Wyrok I CSK 173/15

Sygn. akt I CSK 173/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 lutego 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSN Agnieszka Piotrowska Protokolant Beata Rogalska w sprawie ze skargi T. sp. z o.o. z siedzibą w W. przeciwko E. S.A. z siedzibą w W. o uchylenie wyroków Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej w W., po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 lutego 2016 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 października 2014 r., oddala skargę kasacyjną i zasądza od E. S.A. z siedzibą w W. na rzecz T. sp. z o.o. z siedzibą w W. kwotę 600,- (sześćset) złotych z tytułu kosztów postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 3 października 2014 r. Sąd Apelacyjny, w wyniku rozpoznania apelacji skarżącej T. sp. z o.o. w W., zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 6 sierpnia 2010 r., w sprawie przeciwko E. S.A. w W., uchylając wyroki Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej w W. z dnia 30 lipca 2009 r., SA - …/07 i SA – …/09 oraz orzekając o kosztach postępowania. Dnia 17 kwietnia 2010 r. pomiędzy poprzednikami prawnymi stron postępowania została zawarta umowa najmu budynku przy ul. J. […] w W. na czas 5 lat. Okres najmu został następnie przedłużony do 10 lat aneksem, zawierającym w swojej treści także zapis na sąd polubowny, poddający spory wynikające z umowy Sądowi Arbitrażowemu przy Krajowej Izbie Gospodarczej w W. (dalej jako: „Sąd Arbitrażowy”). Wyrokiem z dnia 24 listopada 2005 r. (SA-…/05) Sąd ten ustalił, że pomiędzy stronami istnieje stosunek najmu, wiążący je do dnia 31 lipca 2010 r. Skarga o uchylenie tego orzeczenia została prawomocnie oddalona, zaś dnia 28 maja 2007 r. zostało ono uznane przez Sąd Okręgowy w W. Następnie, dnia 18 września 2007 r. T. Sp. z o.o. wytoczyła przed Sądem Arbitrażowym przeciwko E. S.A. powództwo o zapłatę z tytułu czynszu najmu budynku, a dnia 26 września 2009 r. E.S.A. wniosła przeciwko T. Sp. z o.o. powództwo o zapłatę z tytułu odszkodowania za nienależyte wykonanie umowy najmu. Wyrokami z dnia 30 lipca 2009 r., których dotyczy niniejsze postępowanie Sąd Arbitrażowy oddalił oba powództwa, wskazując, że aneks przedłużający czas trwania najmu był nieważny, a w konsekwencji stosunek ten wygasł po upływie 5 lat. Swój wniosek Sąd Arbitrażowy oparł na stwierdzeniu, że po wydaniu wyroku z dnia 24 listopada 2005 r. w sprawie ujawniły się nowe okoliczności faktyczne (stwierdzone w prowadzonym równolegle postępowaniu karnym), które wskazywały, że w chwili podpisywania aneksu nie istniała wymagana do jego zawarcia uchwała i pełnomocnictwo uprawniające do reprezentowania powódki. Skarga o uchylenie obu wyroków Sądu Arbitrażowego została oddalona przez Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 6 3 sierpnia 2010 r., wniesiona zaś od niego apelacja została oddalona przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 lutego 2011 r. Na skutek skargi kasacyjnej, wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2012 r., I CSK 416/11 (OSNC 2012, nr 10, poz. 121) Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu drugiej instancji i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania - wskazując, że wyrok Sądu Arbitrażowego z dnia 24 listopada 2005 r., w wyniku uznania go przez sąd państwowy w wiążący sposób ustalił istnienie pomiędzy stronami stosunku najmu do 2010 r. Równocześnie Sąd Najwyższy dopuścił możliwość wzruszenia tego wyroku na podstawie klauzuli porządku publicznego, o ile w sprawie zostałyby wykryte nowe fakty lub dowody o istotnym znaczeniu dla sprawy. Za pomocne przy ocenie ich wagi Sąd Najwyższy uznał koncepcje wykształcone na gruncie instytucji wznowienia postępowania (art. 403 § 2 k.p.c.). Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 3 października 2012 r. uchylił oba zaskarżone orzeczenia Sądu Arbitrażowego, wskazując, że w sprawie nie doszło do wykrycia nowych faktów i dowodów, które uzasadniałyby wzruszenie wyroku Sądu Arbitrażowego z dnia 24 listopada 2005 r. Na skutek skargi kasacyjnej, wyrokiem z dnia 6 lutego 2014 r., I CSK 191/13 (nie publ.) Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania. Jak stwierdzono w uzasadnieniu, Sąd drugiej instancji błędnie zinterpretował motywy zaskarżonych wyroków Sądu Arbitrażowego, pomijając, że wskazywana w nim okoliczność faktyczna, ustalona na podstawie opinii biegłego, istniała jeszcze przed dniem 25 listopada 2005 r. Sąd Najwyższy wskazał także, że w odniesieniu do orzeczenia sądu polubownego podstawy wznowienia postępowania przewidziane w k.p.c. powinny być ujmowane w zwykłych granicach i brak jest względów, które przemawiałyby za ich zawężeniem. Rozpoznawszy ponownie sprawę, Sąd Apelacyjny orzekł o uchyleniu zaskarżonych wyroków Sądu Arbitrażowego. Uzasadniając to rozstrzygnięcie wskazał, że przy sporządzaniu aneksu do umowy najmu strony były prawidłowo reprezentowane, mimo naruszenia wewnętrznych zasad reprezentacji ustanowionych w spółce. Zgodnie bowiem z art. 230 k.s.h., w brzmieniu obowiązującym w chwili podpisania aneksu (i w myśl wykładni tego przepisu 4 wskazanej i zaaprobowanej przez Sąd Apelacyjny), naruszenie reguł reprezentacji spółki nie stanowiło przyczyny nieważności czynności prawnej. W konsekwencji, zaskarżone orzeczenia Sądu Arbitrażowego, jako sprzeczne z jego wcześniejszym orzeczeniem z dnia 24 listopada 2005 r. (SA-…/05) - korzystającym z mocy wiążącej na równi z orzeczeniem sądu państwowego - naruszają podstawowe zasady porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c. Orzeczenie to zostało zaskarżone obecną skargą kasacyjną przez pozwaną, która zarzuciła wydanie go z naruszeniem przepisów prawa procesowego. Po pierwsze, wskazała na naruszenie art. 39820 zdanie pierwsze w związku z art. 403 § 2 k.p.c. przez błędne stwierdzenie, że wznowienie postępowania uzasadniają fakty, które „miały wpływ na wynik sprawy” – nie zaś, jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 lutego 2014 r., I CSK 191/13 (nie publ.) fakty, które „mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy”. Po drugie, wskazała na naruszenie art. 1206 § 2 pkt 2 w związku z art. 410 § 1 i 412 § 1 k.p.c. przez wyjście przez Sąd Apelacyjny poza granice swojej kognicji i rozstrzygnięcie in merito o roszczeniu, którego dotyczyły zaskarżone wyroki Sądu Arbitrażowego. Po trzecie, skarżąca zarzuciła naruszenie art. 227 w związku z art. 391 § 1 zdanie pierwsze, art. 381, art. 192 pkt 3, art. 1207 § 2, art. 1184 § 2 i art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c. w wyniki oddalenia jej wniosków dowodowych i nierozpoznania związanego z nimi zarzutu utraty przez powódkę legitymacji czynnej w wyniku cesji roszczenia. Skarżąca sformułowała także zarzuty naruszenia prawa materialnego. Po pierwsze, wskazała na naruszenie art. 1206 § 2 pkt 2 w związku z art. 403 § 2 k.p.c. przez nieprawidłowe uznanie, że wykrycie nowych faktów może prowadzić do wznowienia postępowania jedynie wówczas, gdy miały one wpływ na wynik sprawy - podczas gdy konieczne jest jedynie stwierdzenie możliwości wystąpienia takiego wpływu. Po drugie, naruszenia tych samych przepisów upatrywała także w przeprowadzaniu przez Sąd Apelacyjny rekonstrukcji hipotetycznego rozumowania Sądu Arbitrażowego, gdyby dysponował on wiedzą o nieznanej mu w rzeczywistości okoliczności sprawy, mimo że na tle art. 403 § 2 k.p.c. konieczne było jedynie stwierdzenie, iż okoliczność ta dotyczyła podstawy faktycznej rozstrzygnięcia Sądu Arbitrażowego w sprawie sygn. akt SA-…/05. 