Sąd pierwszej instancji

Sąd pierwszej instancji to sąd, który rozpoznaje daną sprawę po raz pierwszy i wydaje w niej rozstrzygnięcie merytoryczne albo kończy postępowanie w inny przewidziany sposób. Termin ten opisuje funkcję sądu w konkretnej sprawie, a nie odrębny rodzaj sądu. W zależności od rodzaju postępowania i właściwości sprawę w pierwszej instancji może rozpoznawać między innymi sąd rejonowy, okręgowy lub sąd wojskowy.

Postępowanie przed sądem pierwszej instancji służy przede wszystkim ustaleniu faktów, przeprowadzeniu dowodów i zastosowaniu właściwych przepisów prawa. Sąd może wydać wyrok albo postanowienie, w tym rozstrzygnąć o kosztach procesu, środkach zapobiegawczych lub innych kwestiach związanych z tokiem postępowania. W sprawach karnych po wydaniu wyroku przez sąd pierwszej instancji mogą powstać także skutki dotyczące dalszego stosowania tymczasowego aresztowania lub wykonywania określonych czynności procesowych.

Od rozstrzygnięć sądu pierwszej instancji mogą przysługiwać środki odwoławcze, w szczególności apelacja, zażalenie albo sprzeciw, jeżeli przewidują je przepisy właściwego postępowania. Środek odwoławczy rozpoznaje co do zasady sąd drugiej instancji, jednak w postępowaniu cywilnym niektóre zażalenia mogą być rozpoznawane przez inny skład tego samego sądu pierwszej instancji. Jeżeli w takim sądzie nie można utworzyć wymaganego składu, zażalenie może rozpoznać sąd drugiej instancji.

Najważniejsze cechy:

• sąd pierwszej instancji ustala stan faktyczny i dokonuje pierwszej oceny prawnej sprawy;
• jego orzeczenie może zostać zaskarżone w granicach określonych przepisami;
• do czasu prawomocnego zakończenia sprawy rozstrzygnięcie może podlegać kontroli instancyjnej;
• właściwość sądu pierwszej instancji wynika z przepisów o właściwości rzeczowej i miejscowej, a w sprawach cywilnych może być w pewnym zakresie ustalona przez strony.

Pojęcie występuje między innymi w postępowaniu cywilnym, karnym, w sprawach o wykroczenia, w sprawach karnych skarbowych, upadłościowych oraz przed sądami wojskowymi. Znaczenie praktyczne terminu polega na wskazaniu sądu właściwego do pierwotnego rozpoznania sprawy oraz sposobu zaskarżania jego rozstrzygnięć.