Wyrok V CK 104/05

Sygn. akt V CK 104/05 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 sierpnia 2005 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marek Sychowicz (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSN Jan Górowski w sprawie z powództwa Agencji Finansowej "F.(…)" Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w D. przeciwko "S.(…)" Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w H. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 sierpnia 2005 r., kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 września 2004 r., sygn. akt I ACa (…), uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie Wyrokiem z dnia 19 września 2003 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od S.(…) Sp. z o.o. w H. na rzecz Agencji F.(…) Sp. z o. o. w D. kwotę 93.351,01 zł z odsetkami ustawowymi. 2 Powódka wywodziła, że nabyła dochodzoną wierzytelność wraz ze wszelkimi związanymi z nią prawami na podstawie umowy z 5 grudnia 2002 roku zawartej z B.(…) Sp. z o.o. w W. Przedmiotem powództwa było wynagrodzenie za roboty budowlane wykonane przez J. L. i A. M. - wspólników spółki cywilnej D.(…). Pierwotni wierzyciele w listopadzie 2000 roku wnieśli jako aport do spółki z o.o. w W. B.(…) należące do nich przedsiębiorstwo, w którego skład wchodziła także przedmiotowa wierzytelność. Pozwana spółka wywodziła, że powódka nie mogła w 2002 roku skutecznie nabyć wierzytelności, ponieważ już w lipcu 2001 roku złożyła tej spółce oświadczenie o potrąceniu przedmiotowych wierzytelności z wierzytelnościami nabytymi przez pozwaną od T.(…) Spółki z o. o w W. Z dokonanych ustaleń Sądu wynika, że w § 14 pkt 4 zawartej w dniu 25 lutego 1999 roku przez pozwaną z T.(…) Sp. z o. o. umowy cesji, postanowiono, że wierzytelności nie mogą być przedmiotem cesji bez zgody zamawiającego, a takiej zgody nie udzielono. Pozwana zatem, z uwagi na to ograniczenie, nie mogła nabyć skutecznie przedmiotowej wierzytelności. Skuteczne natomiast było nabycie tej wierzytelności przez powodową spółkę. Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 września 2004 r. zmienił powyższy wyrok i powództwo oddalił. Sąd drugiej instancji nie podzielił stanowiska Sądu Okręgowego i uznał, że powodowej spółce nie przysługuje legitymacja czynna do dochodzenia głoszonego w pozwie żądania zapłaty. Sąd ten uznał, że brak jest podstaw do przyjęcia, że doszło do przelewu wierzytelności wspólników spółki cywilnej J. L. i A. M. na rzecz B.(…) Sp. z o. o. dlatego, że w „umowie cesji" z dnia 19 marca 2001 roku cedenta reprezentowały te same osoby, które są członkami zarządu B.(…) Sp. z o. o. - zarówno bowiem po stronie zbywcy, jak i osób reprezentujących nabywcę występowały te same osoby , to jest J. L. i A. M. Z treści zaś art. 210 k.s.h. wynika, że w umowach między spółką a członkami zarządu spółkę winna reprezentować rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników. Przepis art. 210 ksh ma zastosowanie do wszystkich umów zawieranych przez spółkę z członkami zarządu, a umowy zawarte sprzecznie z nim są nieważne. Ponadto, w ocenie tego Sądu, nie zostało wykazane, że przedmiotem aportu do spółki B.(…) była przedmiotowa wierzytelność, bowiem nie została ona wymieniona jako przedmiot aportu w uchwale nadzwyczajnego walnego zgromadzenia tej spółki. Sąd Apelacyjny uznał w konsekwencji, że skoro B.(…) Sp. z o. o. nie nabyła skutecznie od wspólników spółki cywilnej przedmiotowych wierzytelności, to nie mogła dokonać ich przeniesienia na 3 rzecz powódki. Niezależnie od tego, nawet gdyby uznać, że powyższa wierzytelność weszła do spółki B.(…), to umowa przelewu tej wierzytelności zawarta przez tą spółkę z powódką byłaby nieważna, ponieważ nie istnieje uzasadniająca ją causa. Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła powódka kasacją, opartą na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 3931 k.p.c. W ramach pierwszej z nich zarzuciła naruszenie art. 210 k.s.h. oraz art. 551 k.c. Natomiast w ramach drugiej podstawy powódka zarzuciła naruszenie art. 47914 § 2, 368 § 1 pkt 4, 381, 378 § 1 oraz 233 § 1 k.p.c. W konkluzji wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. W pierwszej kolejności podlegają rozważeniu zarzuty podniesione w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, bowiem prawidłowość wykładni czy zastosowania prawa materialnego może być poddana właściwej ocenie jedynie na podstawie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy. W kasacji podniesiony został zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji przepisu art. 47914 § 2 k.p.c. Naruszenie tego przepisu polega zdaniem skarżącego na uwzględnieniu w postępowaniu kasacyjnym zarzutu braku legitymacji czynnej powoda, który został podniesiony przez pozwanego po raz pierwszy dopiero w toku rozprawy apelacyjnej. Zarzut ten jest trafny. Powołany przepis, adresowany do strony pozwanej w postępowaniu odrębnym, jakim jest postępowanie gospodarcze, nakłada obowiązek podania w odpowiedzi na pozew wszystkich twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania. Treść tego przepisu jasno zatem wskazuje, że ustanawia on tzw. prekluzję procesową, ściśle określając tę fazę procesu, w której pozwany może podjąć skuteczną obronę, chyba że, jak dalej z przepisu wynika, wykaże, iż powołanie twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe, albo że potrzeba ich powołania wynikła później. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 lutego 2004 r., III CZP 115/03 (OSNC 2005, nr 5, poz. 77), przepis ten dotyczy wszystkich twierdzeń, zarzutów i dowodów, bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Jak wskazano, omawiany przepis adresowany jest do strony. Jednocześnie jednak określa on powinność sądu egzekwowania obowiązków nałożonych na strony, a to oznacza, że obowiązkiem sądu jest pominięcie spóźnionych twierdzeń, czyli traktowania ich tak, jakby nie zostały zgłoszone, oraz oddalenie spóźnionych zarzutów i dowodów. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika jednakże, czy w ocenie Sądu drugiej instancji pozwany 4 wykazał istnienie przesłanek pozwalających na uznanie, że podniesiony dopiero na rozprawie apelacyjnej zarzut braku legitymacji czynnej powoda nie uległ prekluzji, co stanowi również, jak trafnie zarzucał skarżący, naruszenie art. 368 § 1 pkt 4 k.p.c. Już z tego względu zaskarżony kasacją wyrok nie może się ostać. Na marginesie należy jednak także wskazać, że art. 47914 § 2 k.p.c. jest odpowiednikiem art. 47912 § 1 k.p.c., nakładającego na powoda obowiązek podania w pozwie wszystkich twierdzeń oraz dowodów na ich poparcie, również pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba że powód wykaże, że ich powołanie w pozwie nie było możliwe albo że taka potrzeba wynikła później. Jak zaś wynika z pozwu, powód wywodził swoje roszczenie z faktu nabycia od spółki z ograniczoną odpowiedzialnością B.(…) na podstawie umowy cesji z dnia 5 grudnia 2002 r. przedmiotowej wierzytelności, którą do tej spółki wnieśli jako aport J. L. i A. M., wspólnicy spółki cywilnej „D.(…)”, którzy następnie stali się wspólnikami spółki z o.o. B.(…). W tej sytuacji należy poddać w wątpliwość prawidłowość dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych, jeżeli bowiem dochodzona wierzytelność miała być przedmiotem aportu wniesionego w dniu 20 listopada 2000 r. przez J. L. i A. M. do spółki B.(…), to nie mogła być już przedmiotem umowy cesji zawartej w dniu 19 marca 2001 r. przez nich z tą spółką. Zasadniczego znaczenia nabiera zatem ustalenie, czy - zgodnie z twierdzeniami powoda zawartymi w pozwie - przedmiotowa wierzytelność przysługiwała spółce z o. o. B.