Postanowienie Ts 404/08

POSTANOWIENIE z dnia 5 maja 2011 r. Sygn. akt Ts 404/08 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Tuleja – przewodniczący Wojciech Hermeliński – sprawozdawca Marek Zubik, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 września 2010 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej Elfriede P.-K., p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 23 grudnia 2008 r. skarżąca zarzuciła niezgodność art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651, ze zm.; dalej: u.g.n.) z art. 2, art. 21 i art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 32 Konstytucji. Wątpliwości konstytucyjne skarżącej dotyczyły przypadku niedopuszczalności zwrotu w sytuacji ustanowienia na nieruchomości prawa użytkowania wieczystego ujawnionego w księdze wieczystej. Skarżąca wskazała, że art. 21 ust. 2 Konstytucji określa prawo podmiotowe do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, jeżeli cel wywłaszczenia – z jakichkolwiek przyczyn – nie może zostać zrealizowany. Wyłączenie możliwości realizacji tego roszczenia – w jej ocenie – stanowi naruszenie prawa własności. Podniosła, że zaskarżony przepis statuuje samodzielną negatywną przesłankę zwrotu wywłaszczonej nieruchomości i wyklucza nawet badanie, czy nieruchomość stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Oznacza to – jak wskazała skarżąca – że kwestia wykorzystania nieruchomości na określony cel, wynikająca bezpośrednio z Konstytucji, musi ustąpić przed nieprzewidzianą w Konstytucji przesłanką negatywną. Skarżąca odwołała się w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej do wyroku Trybunału z 3 kwietnia 2008 r. (K 6/05, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 41) stwierdzającego niezgodność z Konstytucją art. 229a u.g.n. Ograniczenie przewidziane w zaskarżonym art. 229 u.g.n. nie odpowiada – w myśl stanowiska skarżącej – kryteriom określonym w art. 31 ust. 3 Konstytucji, gdyż narusza istotę praw i nie spełnia wymogu konieczności. Skarżąca wskazała, że zamierzone przez ustawodawcę usankcjonowanie stosunków prawnych powstałych przed 1 stycznia 1998 r. nie stanowi wartości uzasadniającej pozbawienie praw byłych właścicieli lub ich spadkobierców do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Za kwestionowanym ograniczeniem nie przemawia zatem potrzeba ochrony żadnego z dóbr wymienionych w art. 31 ust. 3 Konstytucji ani też jakakolwiek inna wartość konstytucyjna. Skarżąca wskazuje dodatkowo, że zastosowanie zaskarżonego art. 229 u.g.n. prowadzi do sytuacji, w której prawa użytkownika wieczystego są chronione w sposób nieporównywalnie korzystniejszy niż prawa byłego właściciela. Zdaniem skarżącej, art. 229 u.g.n. narusza także wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa przez to, że uzależnia zwrot nieruchomości od zaistnienia zdarzeń, z którymi nie wiązało do tej pory takich skutków. Pod rządami starszego prawa właściciel mógł bowiem żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości także wówczas, gdy zostało na niej ustanowione prawo użytkowania wieczystego. Z tego względu – w ocenie skarżącej – doszło do naruszenia także zasady równości określonej w art. 32 Konstytucji przez zastosowanie kryterium czasowego, pozbawiającego roszczenia o zwrot nieruchomości dopiero tych byłych właścicieli, którzy zamierzali je zrealizować pod rządami art. 229 u.g.n. Trybunał postanowieniem z 13 września 2010 r. odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej, wskazując następujące podstawy odmowy. Po pierwsze, Trybunał stwierdził, że pożądane przez skarżącą rozwiązanie pozostawałoby w jaskrawej sprzeczności z treścią art. 21 ust. 2 Konstytucji i dlatego zarzuty naruszenia praw wynikających ze wskazanych przez skarżącą wzorców konstytucyjnych uznał za oczywiście bezzasadne. Po drugie, Trybunał podkreślił, że skarżąca nie wskazała konkretnego prawa lub wolności wynikających z art. 2 Konstytucji, które zostałyby naruszone zaskarżonym orzeczeniem. Skarżąca wniosła w terminie zażalenie na postanowienie o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. W zażaleniu skarżąca zarzuciła Trybunałowi naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 328 § 2 w zw. z art. 361 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zw. art. 20 