Wyrok III RN 236/01

Wyrok z dnia 8 stycznia 2003 r. III RN 236/01 Warunkowe umorzenie postępowania karnego za przestępstwo umyślne popełnione przez radnego nie powodowało wygaśnięcia jego mandatu, także pod rządem art. 190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. Ordynacja wy- borcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików wojewódzkich (Dz.U. Nr 95 poz. 602 ze zm.), przed jego nowelizacją wynikającą z art. 82 pkt 14 ustawy z dnia 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta (Dz.U. Nr 113, poz. 984 ze zm.). Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 stycznia 2003 r. sprawy ze skargi Jana M. na uchwałę Rady Gminy I.-W. w przedmiocie wygaśnięcia mandatu radnego, na skutek rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Krako- wie z dnia 21 maja 2001 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Naczelnemu Sądowi Admi- nistracyjnemu w Warszawie-Ośrodkowi Zamiejscowemu w Krakowie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Rada Gminy I.-W. w swej uchwale z dnia 19 stycznia 2001 r., na podstawie art. 190 ust.1 pkt 4 i ust. 2 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików wojewódzkich (Dz.U. Nr 95, poz. 602 ze zm.), stwier- dziła wygaśnięcie mandatu radnego Jana M. wybranego w okręgu w W., wskutek prawomocnego wyroku sądu orzeczonego za przestępstwo popełnione z winy umyślnej. Chodziło o prawomocny (utrzymany w mocy wyrokiem Sądu drugiej in- stancji) wyrok Sądu Rejonowego dla Krakowa Nowej Huty z dnia 12 lipca 2000 r. [...] 2 warunkowo umarzający postępowanie karne przeciwko Janowi M., oskarżonemu o czyny stanowiące występki z art. 212 § 1 k.k., na okres próbny jednego roku. Uza- sadnienie tego wyroku zawiera ustalenie, że oskarżony Jan M. dopuścił się popeł- nienia zarzucanego mu czynu oraz że okoliczności popełnienia przestępstwa nie bu- dzą wątpliwości, a wina i społeczna szkodliwość nie są znaczne. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 21 maja 2001 r. oddalił skargę Jana M. Sąd bowiem uznał za udowodnione, iż Sąd Rejonowy dla Krakowa Nowej Huty - umarzając warunkowo postępowanie karne - ustalił popełnienie przez skarżą- cego Jana M. przestępstwa z winy umyślnej, wyczerpującego dyspozycję art. 212 § 1 k.k., a także, iż w konsekwencji prawidłowe było przyjęcie przez Radę Gminy I.-W., że spełnione zostały wymogi wygaśnięcia mandatu Jana M. w trybie art. 190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw. Takie ustalenia - zdaniem Sądu - w sposób oczywisty spowo- dowały zastosowanie przez Radę Gminy normy zawartej w art. 190 ust. 2 Ordynacji. Uzasadnione jest bowiem przyjęcie, że wskazane przepisy Ordynacji wyborczej do- tyczy nie tylko prawomocnych wyroków skazujących, ale także przypadków, w któ- rych sąd karny pomimo ustalenia popełnienia przestępstwa z winy umyślnej, warun- kowo umorzył postępowanie karne bez orzekania kary. Rzecznik Praw Obywatelskich we wniesionej od powyższego wyroku Naczel- nego Sądu Administracyjnego rewizji nadzwyczajnej zarzucił temu wyrokowi rażące naruszenie prawa przez błędną wykładnię art. 190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw w związku z art. 42 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 5 § 1 Kodeksu postępowania karnego i na tej podstawie wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez Naczelny Sąd Administracyjny. Rzecznik Praw Obywatelskich uważa, że zaskarżony wyrok rażąco narusza prawo przez ogra- niczenie się jedynie do gramatycznej wykładni art. 190 ust. 1 pkt 4 Ordynacji, bez uwzględnienia wykładni systemowej i skonfrontowania go z art. 42 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 5 § 1 KPK. Analiza art. 42 ust. 3 Konstytucji jednoznacznie wykazuje, iż conditio sine qua non wymaganym dla obalenia domniemania niewinności (funda- mentalnej zasady prawa karnego) jest uznanie w wyroku oskarżonego winnym za- rzucanego mu czynu i zastosowanie odpowiedniej sankcji. Nie powoduje skuteczne- go obalenia