5 Po trzecie, formułując kolejny zarzut naruszenia tej pary przepisów, skarżąca powołała się na błędne, jej zdaniem, twierdzenie Sądu Apelacyjnego, że nowo wykryta okoliczność nie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy SA-…/05, podczas gdy bezpośrednio wpływała ona na ocenę ważności aneksu do umowy najmu. Skarżąca zarzuciła także Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c. przez brak uwzględnienia innych ważnych względów niż podstawy wznowienia postępowania wynikające z przepisów k.p.c. Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i jego zmianę przez oddalenie apelacji i orzeczenie o kosztach postępowania, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu . W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódka wniosła o jej oddalenie i o zasądzenie kosztów postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Spór będący przedmiotem sprawy rozstrzygany był przez Sąd Najwyższy po raz trzeci. Jego zasadnicze ramy prawne zostały wyznaczone już w dwóch wcześniejszych wyrokach: z dnia 13 kwietnia 2012 r., I CSK 416/11 oraz z dnia 6 lutego 2014 r., I CSK 191/13. W pierwszym z tych orzeczeń Sąd Najwyższy określił granice związania wcześniejszym orzeczeniem sądu polubownego – stwierdzając, że w wiążący sposób przesądziło ono o istnieniu stosunku najmu. W drugim z orzeczeń Sąd Najwyższy odniósł się natomiast do możliwości wzruszenia orzeczenia sądu polubownego, wskazując, że byłoby to możliwe między innymi w razie spełnienia przesłanki wznowienia postępowania z art. 403 § 2 k.p.c. W takim wypadku należy przyjąć, że orzeczenie arbitrażowe, w stosunku do którego została spełniona ta przesłanka, narusza podstawowe zasady porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem podlega uchyleniu na podstawie art. 1206 § 2 k.p.c. Przesądzające znaczenie dla sprawy ma wiążące stwierdzenie przez Sąd Arbitrażowy w wyroku z dnia 24 listopada 2005 r. istnienia stosunku najmu. Jego pominięcie i dokonanie ponownych ustaleń w tym zakresie wymagałoby wystąpienia podstawy wznowienia postępowania. Na tle wcześniejszych wypowiedzi Sądu Najwyższego dotyczących niniejszego sporu zarzuty sformułowane przez skarżącą okazały się nieprzekonujące. 6 Nie można podzielić przede wszystkim zarzutu zbyt wąskiego ujęcia w zaskarżonym orzeczeniu nowych okoliczności faktycznych jako podstawy wznowienia postępowania. Stanowisko skarżącej, w myśl którego podstawę wznowienia postępowania mogłoby stanowić wykrycie każdej okoliczności faktycznej związanej z dochodzonym roszczeniem, bez względu na jej wagę dla wydanego rozstrzygnięcia (a zwłaszcza prawdopodobieństwo wydania odmiennego rozstrzygnięcia, gdyby fakt ten był znany sądowi w chwili wyrokowania) jest nieuzasadnione. Jego skutkiem byłoby bardzo szerokie ujęcie tej podstawy restytucyjnej, stwarzające możliwość doprowadzenia do wznowienia postępowania w prosty i powszechnie dostępny sposób - przez samo wskazanie jakiejkolwiek nowo wykrytej okoliczności mającej związek z podstawą prawną orzeczenia. Byłoby to sprzeczne z istotą instytucji wznowienia postępowania, mającej charakter nadzwyczajny i możliwej do stosowania jedynie w wyjątkowych i wąsko ujmowanych granicach. Oczywiście, także koncepcja przyjęta przez Sąd Apelacyjny nie może być traktowana w sposób uniwersalny (w pewnych wypadkach wskazywanie na hipotetyczny wynik postępowania, w którym dana okoliczność byłaby znana, mogłoby być nieuzasadnione lub niefunkcjonalne). W rozpoznawanej sprawie, stanowisko Sądu drugiej instancji sprowadziło się jednak w istocie nie do czystej oceny wpływu danych ustaleń faktycznych na sprawę, lecz do dokonania ich oceny prawnej – przez uznanie, że fakt