Wyrok I CK 476/04

Sygn. akt I CK 476/04 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 stycznia 2005 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący) SSN Bronisław Czech (sprawozdawca) SSN Henryk Pietrzkowski w sprawie z powództwa K. K. i S. K. przeciwko S. P. o zapłatę i zakazanie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 stycznia 2005 r., kasacji powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 8 kwietnia 2004 r., sygn. akt I ACa (…), oddala kasację. Uzasadnienie Powodowie są małżeństwem. Powódka K. K. jest córką pozwanej S. P.. Na gruncie [działka nr (…)] stanowiącym (wówczas) własność pozwanej wzniesiono budynek piętrowy. Przy jego wznoszeniu nakłady poczynili powodowie, szczególnie na pomieszczenia znajdujące się na piętrze, w których zamieszkali i mieszkają nadal. W 1998 r. w budynku ustanowiona została odrębna własność dwóch lokali mieszkalnych: na parterze – lokal nr I, który pozwana podarowała swojej drugiej 2 córce W. H. i jej mężowi B. H. wraz z udziałem ½ w nieruchomości gruntowej oraz na pierwszym piętrze – lokal nr II, stanowiący własność pozwanej, a zajmowany przez powodów. K. K. i S. K. w roku 1998 wytoczyli przeciwko S. P., W. H. i B. H. powództwo z art. 231, które zostało prawomocnie oddalone. Powyższe okoliczności są niesporne. W sprawie niniejszej, K. K. i S. K., powołując się na nakłady poczynione na przedmiotowy budynek, w powództwie skierowanym przeciwko S. P., po ostatecznym sprecyzowaniu żądania domagali się: 1. zasądzenia od pozwanej S. P. na ich rzecz solidarnie kwoty 59.366 zł, która winna być zapłacona w ciągu roku, licząc od dnia prawomocności wyroku z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu, 2. upoważnienia powodów do odłączenia i zabrania z dotychczas zajmowanego lokalu: drzwi wejściowych, podłogi drewnianej, posadzki z deszczułek, posadzki z wykładziny, balustrady skośnej, balustrady prostej, drzwi stalowych, kotła stalowego, pieca gazowego, grzejników żeliwnych, baterii umywalkowej, zlewozmywaka, umywalki, muszli klozetowej, kuchni gazowej, rur stalowych, wodomierza, boazerii i okienka z piwnicy o łącznej wartości 10.634,85 zł, 3. zobowiązania powodów do przekazania pozwanej dotychczas używanych pomieszczeń („wyższy parter - lokal nr 2”) i części strychu oraz piwnicy w budynku znajdującym się na działce (…)/2 w okresie 3 lat, licząc od daty prawomocności wyroku pod warunkiem całkowitej zapłaty w ciągu jednego roku, licząc również od daty prawomocności wyroku kwoty zasądzonej przez Sąd z tytułu poczynionych nakładów przez powodów, a w razie niezapłacenia w tym terminie, powodom przysługuje prawo zatrzymania i bezpłatnego użytkowania dotychczasowych pomieszczeń. Pozwana S. P. wniosła o oddalenie powództwa. Sąd Okręgowy w R. wyrokiem z dnia 23 października 2003 r oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu. Apelację powodów oddalił Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym kasacją. Podstawą rozstrzygnięcia stały się następujące ustalenia i oceny prawne: Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zasadność żądania powodów zasądzenia na ich rzecz równowartości poniesionych nakładów zależy - w pierwszej kolejności od tego, czy są one nakładami koniecznymi, czy też ulepszeniami. Wymagalność roszczenia o zwrot nakładów nie będących nakładami koniecznymi wiąże się z chwilą wydania 3 rzeczy właścicielowi (art. 226 § 1 k.c.). Dopiero bowiem z chwilą wydania rzeczy właścicielowi - można ocenić, czy i w jakim rozmiarze istnieje obowiązek zwrotu dokonanych przez posiadacza nakładów - innych niż konieczne. Inna jest natomiast sytuacja, gdy mamy do czynienia z żądaniem zwrotu nakładów koniecznych. Wymagalność żądania ich zwrotu nie jest uzależniona od wydania rzeczy właścicielowi (art. 226 § 2 k.c.) – zob. wyrok SN z dnia 10 sierpnia 1988 r., III CRN 229/88 (OSNC 1990/12/153 ). Powszechnie przyjmuje się, że nakłady konieczne to takie, które zapewniają normalne korzystanie z rzeczy. Zarówno przed Sądem I instancji, jak i w apelacji