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK) polegające na nieustosunkowaniu się przez Trybunał do części zarzutów podniesionych w skardze konstytucyjnej. Ponadto, skarżąca zarzuciła Trybunałowi naruszenie przepisów art. 36 ust. 4 w zw. z art. 49 ustawy o TK w zw. z art. 229 u.g.n. w zw. z art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zdaniem skarżącej zarzucane naruszenia przepisów proceduralnych miały wpływ na odmowę nadania dalszego biegu skardze. Skarżąca wniosła – w razie uwzględnienia pierwszego zarzutu – o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy w całości do ponownego rozpoznania Trybunałowi Konstytucyjnemu. Z kolei w razie uwzględnienia drugiego zarzutu skarżąca wzniosła o skierowanie sprawy do rozpoznania na rozprawie. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 36 ust. 4 w zw. z art. 49 ustawy o TK, skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 25 ust. 1 pkt 3 lit. b in fine w zw. z art. 36 ust. 6 i 7 ustawy o TK). Na etapie rozpatrzenia zażalenia Trybunał Konstytucyjny bada przede wszystkim, czy wydając zaskarżone postanowienie, prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. W niniejszej sprawie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, zaś argumenty podniesione w zażaleniu nie podważają ustaleń przedstawionych w tym orzeczeniu i dlatego nie zasługują na uwzględnienie. 2. W pierwszej kolejności, Trybunał podkreśla, że przepisy k.p.c. znajdują zastosowanie do procedury przed Trybunałem o tyle, o ile umożliwia to specyfika tego postępowania. Wynika to już z brzmienia art. 20 ustawy o TK (przywołanego także przez skarżącą), według którego przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się w sprawach przed Trybunałem odpowiednio (zob. też Z. Czeszejko-Sochacki, L. Garlicki, J. Trzciński, Komentarz do ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, Warszawa 1999, s. 78–79 oraz postanowienie TK z 12 listopada 2007 r., SK 89/06, OTK ZU nr 10/A/2007, poz. 136). Dotyczy to także wskazanych przez skarżącą art. 328 § 2 w zw. z art. 361 k.p.c. Przepisy te regulują zasady sporządzania uzasadnień postanowień wydawanych przez sądy powszechne. W postępowaniu przed Trybunałem w sprawie skargi konstytucyjnej nie może być mowy o postępowaniu dowodowym, czyli ustalaniu stanu faktycznego. Trybunał Konstytucyjny jest „sądem prawa” i orzeka w oparciu o stan faktyczny przytoczony w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej przez skarżącego (zob. m.in. postanowienie TK z 13 kwietnia 2010 r., Ts 37/08, OTK ZU nr 3/B/2010, poz. 156). W odniesieniu do pierwszego z zarzutów Trybunał stwierdza, że podstawa prawna postanowienia o odmowie nadania dalszego biegu skardze – wbrew twierdzeniom skarżącej – została w zaskarżonym postanowieniu wprost wskazana i należycie wyjaśniona. Trybunał ocenił zarzuty skargi konstytucyjnej jako oczywiście bezzasadne i przywołał podstawę prawną – przepisy art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 ustawy o TK. Podsumowując powyższe rozważania, zarzut naruszenia przez Trybunał przepisu art. 328 § 2 w zw. z art. 361 k.p.c. należy uznać za chybiony. 3. Skarżąca zarzuciła, że Trybunał błędnie ocenił skargę konstytucyjną jako oczywiście bezzasadną. Należy zwrócić uwagę, że na etapie wstępnej kontroli skargi konstytucyjnej Trybunał dokonuje oceny zarzutów, sprawdzając, czy zachodzi przesłanka jej oczywistej bezzasadności (zob. postanowienie TK z 19 listopada 2008 r., Ts 102/06, OTK ZU nr 6/B/2008, poz. 222). Przede wszystkim w postanowieniu Trybunał słusznie podniósł, że skarga w razie jej uznania mogłaby – w świetle art. 21 ust. 2 Konstytucji – prowadzić do niepożądanej sytuacji, tj. niedopuszczalnego pozbawienia użytkowników wieczystych obecnie władających wywłaszczonymi nieruchomościami przysługującego im prawa. Zgodnie ze stanowiskiem Trybunału wyrażonym w wyroku z 3 kwietnia 2008 r. (K 6/05, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 41) użytkownik wieczysty winien być w kontekście art. 21 ust. 2 Konstytucji chroniony podobnie jak właściciel. Zaakceptowanie stanowiska skarżącej wyrażonego w skardze mogłoby z kolei prowadzić do wywłaszczenia użytkownika wieczystego z naruszeniem przepisu art. 21 ust. 2 Konstytucji, gdyż w celu innym aniżeli dopuszczalny w tym przepisie. Wbrew twierdzeniom skarżącej nie dochodzi w