Prawo zatrzymania

Prawo zatrzymania oznacza uprawnienie do powstrzymania się od wydania rzeczy albo spełnienia świadczenia do czasu zaspokojenia określonego roszczenia lub zaoferowania odpowiedniego zabezpieczenia. Nie prowadzi ono do przeniesienia własności rzeczy na osobę zatrzymującą. Jest środkiem zabezpieczającym, który ma skłonić drugą stronę do wykonania obowiązku.

W prawie cywilnym prawo zatrzymania może powstać przede wszystkim wtedy, gdy osoba zobowiązana do wydania cudzej rzeczy ma wobec jej właściciela roszczenie związane z tą rzeczą, na przykład o zwrot nakładów albo naprawienie szkody. Uprawnienie to nie ma charakteru nieograniczonego. Kodeks cywilny wyłącza je między innymi w odniesieniu do rzeczy wydanych w wykonaniu czynu niedozwolonego oraz rzeczy wynajętych, wydzierżawionych lub użyczonych.

Szczególną postać prawo zatrzymania przyjmuje przy odstąpieniu od umowy. Strony powinny wówczas zwrócić wzajemnie otrzymane świadczenia, a każda z nich może powstrzymać się ze zwrotem do czasu, gdy druga strona zaoferuje zwrot własnego świadczenia albo zabezpieczy jego wykonanie. Prawo zatrzymania działa więc jako ochrona przed sytuacją, w której jedna strona wykonałaby obowiązek zwrotu, nie uzyskując jednocześnie świadczenia należnego od drugiej strony.

Od tego cywilnoprawnego uprawnienia należy odróżnić zatrzymanie w prawie karnym i procesie karnym. W tym znaczeniu zatrzymanie jest czynnością organu lub innego uprawnionego podmiotu polegającą na krótkotrwałym pozbawieniu osoby wolności, zwykle w związku z podejrzeniem popełnienia czynu zabronionego. W określonych sytuacjach uprawnienie takie przysługuje również przełożonemu wojskowemu i wojskowym organom porządkowym. Okres rzeczywistego pozbawienia wolności może następnie zostać zaliczony na poczet orzeczonej kary.

Termin „prawo zatrzymania” może zatem oznaczać albo cywilnoprawny środek zabezpieczenia roszczenia, albo uprawnienie do dokonania procesowego zatrzymania osoby. Znaczenie terminu zależy od dziedziny prawa i kontekstu przepisu.