Postanowienie III KO 32/02

POSTANOWIENIE Z DNIA 12 PAŹDZIERNIKA 2004 R. III KO 32/02 Podstawę wznowienia postępowania mogą stanowić zarówno nowe fakty wynikające ze znanych uprzednio źródeł dowodowych, jak też ujaw- nienie się nowych, nie znanych sądowi dowodów o nowych faktach. Przewodniczący: sędzia SN F. Tarnowski (sprawozdawca). Sędziowie: SN J. Żywolewska-Ławniczak, (SO del. do SN) T. Artymiuk. Sąd Najwyższy w sprawie Sławomira K. skazanego z art. 11 § 1 w zw. z art. 148 § 1 d.k.k. i in., po rozpoznaniu wniosków obrońców skaza- nego, o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnie wyrokiem Sądu Apelacyjnego w G. z dnia 29 czerwca 2000 r., zmieniającym wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 13 lipca 1999 r. – w części dotyczącej ska- zania za usiłowanie pozbawienia życia Piotra P., p o s t a n o w i ł o d d a l i ć wnioski o wznowienie postępowania (...) Z u z a s a d n i e n i a : Obrońca skazanego Sławomira K., powołując się na podstawę prze- widzianą w art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k., złożył wniosek o wznowienie postępo- wania zakończonego prawomocnie wyrokiem Sądu Apelacyjnego w G. z 2 dnia 29 czerwca 2000 r., zmieniającym wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 13 lipca 1999 r. – w części dotyczącej skazania za usiłowanie pozba- wienia życia Piotra P. Nowym dowodem – zdaniem obrońcy – uzasadnia- jącym wznowienie postępowania, jest treść listu przesłanego przez Piotra P. z Aresztu Śledczego w G. do matki skazanego, w którym pokrzywdzo- ny przyznał się do spowodowania eksplozji samochodu Audi 80, aby na- straszyć w ten sposób Sławomira K. oraz zmusić do finansowego rozlicze- nia się z nim. W tej samej sprawie i w analogicznym zakresie wniosek o wznowie- nie postępowania złożył również drugi obrońca skazanego. Jako podstawę wznowienia powołał art. 540 § 1 pkt 1 i 2 i art. 541 § 1 i 2 k.p.k. przy zasto- sowaniu art. 6 ust. 1 i 2 lit d i art. 13 Europejskiej Konwencji Praw Czło- wieka. W uzasadnieniu zaś stwierdził, że w liście Piotra P. zawarte są no- we fakty i dowody, które wskazują, iż Sławomir K. nie popełnił przypisane- go mu przestępstwa, a jednocześnie zawarte jest przyznanie się autora listu do popełnienia przestępstw polegających na złożeniu fałszywych ze- znań i fałszywego oskarżenia. W konkluzji obrońca skazanego domagał się uchylenia wyroków Sądu Apelacyjnego i Sądu Okręgowego w G. w częściach dotyczących owego czynu i przekazania sprawy Sądowi Okrę- gowemu w tym zakresie do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wszechstronna analiza całokształtu materiału dowodowego, ze szczególnym uwzględnieniem dowodów przeprowadzonych w trybie art. 97 k.p.k. w zw. z art. 546 k.p.k., w celu sprawdzenia okoliczności faktycznych podanych we wnioskach o wznowienie postępowania, upoważnia do stwierdzenia, że w niniejszej sprawie nie występują podstawy wznowienia postępowania, o których mowa w art. 540 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k., a złożone wnioski są bezzasadne. 3 1. Podstawowym argumentem przytaczanym w obu wnioskach jest treść listu, sporządzonego w dniu 14 maja 2002 r. w Areszcie Śledczym w G. przez Piotra P., a następnie przesłanego na adres Teresy B., matki skazanego Sławomira K. W liście tym, pod podpisem pokrzywdzonego, zamieszczona jest adnotacja o przekazaniu odpisu „Prezesowi Prokuratury Okręgowej w G.”. W rzeczywistości, tego samego dnia Piotr P. sporządził pismo o podobnej treści jak ów list, które przesłał do „Prokuratury Okręgo- wej w G.”