konstytucyjnej zasady domniemania niewinności orzeczenie o warunko- wym umorzeniu postępowania, które zawiera jedynie ustalenia o charakterze proce- 3 sowym. Warunkowe umorzenie nie wiąże się bowiem z uznaniem winy w formie przewidzianej dla wyroku skazującego. Powołując się na to stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, które zostało przedstawione w wyroku z dnia 16 maja 2000 r. (P 1/99 OTK 2000 nr 54, poz. 111), Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał na to, że orzeczenie o warunkowym umorzeniu postępowania ma prowizoryczny charakter. Oskarżony może się skutecznie przeciwstawić warunkowemu umorzeniu. W rezulta- cie takiego sprzeciwu sprawa musi być rozpoznawana od nowa na zasadach ogól- nych (art. 341 § 1 KPK), a w jej toku sąd powinien dokonać wszystkich niezbędnych ustaleń, z uwzględnieniem zasady domniemania niewinności oskarżonego. Nato- miast po uprawomocnieniu się orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępowania prowizoryczny charakter tego orzeczenia ujawnia się w dwóch sytuacjach. Po pierw- sze, w razie pomyślnego przebiegu okresu próby, wydłużonego o 6 miesięcy przewi- dzianych na ewentualne podjęcie postępowania, warunkowe umorzenie postępowa- nia przeistacza się z mocy art. 68 § 4 k.k. w umorzenie definitywne, co powoduje, iż postępowania nie można już podjąć. W praktyce oznacza to, iż w ogóle nie doszło do obalenia zasady domniemania niewinności, a sprawca uchodzi za niekaranego z mocy prawa. Po drugie, jeżeli w okresie próby sprawca dopuści się czynów określo- nych w art. 68 § 2 oraz 3 k.k. i w rezultacie tego dojdzie do podjęcia postępowania warunkowo umorzonego, sprawę prowadzi się od nowa, na zasadach ogólnych, przed sądem właściwym do jej rozpoznania, tak jakby nigdy nie miało miejsca postę- powanie, które zakończyło się prawomocnym wyrokiem o warunkowym umorzeniu postępowania. Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę na to, że w porównaniu z art. 3 § 2 Kodeksu postępowania karnego z 1969 r., obecna formuła domniemania niewinno- ści (art. 5 KPK z 1997 r.) wyraża silniejszą gwarancję dla oskarżonego. Ponadto w rewizji nadzwyczajnej wskazane zostały poglądy Sądu Najwyż- szego dotyczące instytucji warunkowego umorzenia postępowania sprawy, zawarte w określonych orzeczeniach. W szczególności, w uchwale z dnia 22 grudnia 1993 r. (I KZP 34/93, OSNKW 1994 nr 1-2, poz. 9) Sąd Najwyższy stwierdził, iż „warunkowe umorzenie postępowania, chociaż zakłada winę oskarżonego, nie jest jednak skaza- niem”. Natomiast w uchwale z dnia 19 lutego 1997 r. (I KZP 41/96, OSNKW 1997 nr 3-4, poz. 25) Sąd wskazał, iż umorzenie postępowania powoduje niedopuszczalność merytorycznego orzekania w kwestii odpowiedzialności karnej. W dalszej części uza- sadnienia znajduje się następujący wywód: z punktu widzenia domniemania niewin- 4 ności wyrok taki przyrównać można do wyroku merytorycznego, stwierdzającego, że oskarżony jest niewinny (tj. do wyroku uniewinniającego), jednakże struktura dwu porównywalnych orzeczeń jest odmienna. Niemożność orzeczenia o istnieniu lub nieistnieniu winy nie jest bowiem strukturalnie równoznaczna z pozytywnym orze- czeniem o braku winy. Aby rzecz całą ująć najkrócej, „brak orzeczenia o winie” (spo- wodowany umorzeniem postępowania) to nie „orzeczenie o braku winy” (zawarte w wyroku uniewinniającym). Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich określenie orzeczenia warunkowo umarzającego jako orzeczenia skazującego zmienia status prawny i społeczny osoby, wobec której warunkowo umorzono postępowanie, tak jak osoby skazanej; jest to sprzeczne z założeniami ustawodawcy, chodzi wszak o to, by pozostała ona bez piętna skazania. Zgodnie z art. 190 ust. 1 pkt 4 Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw, wygaśnięcie mandatu radnego nastę- puje wskutek prawomocnego wyroku sądu, orzeczonego za przestępstwo popełnione z winy umyślnej. Skoro zatem, w świetle obowiązującego prawa osoba, w stosunku do której warunkowo umorzono postępowanie, powinna być uważana za niewinną, ponieważ de iure i de facto nie obalono domniemania niewinności, to nie może ona zostać pozbawiona z mocy prawa mandatu radnego w sytuacji, gdy w wyroku nie uznano jej za winną popełnienia zarzucanego jej czynu i nie skazano. Przepis ten winien być stosowany zgodnie z wykładnią systemową. Wyrok orzeczony za prze- stępstwo z winy umyślnej oznaczać może bowiem jedynie wyrok skazujący za takie przestępstwo, nie zaś każdy wyrok. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Art. 190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r., w jego brzmieniu miaro- dajnym do stanu faktycznego sprawy, stanowi, że wygaśnięcie mandatu radnego następuje wskutek prawomocnego wyroku sądu orzeczonego za przestępstwo po- pełnione z winy umyślnej. Wykładnia gramatyczna tego przepisu uzasadniała objęcie jego zakresem nie tylko wyroków skazujących, ale także wyroków warunkowo uma- rzających postępowanie w sprawie o popełnienie przestępstwa z winy umyślnej. Ta- kie określenie zakresu wskazanego przepisu w oparciu wyłącznie o analizę jego brzmienia mogło wydawać się odpowiednie do prawnej konstrukcji warunkowego umorzenia postępowania karnego (por. art. 66 § 1 k.k.), orzekanego jeżeli okoliczno- 5 ści popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości i stwierdzono istnienie winy („je- żeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne”). Jednakże rację ma Rzecznik Praw Obywatelskich, że powyższa interpretacja tylko pozornie wyraża zasadę wyroku warunkowo umarzającego postępowanie jako wyroku - podobnie do wyroku skazującego - „orzeczonego za przestępstwo z winy umyślnej”. Jest przecież - co przekonywająco wykazano w rewizji nadzwyczajnej - zdecydowana, dotycząca istoty, różnica zasady wyroku skazującego i orzeczenia warunkowo umarzającego postępowanie. W pierwszym z tych orzeczeń, które może mieć wyłącznie formę wyroku, sąd ustala winę sprawcy przestępstwa i wymierza karę. Wina oskarżonego jest tu zasadniczym przedmiotem osądu i dlatego o niej i jej konsekwencjach (środkach represji karnej) orzeka sąd wprost w sentencji wyroku. Zupełnie odrębne, a nawet przeciwstawne istocie wyroku skazującego, jest warunko- we umorzenie postępowania, które polega wszak na rezygnacji ze skazywania i ka- rania sprawcy. Uprawomocnienie się warunkowego umorzenia postępowania kończy postępowanie w danej sprawie, ale mimo to nie ma charakteru definitywnie rozstrzy- gającego o konsekwencjach prawnokarnych czynu przypisanego sprawcy przestęp- stwa. Jeżeli w okresie próby osoba, wobec której warunkowo umorzono postępowa- nie, rażąco narusza porządek prawny, ten sam czyn może stać się przedmiotem po- nownego postępowania karnego (art. 68 § 2 k.k.) i to postępowanie jest wówczas prowadzone na zasadach ogólnych procesu karnego, w szczególności z poszanowa- niem domniemania niewinności oskarżonego - zasady określonej w art. 5 k.p.k., a więc tak jakby poprzednio nie nastąpiło prawomocne orzeczenie stwierdzające winę. Jeżeli natomiast wyznaczony w orzeczeniu warunkowo umarzającym postępowanie okres próby przebiegnie pomyślnie, to - stosownie do art. 68 § 4 k.k. - warunkowe umorzenie, po upływie 6 miesięcy od zakończenia okresu próby, uzyskuje znaczenie umorzenia definitywnego, a sprawca uchodzi za nieukaranego. W przypadku warunkowego umorzenia postępowania sąd karny orzeka o tym w sentencji orzeczenia. Głównym przedmiotem osądu nie jest w tym wypadku wina sprawcy i odpowiadająca jej represja karna, ale - wyrażenie decyzji sądu o rezygnacji ze skazywania i karania sprawcy, gdyż wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz do- tychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia po- stępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni 6 przestępstwa (art. 66 § 1 k.k.). Wina sprawcy, aczkolwiek jest elementem orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępowania, to przecież decydujący jest - zacytowany wyżej - kontekst innych warunków, które łącznie stanowią nie przedmiot orzeczenia, ale jego przesłankową podstawę (wyrażoną w uzasadnieniu orzeczenia). Podkreślić należy, że „wina” jest w tym przypadku specjalnie kwalifikowana - ma być (łącznie ze społeczną szkodliwością czynu) nieznaczna, ponadto ze względu na określone prze- słanki ma zachodzić uzasadnione przypuszczenie, że sprawca będzie przestrzegał porządku prawnego. Zasadnicze różnice między wyrokiem skazującym a warunkowym umorzeniem postępowania karnego nie mogą być pomijane przy analizie przepisu art. 190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, powiatów i sejmików województw. Określona w tym przepisie sankcja („wygaśnięcie mandatu radnego”) ma stanowić konsekwencję „prawomocnego wyroku sądu, orzeczonego za przestępstwo popełnione z winy umyślnej”. Wyrok sądu jest tu konieczną przesłanką sankcji, a jeżeli tak, to rozstrzygnięcie sprawy w formie wyroku nie może mieć zna- czenia dla rozważanego problemu. Otóż musiałoby nasuwać poważne wątpliwości przyjęcie, że w przepisie tym chodzi zarówno o wyrok skazujący, jak i wyrok warun- kowo umarzający postępowanie, skoro ten drugi - chociaż w rozpatrywanym przy- padku akurat został wydany - nie stanowi wyłącznej formy orzekania o warunkowym umorzeniu postępowania, a przeciwnie jest raczej formą wyjątkową. Stosownie bo- wiem do przepisów Kodeksu postępowania karnego (por. w szczególności art. 336, art. 341 i art. 342) sąd karny o warunkowym umorzeniu postępowania orzeka posta- nowieniem, chyba że stwierdzenie okoliczności przemawiających za warunkowym umorzeniem postępowania nastąpiło dopiero po rozpoczęciu przewodu sądowego (por. art. 414 k.p.k.). Stwierdzając powyższe wątpliwości co do treści przepisu ujawnione nawet w zakresie jego językowej wykładni, Sąd Najwyższy w pełni podzielił wyrażonego w rewizji nadzwyczajnej stanowiska co do niezbędności wykładni systemowej i co do jej konsekwencji przede wszystkim w świetle konstytucyjnej zasady z zakresu wolności i praw osobistych, że „każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zosta- nie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu” (art. 42 ust. 3 Konstytucji RP). Wątpliwości, których źródłem były wadliwe sformułowania, zostały usunięte w drodze legislacyjnej. Mianowicie z dniem 4 sierpnia 2002 r., art. 190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. - Ordynacja wyborcza do rad gmin, powiatów i sejmi- 7 ków województw, obowiązuje już w brzmieniu wyraźnie stwierdzającym, że wyga- śnięcie mandatu radnego następuje wskutek „prawomocnego skazującego wyroku sądu, orzeczonego za przestępstwo umyślne” (por. art. 82 pkt 14 ustawy z dnia 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta - Dz.U. Nr 113, poz. 984). Powyższa zmiana brzmienia przepisu nie oznacza, że miał on poprzednio inną treść normatywną. W tej kwestii Sąd Najwyższy miał na uwadze przedstawione wyżej rozważenia interpretacyjne, a także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 kwiet- nia 2002 r., SK 18/01 (OTK-A 2002 nr 2, poz. 16), dotyczący ustalenia zgodności art. 190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. - w jego brzmieniu przed nowelizacją wynikającą z ustawy z dnia 20 czerwca 2002 r. - z art. 60 Konstytucji Rzeczypospo- litej Polskiej. Z uzasadnienia tego wyroku wynika, że konstytucyjność wskazanego przepisu Trybunał Konstytucyjny wiązał z tak rozumianą jego treścią, iż przesłankę wygaśnięcia mandatu radnego stanowi sytuacja „w której doszło do prawomocnego skazania tej osoby za przestępstwo umyślne, art. 190 ust. 1 pkt 4 zakwestionowanej ustawy określa tę przesłankę w sposób jednolity dla wszystkich osób sprawujących ten rodzaj mandatu”. Uznając zasadność podstaw rozpatrzonej rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich Sąd Najwyższy orzekł w myśl art. 39313 § 1 k.p.c. w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.). ========================================