Prawo pierwokupu

Prawo pierwokupu to uprawnienie do nabycia określonej rzeczy lub prawa w pierwszej kolejności, przed innym potencjalnym kupującym. Powstaje z ustawy albo z umowy i co do zasady nie oznacza zakazu sprzedaży. Właściciel może zawrzeć umowę z osobą trzecią, jednak jej skuteczność jest uzależniona od tego, czy uprawniony nie wykona prawa pierwokupu.

Prawo pierwokupu wykonuje się przez złożenie oświadczenia w wymaganej formie, w szczególności w formie aktu notarialnego, gdy dotyczy nieruchomości. Uprawniony nabywa rzecz lub prawo na warunkach określonych w umowie zawartej przez właściciela z osobą trzecią, co obejmuje także ustaloną cenę. Jeżeli prawo nie zostanie wykonane w przewidzianym terminie, sprzedaż na rzecz pierwotnego kupującego może dojść do skutku na zasadach określonych w przepisach.

W polskim prawie prawo pierwokupu występuje między innymi w:

• obrocie nieruchomościami, gdzie może przysługiwać gminie, a w określonych przypadkach Krajowemu Zasobowi Nieruchomości lub staroście;
• stosunkach między współwłaścicielami nieruchomości rolnej;
• obrocie akcjami, jeżeli zostało ustanowione w statucie lub umowie, z ograniczeniami przewidzianymi w Kodeksie spółek handlowych;
• sprzedaży przedsiębiorstwa upadłego, gdy prawo pierwokupu może być związane z wcześniejszą dzierżawą;
• zbywaniu niektórych gruntów pod wodami stojącymi.

Szczególne przepisy mogą wskazywać zarówno podmiot uprawniony, jak i wyjątki wyłączające prawo pierwokupu. W przypadku nieruchomości gminnych oświadczenie o jego wykonaniu składa wójt, burmistrz albo prezydent miasta. Skutkiem wykonania prawa może być nabycie własności nieruchomości przez gminę albo nabycie przez nią prawa użytkowania wieczystego. Instytucja ta służy przede wszystkim ochronie interesu publicznego lub określonej grupy uprawnionych, a w obrocie prywatnym pozwala zastrzec pierwszeństwo nabycia bez konieczności całkowitego wyłączania możliwości sprzedaży osobie trzeciej.