(…), a następnie na podstawie umowy przelewu została przeniesiona na powoda. W tym zakresie dokonane ustalenia nie mogą być uznane za pełne. Sąd drugiej instancji ograniczył się bowiem do ustalenia, że wierzytelność ta nie została wymieniona w treści uchwały nr 1/2000 nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników spółki B.(…). W treści tej uchwały nie wymieniono jednak żadnej wierzytelności przysługującej wspólnikom spółki cywilnej D.(…), które wraz z przedsiębiorstwem wnieśli do spółki B.(…). Skarżący powoływał się na załączniki do tej uchwały, które miały wierzytelności te określać. Brak odniesienia się do tych twierdzeń i ewentualnych dowodów stanowi o naruszeniu art. 233 § 1 k.p.c., bowiem dokonana ocena nie może być uznana za wszechstronną. Powyższy zarzut kasacyjny związany jest z podnoszonym w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzutem naruszenia art. 551 k.c. Zgodzić się należy ze skarżącym, że w skład przedsiębiorstwa wchodzą także wierzytelności, wynika to bowiem w sposób jasny z treści pkt 4 tego przepisu. Zgodnie zaś z art. 552 k.c. czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje wszystko, co wchodzi w jego skład, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej albo z przepisów 5 szczególnych. Jeżeli zatem przedmiotem aportu do spółki B.(…) było przedsiębiorstwo, a z treści powołanego protokołu nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników nie wynika, by jakaś część przedsiębiorstwa została wyłączona, to zostało ono przeniesione na rzecz tej spółki w całości, a więc również z wierzytelnościami, o ile wchodziły w jego skład. Obowiązek wykazania jednak, że konkretna wierzytelność wchodziła w skład przedsiębiorstwa, obciąża skarżącego, zgodnie z zasadą rozkładu ciężaru dowodu, wyrażoną w art. 6 k.c. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżący powołał także zarzut naruszenia art. 210 k.s.h. W świetle przedstawionych wyżej uwag, dotyczących znaczenia art. 47914 § 2 k.p.c., ocena tego zarzutu ma mniejsze znaczenie. Nie można jednak zgodzić się z przedstawioną przez skarżącego wykładnią art. 210 k.s.h. Skarżący powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., II CKN 24/98 (OSNC nr 11, poz. 187), w uzasadnieniu którego wskazano, że art. 203 k.h., którego odpowiednikiem jest art. 210 k.s.h., dotyczy umów między spółką a członkami zarządu, związanych z pełnioną funkcją, a nie umów zawieranych przez spółkę z członkami zarządu działającymi jako osoby fizyczne, a więc poza pełnioną przez nich funkcją. W ocenie skarżącego, J. L. i A. M., członkowie zarządu spółki B.(…), zawierając umowę ze wspólnikami spółki cywilnej „D.(…)”, którymi były te same osoby, nie działali jako członkowie zarządu, a umowa ta z pełnioną przez nich w spółce funkcją nie miała związku. Tej oceny nie można podzielić. Celem przepisu art. 203 k.h., a obecnie 210 k.s.h., jest ochrona interesów spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i jej wspólników na wypadek konfliktu interesów, który może się ujawnić w sytuacji, gdy członek zarządu zawiera umowę „z samym sobą”, a więc w sytuacji, gdy po obu stronach umowy występują te same osoby (taki właśnie wypadek nastąpił w umowie cesji z dnia 19 marca 2001 r.). Zarówno w doktrynie, jak i późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego powszechnie uznaje się, że art. 203 k.h. i 210 k.s.h. nie różnicują czynności prawnych i dotyczą wszystkich umów między spółką a członkiem zarządu, bez względu na to, czy umowy te mają związek z pełnioną funkcją w zarządzie spółki. To stanowisko Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela, szczegółowe rozważanie tej kwestii w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie jest jednak konieczne. Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c. w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).