powodowie nie określili, które z prac i wydatków przez nich poniesionych - w ich ocenie - należą do kategorii nakładów koniecznych, a które do pozostałych. Sąd Okręgowy uznał generalnie, że nakłady powodów, które przedstawili oni do rozliczenia w niniejszej sprawie nie są nakładami koniecznymi, a jeśli nawet w niewielkich fragmentach takimi są, to mają one pokrycie w korzyściach, jakie powodowie uzyskali przez fakt, iż kilkadziesiąt lat mieszkają w tym budynku. Można wprawdzie uznać, że nakłady np. na instalację c.o i wod-kan. były niezbędne w tym sensie, że dopiero ich wykonanie umożliwiło zamieszkanie w budynku, jednak nakłady polegające na udziale w budowaniu budynku, a następnie jego wyposażeniu w różnego rodzaju instalacje - nie mieszczą się w kategorii nakładów koniecznych w rozumieniu art. 226 k.c. Nie są bowiem nakładami koniecznymi te prace i wydatki, które służą „stworzeniu” rzeczy. Powodowie cały czas mieszkają w budynku, na który poczynili nakłady. Pozwana temu stanowi się nie sprzeciwia i nie wystąpiła przeciwko powodom z roszczeniem windykacyjnym. Dla ustalenia, czy żądanie zwrotu nakładów jest wymagalne nie jest obojętne, czy chodzi o zwrot nakładów koniecznych, czy tzw. ulepszeń. Przed zwrotem rzeczy właścicielowi - posiadaczowi przysługuje tylko roszczenie o zwrot nakładów koniecznych poczynionych na tę rzecz. Odnośnie do nakładów, tzw. ulepszeń - wymagalność żądania ich zwrotu nastaje z chwilą wydania właścicielowi rzeczy, na którą poczyniono nakłady. Skoro bezsporne jest, że powodowie nie wydali pozwanej zajmowanego lokalu mieszkalnego, to w świetle art. 226 § 1 k.c., powództwo w tym zakresie jest przedwczesne i podlegało oddaleniu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażony został wprawdzie pogląd, że nie zachodzi przedwczesność żądania zwrotu nakładów niekoniecznych na podstawie art. 226 § 1 k.c. w sytuacji, gdyby posiadacz wyraził wobec właściciela 4 gotowość wydania nieruchomości, a właściciel oferty tej nie przyjął i pozostawał w zwłoce w odbiorze nieruchomości (wyrok SN z dnia 8 kwietnia 1971, III CRN 45/70, OSNC 1972/1/9), taka sytuacja w niniejszej sprawie jednak nie zaistniała. Powodowie rzeczywiście w toku sporu oświadczyli, że zwrócą pozwanej zajmowaną część budynku, ale określili również, że stanie się to w terminie trzech lat od prawomocności wyroku. W żadnym z pism procesowych, jak i w treści protokołów z rozpraw nie ma oświadczenia pozwanej, by miała ona zamiar odmówić przejęcia od powodów zajmowanych przez powodów części budynku we wskazanym przez nich terminie. Nie można w ogóle mówić o zwłoce pozwanej w odbiorze nieruchomości, skoro sami powodowie określili termin wydania przez nich lokalu dopiero za trzy lata. W sytuacji zatem, gdy powodowie zgłosili do rozliczenia nakłady nie mające charakteru koniecznych, to przedwczesne jest zgłoszone przez nich żądania zwrotu tych nakładów. W konsekwencji prowadzi to do oddalenia powództwa w tym zakresie. Wobec powyższego za bezprzedmiotowe uznał Sąd Apelacyjny zarzuty apelacji związane z uznaniem przez Sąd Okręgowy, iż powodowie nie są samoistnymi posiadaczami w dobrej wierze. Powodom co do zasady przysługiwać będzie roszczenie o zwrot nakładów z chwilą wydania rzeczy pozwanej bez względu na to, czy uznani zostaną za posiadaczy samoistnych, czy też za posiadaczy zależnych. Art. 230 k.c. wyraźnie stanowi, że przepisy dotyczące roszczeń samoistnego posiadacza o zwrot nakładów na rzecz stosuje się odpowiednio do stosunku między właścicielem rzeczy, a posiadaczem zależnym, o ile z przepisów regulujących ten stosunek nie wynika nic innego. Rodzaj posiadania (samoistne, zależne), jak i dobra wiara lub jej brak, mogą natomiast rzutować na zakres nakładów, których zwrotu powodowie mogą się domagać po oddaniu rzeczy właścicielowi. W niniejszym procesie w sytuacji, gdy powództwo o zwrot nakładów podlega oddaleniu, Sąd Apelacyjny pominął więc - jako bezprzedmiotową - ocenę zarzutów apelacji dotyczących naruszenia przez ten Sąd przepisu art. 336 