. Po nadaniu pismu urzędowego biegu i podjęciu stosownych de- cyzji, postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2002 r. prokurator Prokuratury Rejonowej wszczął śledztwo w sprawie złożenia fałszywych zeznań przez Piotra P., to jest o przestępstwo określone w art. 233 § 1 k.k. Przeprowa- dzone czynności procesowe nie dostarczyły wszakże danych „dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa” i dlatego posta- nowieniem z dnia 21 października 2002 r. śledztwo to zostało umorzone na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k. A zatem nie może być mowy o występo- waniu podstawy wznowienia określonej w art. 540 § 1 pkt 1 k.p.k., na którą powołał się obrońca w drugim wniosku. Ustalenie podstawy propter falsa przewidzianej w tym przepisie, nazywanej także jako podstawa ex delicto, następuje zgodnie z wymogami art. 541 § 1 i 2 k.p.k., a to oznacza, iż przestępstwo popełnione w związku z postępowaniem musi być ustalone prawomocnym wyrokiem skazującym, z wyłączeniem sytuacji, gdy orze- czenie takie nie może zapaść z powodu przyczyn wymienionych w art. 17 § 1 pkt 3-11 lub w art. 22 k.p.k., zaś wniosek o wznowienie postępowania powinien powoływać się na wyrok skazujący, albo na orzeczenie stwier- dzające niemożność wydania takiego wyroku. W sprawie niniejszej brak jest jakichkolwiek danych świadczących o tym, aby zapadł wyrok skazujący Piotra P., albo wydane zostało inne orzeczenie stwierdzające niemożność 4 jego skazania, natomiast zgon Piotra P. nastąpił po umorzeniu postępo- wania na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k. 2. Rozważenia wymaga przeto kwestia czy treść wspomnianego listu zawiera nowe fakty lub dowody nie znane przedtem sądowi meriti w rozu- mieniu art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. Istotnie Piotr P. przyznał w liście, że to on spowodował eksplozję samochodu Audi 80 w dniu 28 września 1990 r. w S., w wyniku której sam doznał obrażeń ciała, wszelako nie oznacza to, iż jego relacja jest wiarygodna. Ponowna weryfikacja depozycji pokrzywdzo- nego nie jest jednak możliwa wobec jego zgonu, a nadto nie żyje również Tomasz F., który w świetle zeznań Krzysztofa Ś. miał zmuszać pokrzyw- dzonego do obciążania Sławomira K. Dlatego oceny wartości dowodowej informacji zawartych w liście dokonać trzeba poprzez ich konfrontację z materiałem dowodowym zebranym w sprawie, a w tym z treścią zeznań składanych wielokrotnie przez Piotra P. oraz z innymi dowodami. Jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 13 lipca 1999 r. na wiarę zasługiwały jedynie zeznania złożone przez po- krzywdzonego w toku śledztwa, zwłaszcza w 1990 r., w których „w sposób spójny, logiczny i niesprzeczny opisał okoliczności, w jakich nastąpiło przekazanie samochodu marki Audi 80 w S. przez Sławomira K.”. Następ- nie widać było wyraźną ewolucję jego wypowiedzi, począwszy od oświad- czenia wysłanego w dniu 5 czerwca 1995 r. z Zakładu Karnego do Sławo- mira K., przebywającego wówczas w Szwecji. W rezultacie pod koniec śledztwa i na rozprawie jego „postawa wyraźnie świadczy o chęci nieob- ciążania odpowiedzialnością za zamach Sławomira K.”. Analizując wszyst- kie dowody dotyczące tego przestępstwa Sąd Okręgowy uznał Sławomira K. za winnego usiłowania pozbawienia życia Piotra P. Powyższe stanowisko podzielił Sąd Apelacyjny w G. w wyroku z dnia 29 czerwca 2000 r., podwyższając skazanemu wymiar kary za ten czyn. 5 W uzasadnieniu przedstawił wyniki kontroli instancyjnej co do prawidłowo- ści ustaleń faktycznych i zasad procedowania, konfrontując je z treścią za- rzutów i wywodów skarżących. Odnosząc się natomiast do czynu będące- go przedmiotem niniejszych rozważań, stwierdził w konkluzji, że zmiana zeznań przez pokrzywdzonego i podjęta przezeń próba obciążenia zama- chem nieżyjącego już Dariusza K., nie zasługuje na wiarę oraz w żadnej mierze nie podważa ocen i ustaleń poczynionych przez sąd pierwszej in- stancji. Również Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną złożoną przez obrońcę skazanego, w wyroku z dnia 21 listopada 2001 r., nie po- dzielił podniesionych zarzutów obrazy przepisów prawa procesowego w zakresie owego czynu i w tej części kasację oddalił. W świetle przytoczonych ocen, ustaleń i wniosków w pełni uprawnio- ne jest stwierdzenie, że informacje zawarte w liście Piotra P. wskazują je- dynie na nowe fakty, na inny – od przyjętego – przebieg zdarzenia będą- cego przedmiotem rozpoznania. Niewątpliwie pochodzą z tego samego, znanego sądowi, źródła dowodowego, jednakże posiadają cechy nowego środka dowodowego, który li tylko pozornie może usprawiedliwiać kwestio- nowanie ustaleń faktycznych. Oczywiście nie wystarcza to a priori do zdys- kwalifikowania prawomocnych wyroków wydanych w sprawie, bez spełnie- nia ustawowych wymogów dotyczących oceny przeprowadzonych dowo- dów, ich wartości i mocy dowodowej, analizowanej globalnie, w konfronta- cji z całokształtem ujawnionych okoliczności, przy uwzględnieniu zasad prawidłowego rozumowania, a także wskazań wiedzy i zdrowego rozsąd- ku. Właśnie taka ocena prowadzi do przyjęcia konstatacji, iż wskazany przez obrońców nowy środek dowodowy w postaci zmienionej przez po- krzywdzonego relacji co do przebiegu przestępczego zdarzenia, pozostaje w rażącej sprzeczności z wieloma dowodami, którym sąd meriti przyznał 6 walor wiarygodności i w oparciu o które doszło do prawomocnego skazania Sławomira K. Informacje zawarte w liście to kolejna wersja zdarzenia, po- twierdzająca tezę przyjętą przez Sąd Okręgowy w G. – o wyraźnej ewolucji wypowiedzi Piotra P., zmierzającej w miarę upływu lat do poprawy sytuacji procesowej Sławomira K., aż do obciążenia odpowiedzialnością za eksplo- zję samochodu swego kolegi Dariusza K., który towarzyszył mu na miejscu przestępstwa w 1990 r. (a w momencie obciążania go już nie żył) i wresz- cie – do samooskarżenia. Wszystko to zmusza do oceny wiarygodności owych informacji z dużą dozą krytycyzmu. Powyższej oceny nie mogą podważyć zeznania Krzysztofa Ś. i Tadeusza P., przesłuchanych w trybie art. 97 w zw. z art. 546 k.p.k., zawierające powtórzenie treści rozmów przeprowadzonych przez świadków z Piotrem P., w różnym czasie i miej- scu, kiedy to pokrzywdzony zmodyfikował już swoje pierwsze zeznania ob- ciążające Sławomira K. Z kolei świadek Hubert D., przesłuchany w tym samym trybie, oświadczył, iż nie są mu bliżej znane powody, dla których Piotr P. zmieniał swoje wypowiedzi na temat usiłowania zabójstwa w dniu 28 września 1990 r. Zeznania Huberta D. ściśle korespondują z depozycjami przezeń złożonymi uprzednio, a przy tym nie zawierają żadnych nowych okoliczno- ści mogących podważyć poczynione ustalenia faktyczne w niniejszej spra- wie. Natomiast przy ocenie zeznań Krzysztofa Ś. i Tadeusza P. uwzględ- nić należy dwa elementy: po pierwsze ten, że obaj przedstawili wyłącznie okoliczności przekazane im przez Piotra P. w trakcie odbytych rozmów, a więc uzyskane z tego samego źródła dowodowego, i po drugie, iż ocena wartości dowodowej ich wypowiedzi ściśle wiąże się z oceną zeznań po- krzywdzonego oraz z treścią jego listu, jako zasadniczego źródła dowodo- wego. Co się zaś tyczy Dariusza Z., występującego obecnie w charakterze 7 świadka w sprawie przeciwko Sławomirowi K., na którego zeznania powo- łał się dodatkowo obrońca w piśmie z dnia 5 października 2004 r., to stwierdzić należy, że jego wypowiedzi, nawet w zmienionej formie w po- równaniu z treścią uprzednio złożonych wyjaśnień, w żadnej mierze nie świadczą o błędności ustaleń faktycznych dokonanych w części dotyczącej usiłowania zabójstwa Piotra P. Jednocześnie zauważyć trzeba, iż przed- stawione przezeń przyczyny zmiany depozycji nie brzmią nazbyt przekonu- jąco. W zaistniałym układzie procesowym rozważenia wymagają przeto kwestie o zasadniczym znaczeniu dla ostatecznego rozstrzygnięcia, a mianowicie – czy dowody zawnioskowane przez obrońców skazanego Sławomira K spełniają kryteria „nowych faktów lub dowodów” w rozumieniu art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. oraz jaka jest ich wartość dowodowa. 3. W nauce i w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominujący jest po- gląd, iż prawomocny wyrok posiada – w swym założeniu – cechy trwałego rozstrzygnięcia przez sąd (ewentualnie przez sądy dwu instancji) rozpatry- wanej sprawy w zakończonym już nim postępowaniu karnym. Przysługuje mu zatem przymiot domniemania prawdziwości ustaleń faktycznych, po- czynionych w danej sprawie i stanowiących podstawę wyroku. Naruszenie tego domniemania, a w konsekwencji prawomocnego wyroku, w drodze wznowienia postępowania może nastąpić jedynie w sytuacjach wyjątko- wych i dlatego przepisy określające zakres stosowania tej instytucji nie mogą być poddawane wykładni rozszerzającej. Wznowienie więc postę- powania na podstawie art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. (art. 474 § 1 pkt 2 d.k.p.k.) może nastąpić tylko wtedy, gdy po wydaniu prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie ujawnią się takie nowe fakty lub do- wody, które mogą podważyć prawdziwość przyjętych uprzednio ustaleń faktycznych (zob. M. Biłyj, A. Murzynowski: Wznowienie postępowania 8 karnego w PRL w świetle prawa i praktyki, Warszawa 1980, s. 49-56; K. Marszał: Proces Karny, Katowice 1998, s. 476; wyrok z dnia 10 paździer- nika 1995 r., II KO 76/94, OSNKW 1996, z. 1-2, poz. 9; postanowienie z dnia 24 kwietnia 1996 r., V KO 2/96, OSNKW 1996, z. 7-8, poz. 47; posta- nowienie z dnia 7 września 2001 r., III KO 13/01, OSNKW 2001, z. 11-12, poz. 96; postanowienie z dnia 27 lutego 2002 r., IV KO 34/01, niepubl; po- stanowienie z dnia 2 czerwca 2003 r., III KO 33/02 niepubl.). Podstawa wznowienia propter nova powinna stwarzać wysokie praw- dopodobieństwo błędności prawomocnego wyroku. Istotne znaczenie ma zatem wiarygodność „nowych faktów lub dowodów”, rozumianych w ten sposób, że podstawę wznowienia postępowania mogą stanowić zarówno nowe fakty wynikające ze znanych uprzednio źródeł dowodowych, jak też ujawnienie się nowych, nie znanych sądowi dowodów o nowych faktach. Chodzi tu wyłącznie o takie nowe fakty i dowody, które wyraźnie wskazują na jedną z trzech okoliczności taksatywnie wymienionych w art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. Przez „nowe dowody”, o których mowa w tym przepisie, rozu- mieć zaś należy nie tylko nowe, nie znane dotąd, źródła dowodowe, lecz także nowe środki dowodowe. Brak jest bowiem racjonalnych przesłanek do ograniczenia pojęcia dowodu określonego w tym przepisie wyłącznie do źródła dowodowego. Taki kierunek wykładni owego pojęcia przeważa rów- nież wśród przedstawicieli doktryny (zob. T. Grzegorczyk, J. Tylman: Pol- skie postępowanie karne, Warszawa 1998, s 787-789; S. Zabłocki: Postę- powanie odwoławcze, kasacyjne i wznowieniowe w procesie karnym, War- szawa 1999, s.. 309-312; M. Biłyj, A. Murzynowski: Wznowienie ..., s. 99- 103). Przymiot wiarygodności uzyskują przede wszystkim fakty lub dowody, któ- re są wewnętrznie spójne, a także zgodne z ustaleniami dokonanymi w prawomocnie zakończonym postępowaniu, których skarżący nie podważa. 9 Sąd orzekający w przedmiocie wniosku o wznowienie postępowania musi więc dokonać oceny wiarygodności owych dowodów lub okoliczności, które mają stanowić podstawę wznowienia, w ścisłym sprzężeniu z oceną do- tychczas zgromadzonych dowodów, aby ustalić czy istnieje rzeczywiście wysokie prawdopodobieństwo błędności zakwestionowanego we wniosku orzeczenia. Mając na uwadze wyżej przedstawione kryteria ocenne materiału dowodowego przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie wznowienia po- stępowania, Sąd Najwyższy uznał, że dowody zawnioskowane przez obrońców skazanego w niniejszej sprawie wprawdzie spełniają wymogi „nowych faktów lub dowodów” (...), jednakże ich wartość dowodowa, wyni- kająca z dokonanej dotychczas oceny całokształtu materiału dowodowego w ścisłym sprzężeniu ze wskazanymi we wnioskach nowymi dowodami lub okolicznościami, nie daje podstaw do uchylenia wyroków (w zakwestiono- wanych częściach) Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego w G.