ustalony przez biegłego w sprawie karnej nie miałby wpływu na ważność aneksu. W świetle argumentacji Sądu Apelacyjnego przekonujący wydaje się wniosek, że okoliczność ta nie mogłaby mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c. Na gruncie tego przepisu wznowienie postępowania uzasadnia zatem wykrycie jedynie takiej nowej okoliczności faktycznej, która miałaby wpływ na treść orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. Nie uzasadnia go natomiast wykrycie każdej okoliczności faktycznej związanej z podstawą tego orzeczenia. Na tym tle nie można przyjąć także, by w swoim orzeczeniu Sąd Apelacyjny wyszedł poza granice swojej kognicji, rozstrzygając o roszczeniu o zapłatę, które stanowiło przedmiot obu zaskarżonych wyroków Sądu Arbitrażowego. Nie ulega wątpliwości, że art. 403 § 2 k.p.c. zakłada - w zakresie, jaki konieczny jest dla oceny wpływu okoliczności faktycznej na możliwość wznowienia - dokonanie 7 wykładni i (hipotetyczne) zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego lub procesowego. Innymi słowy, stwierdzenie, że dana okoliczność mogłaby prowadzić do wydania odmiennego orzeczenia, z oczywistych powodów wymaga najpierw oceny, w jaki sposób mogłyby zostać zastosowane przepisy, stanowiące podstawę tego orzeczenia, gdyby dany fakt został ujawniony w sprawie przed jej prawomocnym zakończeniem. Koncepcja przedstawiona przez skarżącą jest trudna do zrozumienia i niepraktyczna, uzależniając stosowanie art. 403 § 2 k.p.c. od dodatkowej przesłanki, która nie może odpowiadać intencji ustawodawcy oraz ogólnej naturze wznowienia postępowania. Mając na uwadze opisane wyżej względy, nie można podzielić żadnego z czterech zarzutów naruszenia art. 1206 § 2 pkt 2 w związku z art. 403 § 2 k.p.c., jakie - w oparciu o twierdzenie co do szerokiego rozumienia omawianej podstawy restytucyjnej - sformułowała skarżąca. Na wadliwość zaskarżonego orzeczenia nie wskazuje także argument o naruszeniu przez Sąd Apelacyjny przepisów postępowania przez brak przeprowadzenia dowodów wskazanych w postępowaniu apelacyjnym. Trudno stwierdzić, by doszło w tym zakresie do naruszenia prawa - przebieg bowiem postępowania przed Sądem Apelacyjnym nie wskazuje na konieczność przeprowadzenia tych dowodów. Nawet jednak, jeżeli jakiekolwiek naruszenie prawa miałoby w tym zakresie miejsce, byłoby ono pozbawione istotnego wpływu na treść zaskarżonego orzeczenia. Dokonanie wskazywanych ustaleń prowadzić miało do stwierdzenia braku legitymacji czynnej powódki w związku z dokonaniem przez nią przelewu roszczenia po wydaniu przez Sąd Arbitrażowy wyroku w sprawie SA …/05, a przed wydaniem wyroków tego Sądu, których uchylenia dotyczy niniejsze postępowanie. Problem ten był rozważany przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia. Doszedł on do poprawnego wniosku, że wskazywany przelew wierzytelności nie miał wpływu na legitymację procesową powódki w sprawie o uchylenie wyroku sądu polubownego, w której legitymacja służy stronom postępowania prowadzonego przed tym sądem. Argumentacja zawarta w skardze nie przekonuje także, by w sprawie występowały inne ważne powody, uzasadniające zastosowanie art. 1206 § 2 pkt 2 8 k.p.c. Skarżąca definiuje te okoliczności dość enigmatycznie, bez przedstawienia szerszego i skonkretyzowanego wywodu prawnego. W świetle uzasadnienia tego zarzutu nie daje się zauważyć, by - poza omówioną już problematyką podstaw wznowienia postępowania - w sprawie istniały jakiekolwiek inne okoliczności odpowiadające klauzuli porządku publicznego. Z tych względów na podstawie art. 39814 k.p.c. orzeczono jak w sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania na podstawie art. 98 § 1 i 108 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. eb