jej sprawie do kolizji prawa własności i prawa użytkowania wieczystego, lecz do kolizji roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości z prawem użytkowania wieczystego. Ustawodawca jednoznacznie w art. 229 u.g.n. rozstrzygnął tę kolizję na korzyść użytkownika wieczystego, o ile jego prawo powstało przed 1 stycznia 1998 r. i zostało ujawnione w księdze wieczystej (zob. wyrok NSA z 28 lipca 2009 r., sygn. akt I OSK 648/08, Lex nr 552324, w którym sąd podkreśla, że art. 229 u.g.n. „nie czyni żadnej różnicy co do sposobu powstania prawa użytkowania wieczystego”). Uznanie art. 229 u.g.n. za niezgodny z Konstytucją w zakresie użytkowania wieczystego prowadziłoby do potencjalnego pozbawienia użytkowników wieczystych ich prawa na cel inny niż publiczny, tj. dla umożliwienia zwrotu byłemu właścicielowi. Brak analogicznej do art. 229 u.g.n. regulacji co do okresu po 31 grudnia 1997 r. oraz wątpliwości pojawiające się w orzecznictwie i literaturze na tym tle nie uzasadniają natomiast stanowiska, zgodnie z którym w odniesieniu do okresu przed 1 stycznia 1998 r. należy doprowadzić do stanu prawnego mogącego w jaskrawy sposób naruszać m.in. art. 21 ust. 2 Konstytucji. Wobec powyższych uwag, Trybunał, rozstrzygając o spełnieniu przesłanki oczywistej bezzasadności, słusznie nie rozpatrywał osobno uprawdopodobnienia niezgodności z każdym ze wskazanych przez skarżącą wzorców, lecz odniósł się do wszystkich łącznie (tj. także do przywołanego przez skarżącą art. 64 ust. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji). Trybunał nie orzekł przy tym – przeciwnie do twierdzeń skarżącej – że art. 229 u.g.n. jest zgodny z art. 31 ust. 3, art. 21 ust. 2 i art. 2 Konstytucji, gdyż takie rozstrzygnięcie na etapie wstępnej kontroli skargi byłoby niedopuszczalne w świetle przepisów ustawy o TK. 4. Skarżąca podniosła w zażaleniu, że Trybunał niesłusznie roztacza ochronę przewidzianą w art. 21 ust. 2 Konstytucji także na użytkowników wieczystych, skoro – według skarżącej – prawo użytkowania wieczystego winno ustąpić roszczeniu byłego właściciela o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Skarżąca nie wyjaśniła jednak, dlaczego jej zdaniem sytuacja wywłaszczanego użytkownika wieczystego różni się od sytuacji wywłaszczanego właściciela. Nie wskazała też argumentów za możliwością wywłaszczenia użytkownika wieczystego na inny cel aniżeli publiczny. Co więcej, skarżąca pominęła uwagi Trybunału, że prawo użytkowania wieczystego jako najbardziej treściowo zbliżone do prawa własności jest chronione niemalże na równi z tym prawem (por. art. 140 z art. 233 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93); zob. też A. Cisek, Użytkowanie wieczyste [w:] System prawa prywatnego. Tom 4. Prawo rzeczowe, red. E. Gniewek, Warszawa 2007, wyd. 2, s. 196–198 i Z. Truszkiewicz, Użytkowanie wieczyste. Zagadnienia konstrukcyjne, Zakamycze 2006, s. 540–541). Zważywszy na powyższe, Trybunał słusznie odmówił nadania dalszego biegu skardze, nie dopatrując się w zażaleniu skarżącej argumentów przemawiających przeciwko stanowisku przyjętemu przez Trybunał w postanowieniu o odmowie nadania dalszego biegu skardze. 5. Skarżąca w zażaleniu nadal nie wykazała, że w skardze konstytucyjnej zostało zdefiniowane prawo podmiotowe skarżącej wypływające z art. 2 Konstytucji. Jak słusznie podkreślił Trybunał w postanowieniu odmawiającym nadania dalszego biegu skardze, takiego prawa podmiotowego nie tworzy zasada zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Przywołane przez skarżącą w zażaleniu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego także nie wskazują takiego prawa. Dlatego także w tym zakresie Trybunał słusznie odmówił nadania dalszego biegu skardze. 6. Żądanie skarżącej skierowania skargi do jej ponownego wstępnego rozpoznania w składzie jednoosobowym należy uznać za niedopuszczalne. W tym zakresie przepisy k.p.c. nie znajdą bowiem zastosowania. Tymczasem żądanie skierowania skargi do merytorycznego rozpoznania należy ocenić jako bezzasadne w świetle powyższych uwag potwierdzających stanowisko Trybunału wyrażone w postanowieniu odmawiającym nadania dalszego biegu skardze. Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę, należało nie uwzględnić zażalenia wniesionego na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego.