Uchwała I KZP 45/05

UCHWAŁA Z DNIA 15 GRUDNIA 2005 R. I KZP 45/05 Względnie wnioskowy tryb ścigania przestępstwa określonego w art. 177 § 1 k.k. (art. 177 § 3 k.k.), w wypadku co najmniej dwóch pokrzywdzo- nych, znajduje zastosowanie tylko wtedy, gdy są nimi osoby najbliższe (art. 115 § 11 k.k.), a doznane przez nie obrażenia stanowią uszczerbek na zdrowiu określony w art. 157 § 1 k.k. Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Cesarz, W. Kozielewicz. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Ryszarda W., po rozpoznaniu, przedsta- wionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w W., po- stanowieniem z dnia 20 września 2005 r., zagadnienia prawnego wymaga- jącego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy użyty w art. 177 § 3 k.k. wyraz «wyłącznie» oznacza wykluczenie try- bu ścigania wnioskowego w zakresie czynu z art. 177 § 1 k.k. gdy po- krzywdzonym tym samym przestępstwem podlegającym kumulatywnej kwalifikacji z art. 177 § 1 i 2 k.k., jest jeszcze inna osoba (osoby), albo inna osoba (osoby) najbliższe co do której nastąpił skutek określony w art. 177 § 2 k.k.” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. 2 U Z A S A D N I E N I E Ryszard W. oskarżony został o to, że w dniu 3 sierpnia 1999 r. około godziny 5.00 rano w Z. na drodze nr 18, kierując samochodem osobowym marki Volvo 940SB, nieumyślnie naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym określone w art. 3 ust. 1, art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze zm.) w ten sposób, że nie zachował należytej ostrożności i nie dostosował taktyki oraz techniki jazdy do sytuacji drogowej, w następstwie czego naje- chał na krawędź betonowej wysepki, po czym utracił panowanie nad samo- chodem, zjechał na lewe pobocze, gdzie uderzył w przydrożne drzewo i dachował, w wyniku czego nieumyślnie spowodował obrażenia ciała pasa- żerów samochodu Volvo: swojej matki Janiny W., skutkujące zgon w dniu 7 sierpnia 1999 r. w Szpitalu Bródnowskim w W. i swojego syna małoletniego Ronalda W., lat 14, w postaci złamania obojczyka prawego, rany szarpanej twarzy okolicy barku prawego, rany szarpanej uda prawego tj. o czyn z art. 177 § 1 i § 2 k.k. Sąd Rejonowy w W., wyrokiem z dnia 23 grudnia 2004 r., uznał oskarżonego za winnego zarzucanego mu czynu, dokonując modyfikacji przypisanego opisu czynu, w szczególności przez wyeliminowanie skut- ków, które odniósł syn oskarżonego – wobec braku wniosku pokrzywdzo- nego lub jego przedstawiciela ustawowego o ściganie – i skazał Ryszarda W. za przestępstwo określone w art. 177 § 2 k.k., a na podstawie tego przepisu i art. 60 § 2 pkt 3 i § 6 pkt 3 k.k. wymierzył oskarżonemu grzywnę w wysokości 60 stawek dziennych, ustalając wysokość jednej na 100 zł. Apelację od powyższego wyroku wniósł oskarżyciel publiczny, zarzu- cając obrazę przepisów prawa materialnego – art. 177 § 1 k.k. przez jego niezastosowanie oraz przy zastosowaniu art. 118 § 1 k.p.k. – art. 177 § 3 3 k.k. przez jego błędne zastosowanie, a także przepisów prawa procesowe- go – art. 410, art. 413 i art. 414 k.p.k. przez „niewypowiedzenie się” przez Sąd w wyroku o części zarzutu dotyczącego nieumyślnego spowodowania przez oskarżonego w następstwie wypadku obrażeń ciała u swojego mało- letniego syna. Sąd Okręgowy w W., rozpoznając powyższy środek odwoławczy, powziął wątpliwość co do wykładni art. 177 § 3 k.k., którą postanowieniem z dnia 20 września 2005 r. przekazał, w trybie art. 441 § 1 k.p.k., Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o odmowę podjęcia uchwały. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wymaga, wbrew stanowisku Prokuratora Prokuratury Krajowej, dokonania zasadni- czej wykładni ustawy. Rezultat zastosowania językowych reguł wykładni nie jest bowiem ani tak oczywisty, ani tak jednoznaczny, jak prezentuje to w swoim wniosku Prokurator Prokuratury Krajowej. Uwzględniając ponadto fakt, że kwestia przedstawiona w zagadnieniu prawnym nie była dotąd przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego i rozważań w piśmiennictwie prawa karnego, podjęcie uchwały jest tym bardziej uzasadnione. Przepis art. 177 § 3 k.k., ustanawiający względnie wnioskowy tryb ścigania czynów stypizowanych w § 1 tego artykułu, wskazuje bowiem, że ściganie tego przestępstwa następuje na wniosek pokrzywdzonego, jeżeli jest nim wyłącznie osoba najbliższa. Prima facie wydawałoby się zatem, że ustawodawca dla zastosowa- nia wnioskowego trybu ścigania przestępstwa określonego w art. 177 § 1 k.k., w wypadku więcej niż jednego pokrzywdzonego, wymaga jedynie ro- dzajowej tożsamości pokrzywdzonych, a więc tylko tego, by należeli oni do kręgu osób najbliższych, określonego w art. 115 § 11 k.k. Bez znaczenia byłoby zatem, czy któryś z pokrzywdzonych doznał uszczerbku określone- 4 go w art. 156 § 1 k.k. albo poniósł śmierć, jeżeli chociażby jeden z po- krzywdzonych doznał uszczerbku, o jakim mowa w art. 157 § 1 k.k. Za taką interpretacją mogłoby dodatkowo przemawiać usytuowanie przepisu określającego wnioskowy tryb ścigania. Ustawodawca nie zamie- ścił go bezpośrednio po § 1 art. 177 k.k., co bez wątpienia wskazywałoby na konieczność wystąpienia rodzajowej tożsamości co do uszczerbku na zdrowiu, który musieliby odnieść pokrzywdzeni – osoby najbliższe, a regu- lację taką wprowadził w § 3, po przepisie statuującym odpowiedzialność karną za spowodowanie wypadku komunikacyjnego, którego skutkiem jest ciężki uszczerbek na zdrowiu lub śmierć człowieka. To dodatkowo prze- mawiałoby za tym, że wnioskowy tryb ścigania przestępstwa określonego w § 1 art. 177 k.k. jest niezależny od rodzaju (stopnia) spowodowanych skutków, jeżeli pokrzywdzonymi są wyłącznie osoby najbliższe. Jednak, analiza przepisów Kodeksu karnego określających tryb ści- gania prowadzi do wniosku, że takie umieszczenie unormowania § 3 w art. 177 k.k. wynika jedynie z przyjętej techniki legislacyjnej, a nie jest powo- dowane zamiarem nadania odmiennego znaczenia normatywnego. Ustawodawca, co do zasady, przepisy o trybie ścigania (wnioskowym albo prywatnoskargowym) zamieszcza, jeżeli nie czyni tego w odrębnym artykule (np. art. 205 k.k.), w ostatnim paragrafie artykułu, w którym stypi- zowano przestępstwo. Jeżeli odstępuje od tego (np. w art. 278 § 4 k.k.), to dlatego, że następujący po regulacji określającej tryb ścigania paragraf od- nosi się do wszystkich poprzedzających przepisów w danym artykule, w tym i paragrafu określającego tryb ścigania (art. 278 § 5 k.k.). Dlatego też, ujęcie względnie wnioskowego trybu ścigania przestępstwa określonego w art. 177 § 1 k.k. dopiero w § 3 tego artykułu nie rozstrzyga wątpliwości przedstawionych w postanowieniu Sądu Okręgowego w W. 5 Wobec powyższego, odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne należy poszukiwać w istocie trybu wnioskowego, uwzględniając przy tym cel, który przyświecał wprowadzeniu regulacji art. 177 § 3 k.k. Wskazać należy, że uzasadnienie projektu Kodeksu karnego w tym przedmiocie milczy (zob. Nowe kodeksy karne – z 1997 r. z uzasadnienia- mi, Warszawa 1997), choć już rządowy projekt ustawy – Kodeks karny (druk Sejmu RP nr 1274 z dnia 18 sierpnia 1995 r.) w art. 158 § 3 przewi- dywał identyczny zapis, jaki ostatecznie sformułowano w art. 177 § 3 k.k. Z uwagi na brak motywów autora projektu Kodeksu karnego, ustalenie moty- wów ustawodawcy jest tym bardziej utrudnione. Należy tego dokonać w oparciu o istotę wnioskowego trybu ścigania. Co do zasady, ustawodawca wprowadza taki tryb ścigania co do czynów, które naruszają dobro prawne o szczególnie