k.c., jak i 233 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c. Odnośnie do żądania określonego w pkt. 2 ostatecznie sformułowanego żądania pozwu Sąd Apelacyjny stwierdził, że posiadacz ma prawo odłączyć połączone z rzeczą przedmioty, jeżeli nie są one jej częściami składowymi, tzn. jeżeli stanowią odrębny od rzeczy przedmiot własności. Skoro zatem połączone z rzeczą przedmioty nie stały się własnością osoby będącej właścicielem rzeczy, ich 5 odłączenie mieści się w ramach uprawnień przyznanych przez art. 140 k.c. właścicielowi tych przedmiotów. Zdefiniowanie pojęcia części składowej zawiera przepis art. 47 k.c. Żądanie powodów, by Sąd upoważnił ich do odłączenia i zabrania z dotychczas zajmowanego lokalu przedmiotów wymienionych w punkcie 2. żądania, jest więc zbędne, zwłaszcza w sytuacji, jak podają sami powodowie, gdy pozwana nie sprzeciwia się odłączeniu przedmiotów przez nich wymienionych. Żądanie sformułowane w pkt. 3 nie znajduje – zdaniem Sądu Apelacyjnego - uzasadnienia prawnego. Kodeks cywilny w art. 461 § 1 używa pojęcia „nakłady” w takim samym znaczeniu, jak w art. 226 k.c. Prawo zatrzymania ustanowione w art. 461 § 1 k.c. jest skuteczne tylko wtedy, gdy posiadacz ma uzasadnione prawnie roszczenie o zwrot nakładów. Powodowie jeszcze nie przekazali pozwanej zajmowanych przez nich części budynku, a pozwana nie wystąpiła przeciwko powodom z roszczeniem windykacyjnym. W tej sytuacji - jak już wyżej wskazano - ewentualne roszczenia powodów o zwrot nakładów nie stało się jeszcze wymagalne. Nie zachodzą więc przesłanki określone w art. 461 k.c. do skorzystania z prawa zatrzymania. Powodowie w kasacji zarzucili naruszenie: 1. prawa materialnego: - art. 226 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, „że nakłady, które przedstawili powodowie do rozliczenia nie są nakładami koniecznymi, albowiem znakomita ich większość doprowadziła do powstania budynku wyposażonego w instalacje do korzystania z niego w celu mieszkalnym”; - art. 226 § 1 k.c. „przez to, że Sąd przyjął, iż powództwo jest przedwczesne, bowiem powodowie winni byli wcześniej wydać pozwanym sporny lokal na I piętrze, a dopiero później domagać się zwrotu nakładów, a powodowie nie tylko nie wydali zajmowanego lokalu właścicielce, ale zaproponowali tę czynność dopiero w terminie 3 lat. Pozwana zdaniem sądu nie odmówiła też przyjęcia części budynku od powodów. Ustalenia Sądu Apelacyjnego w tym zakresie są sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym, bowiem pozwana mimo propozycji ze strony powodów przekazania użytkowanej przez nich części budynku (I piętro) wnosiła o oddalenie powództwa, a nawet kwestionowała niektóre nakłady, co wynika z ustaleń Sądu Okręgowego”; 6 - art. 461 § 1 k.c. „przez przyjęcie, że powodowie mogli skutecznie skorzystać z prawa zatrzymania spornego lokalu na określony czas w szczególności do momentu zakończenia swojego nowego domu i zwrotu nakładów przez pozwaną. Powodowie nie mają w chwili obecnej gdzie się wyprowadzić, a nadto gdyby opuścili lokal, naruszona zostałaby równowaga interesów stron. Pozwana uzyskałaby lokal mieszkalny, a powodowie nie tylko zostaliby bez lokalu, ale i bez zwrotu nakładów. 2. przepisów postępowania: - art. 233 § 1 k.p.c. „przez to, że Sąd Apelacyjny w sposób całkowicie dowolny i z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów uznał, że nakłady dokonane przez powodów na budowę (I piętro budynku i częściowo parter), założenie instalacji nie są nakładami koniecznymi, które wyniosły kwotę około 70.000,00 zł i prowadziły do zakończenia rozpoczętej budowy domu i normalnego użytkowania. Błędnie sąd również przyjął, że powodowie nie wykazali nakładów mimo, że z akt sprawy wynika (z opinii biegłego i zeznań powodów), jakie nakłady były poczynione”; - art. 378, 382 i 385 k.p.c. „przez to, że Sąd Apelacyjny nie rozpoznał wszystkich zarzutów podniesionych w apelacji mimo, iż taki nakaz wynika wprost z treści art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c., zaś materiał dowodowy