaką przedsiębiorstwo energetyczne nabyło. W tych okolicznościach, mając na względzie orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz wskazane w uchwale SN III SZP 2/09 niedostatki przepisów intertemporalnych, możliwe jest w przekonaniu Sądu Najwyższego zastosowanie art. 56 ust. 2 pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu od 1 lipca 2007 r. do ustalenia kary pieniężnej za naruszenie przez przedsiębiorstwo energetyczne obowiązku, o którym mowa w art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego w brzmieniu obowiązującym w 2006 r. Sąd Najwyższy w dwóch postanowieniach z 2012 r. (postanowienia z 27 września 2012 r., III SK 8/12 oraz z 26 listopada 2012 r., III SK 18/12) odmówił przyjęcia do rozpoznania skarg kasacyjnych Prezesa Urzędu od wyroków Sądu Apelacyjnego opartych na założeniu, zgodnie z którym w sprawach tego rodzaju jak niniejsza wysokość kary pieniężnej za niewykonanie w 2006 roku obowiązku zakupu energii czerwonej powinna być wyliczana w oparciu o wzór matematyczny znajdujący się obecnie w art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego przy określeniu jednostkowej opłaty zastępczej, o której mowa w art. 9a ust. 8a Prawa energetycznego za okres najbliższy rokowi 2006, tj. za drugie półrocze 2007 r. W obu przypadkach w ocenie Sądu Apelacyjnego taka metoda jest metodą prawidłową do ustalenia wysokości kary pieniężnej, pozwalającą na zastosowanie wobec przedsiębiorstwa energetycznego przepisów ustawy względniejszej, zgodnie z zapatrywaniami prawnymi wyrażonymi w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 2 listopada 2009 r., III SZP 2/09. Mając powyższe na względzie, z mocy art. 39815 § 1 k.p.c. uchylono wyrok w zaskarżonej części i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. 10