osobistym charakte- rze (tak na przykład w wypadku przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności – art. 205 k.k.), albo gdy pokrzywdzonego łączy ze sprawcą szczególny stosunek (gdy sprawca jest osobą dla niego najbliższą – np. art. 278 § 5 k.k.), które wymagają reakcji ze strony organów ścigania i wy- miaru sprawiedliwości. W wypadku art. 177 § 1 k.k. mamy do czynienia z drugą z opisanych wyżej sytuacji. To właśnie z uwagi na łączący pokrzywdzonego ze sprawcą stosunek, ustawodawca wprowadza szczególny tryb ścigania. Reguła ta nie ma jednak w tym wypadku charakteru absolutnego. Użycie w treści art. 177 § 3 k.k. słowa „wyłącznie” wskazuje na to, że wnioskowy tryb ścigania przestępstwa określonego w § 1 art. 177 k.k. znajdzie zastosowanie jedy- nie wówczas, gdy pokrzywdzonym jest tylko osoba najbliższa. Natomiast gdy czynem jest pokrzywdzona także inna osoba, nienależąca do kręgu osób najbliższych, wówczas ściganie takiego czynu następuje z urzędu i to w zakresie wszelkich skutków (co do których istnieje oczywiście związek przyczynowy), które zostały spowodowane zachowaniem sprawcy, także 6 wobec pokrzywdzonego-osoby najbliższej. Ten fakt uświadamia, że wolą ustawodawcy było pozostawienie osobie najbliższej decyzji o ściganiu sprawcy tylko w sytuacji, gdy jedynie ona jest osobą pokrzywdzoną. Nato- miast, gdy skutkiem czynu jest zwykły uszczerbek na zdrowiu także innej osoby niż najbliższa, to przepis § 3 art. 177 k.k. nie znajduje zastosowania, choć w wypadku braku słowa „wyłącznie” należałoby przypisać sprawcy wypadku komunikacyjnego tylko niektóre skutki, z wyłączeniem tych, które doznała osoba najbliższa – wobec niezłożenia przez nią wniosku o ściga- nie. Szczególna ochrona relacji pokrzywdzony – osoba najbliższa a sprawca, w wypadku czynu stypizowanego w art. 177 § 1 k.k., nie ma za- tem charakteru absolutnego. W sytuacji pokrzywdzenia takim czynem tak- że osoby nienależącej do kręgu osób najbliższych, ustawodawca nie za- pewnia takiej ochrony, nakazując (zarówno co do opisu czynu, jak i jego kwalifikacji prawnej) oddanie całej zawartości kryminalnej zachowania. Skoro zatem prawodawca przewiduje jedynie ograniczoną ochronę relacji między pokrzywdzonym – osobą najbliższą a sprawcą, a wnioskowy tryb ścigania odnoszony jest tylko do czynu określonego w art. 177 § 1 k.k., należy uznać, że w razie spowodowania u jednej z osób pokrzywdzonych (będących osobami najbliższymi wobec sprawcy) skutków, o których mowa w art. 156 § 1 k.k. lub śmierci, wnioskowy tryb ścigania czynu określonego w § 1 art. 177 k.k. jest także wyłączony. Tylko na marginesie należy zauważyć, że jeżeli Sąd Rejonowy do- szedł do przekonania, iż w rozpoznawanej sprawie miał zastosowanie art. 177 § 3 k.k., to obowiązkiem było uzyskanie stanowiska pokrzywdzonego (działającego w jego imieniu przedstawiciela ustawowego) w przedmiocie ścigania. Sam fakt, że wniosek taki nie został złożony do rozpoczęcia przewodu sądowego (na co powołuje się Sąd w pisemnym uzasadnieniu wyroku – nota bene wniosek taki może być złożony w każdym czasie to- 7 czącego się postępowania sądowego, nawet w postępowaniu odwoław- czym), nie zwalniał Sądu z obowiązku uzyskania stanowiska pokrzywdzo- nego w tym przedmiocie. Podsumowując: względnie wnioskowy tryb ścigania przestępstwa określonego w art. 177 § 1 k.k. (art. 177 § 3 k.k.) – w wypadku co najmniej dwóch pokrzywdzonych – znajduje zastosowanie w razie zaistnienia za- równo rodzajowej tożsamości podmiotowej pokrzywdzonych (przynależ- ność do kręgu osób najbliższych – art. 115 § 11 k.k.), jak i rodzajowej toż- samości przedmiotowej skutków (doznane obrażenia stanowią uszczerbek na zdrowiu określony w art. 157 § 1 k.k.). Wobec powyższego Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.