potwierdza słuszność roszczenia powodów, a Sąd oddalił apelację jako nieuzasadnioną”; - art. 227 k.p.c. w zw. z art. 213 § 2 k.p.c. „przez to, że Sąd oddalił apelację mimo, iż pozwana uznała żądanie pozwu w części dotyczącej odłączenia i zabrania przez powodów wielu rzeczy stanowiących wyposażenie lokalu mieszkalnego, a także uznała nakłady do kwoty 32.842,44 zł, co dodatkowo świadczy, że powodowie dokonali nakładów, które były nakładami koniecznymi w tej sprawie.” Przytaczając wymienione podstawy kasacji powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Pozwana wniosła o oddalenie kasacji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie jest zasadny; powodowie uzasadniają go po pierwsze tym, że Sąd przyjął, iż nakłady dokonane przez powodów „na budowę (I piętro budynku i częściowo parter), założenie instalacji” nie są nakładami koniecznymi, i po drugie – że powodowie nie wykazali nakładów. Pierwsza z tych przyczyn nie stanowi naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., lecz stanowi wykładnię odpowiednich przepisów prawa materialnego (art. 226 k.c.); drugiej przeczą ustalenia 7 przyjęte przez Sąd, wedle których nakłady zostały poczynione, ale zasądzenie ich równowartości jest niemożliwe ze względu na przepisy prawa materialnego. Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. w zw. z art. 213 § 2 k.p.c. Powodowie nie wskazują, gdzie w aktach znajduje się oświadczenie pozwanej o uznaniu żądania odnośnie do zwrotu kwoty 32.842,44 zł z tytułu nakładów powodów. Z pisma pozwanej z dnia 23 lipca 2003 r. ,w którym ustosunkowała się w nim do opinii biegłego, zdaje się wynikać przyznanie faktu poczynienia nakładów wartości 25.000 zł, a nie uznanie żądania powodów zasądzenia wartości nakładów. Podobnie z odpowiedzi na kasację zdaje się wynikać przyznanie przez pozwaną wartości nakładów w kwocie 28.669,75 zł. Trzeba przy tym zauważyć, że oba te pisma w przedmiotowej kwestii są nieprecyzyjne. Co się tyczy zarzutu uznania przez pozwaną żądania „odłączenia i zabrania przez powodów wielu rzeczy stanowiących wyposażenie lokalu mieszkalnego”, to – jak trafnie przyjęły Sądy obu instancji – pozwana nie sprzeciwiała się zabraniu przez powodów (jako właścicieli) wyposażenia mieszkania, nie stanowiącego części składowej budynku i orzeczenie w tym przedmiocie jest zbędne. Skarżący upatrują naruszenie art. 378, 382 i 385 k.p.c. w tym, że Sąd Apelacyjny nie ustosunkował się do wszystkich zarzutów apelacji. Istotnie takiego szczegółowego ustosunkowania się brak, jednak Sąd ten stwierdził, że jest to zbędne z uwagi na oddalanie powództwa z przyczyn przez niego wskazanych. Nie miało to żadnego znaczenia na wynik sprawy. Nie są również zasadne zarzuty naruszenia prawa materialnego. Sąd Apelacyjny przyjął trafnie, że nakłady polegające na udziale w budowaniu budynku, a następnie jego wyposażeniu w różnego rodzaju instalacje - nie mieszczą się w kategorii nakładów koniecznych w rozumieniu art. 226 k.c. Nie są bowiem nakładami koniecznymi te prace i wydatki, które służą „stworzeniu” rzeczy. W konsekwencji zwrot wartości tych nakładów staje się aktualny dopiero przy wydawaniu rzeczy właścicielowi, który jest właścicielem gruntu; pozwana zaś takiego wydania nie żąda. Oczywiście – jak trafnie przyjęły Sądy obu instancji - bezzasadne jest również żądanie powodów, aby Sąd zobowiązał ich do wydania lokalu nr II w określonym terminie. Pozwana bowiem nie żąda takiego wydania (i nie wystąpiła w tym przedmiocie np. z powództwem wzajemnym), a powodom przysługiwać będzie roszczenie o zwrot nakładów dopiero po opuszczeniu wymienionego lokalu. 8 Oczywistym nieporozumieniem jest więc powoływanie się powodów na prawo zatrzymania wynikające z art. 461 § 1 k.c. (zob. na ten temat np. uzasadnienie wyroku SN z dnia 10 września 1993 r., I CR 115/93, OSNC 1994/7-8/161). Skoro podstawy kasacji okazały się nieusprawiedliwione, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39312 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 5 lutego 2005 r.).