Postanowienie III CSK 38/09

Sygn. akt III CSK 38/09 POSTANOWIENIE Dnia 22 października 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Iwona Koper SSN Zbigniew Kwaśniewski Protokolant Iwona Budzik w sprawie z wniosku P. sp. z o.o. przy uczestnictwie D. S.A. w likwidacji i Skarbu Państwa – Starosty Grodzkiego – Prezydenta Miasta K. oraz z wniosku Skarbu Państwa – Starosty Grodzkiego – Prezydenta Miasta K. przy uczestnictwie D. S.A. w likwidacji o stwierdzenie nabycia prawa własności nieruchomości w drodze zasiedzenia, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 22 października 2009 r., skargi kasacyjnej Skarbu Państwa – Starosty Grodzkiego – Prezydenta Miasta K. od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 30 lipca 2008 r., sygn. akt [...], uchyla zaskarżone postanowienie w części, w której oddalono nim apelację Skarbu Państwa – Starosty Grodzkiego – Prezydenta Miasta K. i sprawę w tym zakresie przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Sąd Rejonowy w K., postanowieniem z dnia 16 stycznia 2008 r., oddalił wnioski P. sp. z o.o. oraz Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę Grodzkiego – Prezydenta Miasta K. o stwierdzenie nabycia w drodze zasiedzenia własności nieruchomości położonej w K. przy ul. K. Sąd ten ustalił, że nieruchomość ta stanowi działkę gruntu zabudowaną budynkiem wielopiętrowym. W prowadzonej dla niej księdze wieczystej jako właściciel jest wpisana Spółka Akcyjna D. Po drugiej wojnie światowej cały majątek tej spółki, za wyjątkiem wskazanej wyżej nieruchomości – wówczas jeszcze nie zabudowanej – został znacjonalizowany. W 1951 r. Okręgowy Zarząd PGR rozpoczął zabudowę nieruchomości. Budynek został oddany do użytku w 1953 r. Do 1957 r. mieściła się w nim siedziba Okręgowego Zarządu PGR. W okresie późniejszym, do 1988 r., nieruchomość była wykorzystywana przez inne przedsiębiorstwa państwowe. W 1988 r. powstała P. sp. z o.o., która zajęła pomieszczenia w budynku przy ul K. oraz administrowała i zarządzała tym budynkiem. W oparciu o te ustalenia Sąd Rejonowy uznał, że Skarb Państwa nie wykazał samoistnego posiadania nieruchomości, zaś drugi z wnioskodawców następstwa prawnego w stosunku do poprzednich posiadaczy nieruchomości i z tego względu należało przyjąć, że był posiadaczem dopiero od grudnia 1988 r. Z tych względów w stosunku do żadnego z wnioskodawców nie zostały spełnione przesłanki do nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia, wynikające z art. 172 k.c. Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 30 lipca 2008 r. oddalił apelację wnioskodawcy – Skarbu Państwa podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Skarga kasacyjna Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta K. została oparta o podstawę naruszenia prawa materialnego. Zarzucono w niej naruszenie art. 172 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 336 k.c. oraz art. 50 § 1 i 2 w zw. z art. 296 § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe i art. XLI § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 3 1964 r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny, art. 338 k.c. w zw. z art. 297 Prawa rzeczowego, art. 336 k.c. w zw. z art. 296 § 1 Prawa rzeczowego, art. 339 k.c. w zw. z art. 6 k.c., art. 298 Prawa rzeczowego w zw. z art. 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego oraz art. 298 Prawa rzeczowego w zw. z art. 7 dekretu z dnia 12 listopada 1946 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego. W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie punktu II zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie jego wniosku, ewentualnie uchylenie punktu II zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji wskazujące, że nieruchomość, której dotyczył wniosek o stwierdzenie zasiedzenia, znajdowała się we władaniu Skarbu Państwa od 1951 r., przez czas niezbędny do nabycia jej własności przez zasiedzenie. Stwierdził jednak, że wnioskodawca nie wykazał spełnienia wszystkich przesłanek koniecznych do zasiedzenia, co w praktyce oznacza, że w jego ocenie władanie nieruchomością przez Skarb Państwa nie miało charakteru posiadania samoistnego. Uzasadniając to stanowisko Sąd Okręgowy odwołał się do posiadania nieruchomości przez różne państwowe osoby prawne, z których żadna nie posiadała nieruchomości przez okres niezbędny do stwierdzenia nabycia jej własności przez zasiedzenie. Wyraził nadto ocenę, że Skarb Państwa nie był posiadaczem w rozumieniu art. 172 k.c., gdyż nie miał zamiaru posiadania nieruchomości dla siebie jak właściciel i sprawował władztwo nad nieruchomością jedynie w sensie publicznoprawnym. Czynności związane z zarządzaniem i administrowaniem nieruchomością, wynajmowaniem lokali i prowadzeniem remontów były bowiem realizowane nie przez Skarb Państwa, lecz inne podmioty, które w danym okresie nieruchomość faktycznie posiadały. Stanowisko to wskazuje, że Sąd Okręgowy oddzielił posiadanie nieruchomości przez Skarb Państwa od jej posiadania przez państwowe osoby prawne i uznał dodatkowo za istotne, że żadna z nich nie posiadała nieruchomości przez okres niezbędny do nabycia jej własności przez zasiedzenie. 4 Stanowisko to wskazuje na wadliwe rozumienie zasady jednolitej własności państwowej, którą wyrażała treść art. 128 k.c. w jego pierwotnym brzmieniu. W czasie obowiązywania tego przepisu przyjmowano powszechnie, że własność ogólnonarodowa przysługuje niepodzielnie Państwu. Jednostki organizacyjne Skarbu Państwa i państwowe osoby prawne wykonywały jedynie uprawnienia wynikające z własności państwowej. W konsekwencji także posiadanie nieruchomości przez te podmioty było równoznaczne z posiadaniem przez Skarb Państwa. W orzecznictwie utrwalone zostało stanowisko, że władanie przez państwowe osoby prawne nieruchomościami, które nie stanowiły własności państwowej było wykonywane na rzecz Skarbu Państwa i prowadziło, przy spełnieniu wymaganych przesłanek, do nabycia własności nieruchomości w wyniku zasiedzenia przez Skarb Państwa, gdyż status państwowych osób prawnych nie zezwalał na nabycie przez nie własności nieruchomości w drodze zasiedzenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1993 r., II CRN 76/93, LEX nr 80723 i z dnia 25 stycznia 2006 r., I CSK 11/05, LEX nr 181257). Z tych względów nie miało także znaczenia, że nieruchomość posiadały kolejno różne jednostki państwowe i żadna z nich nie była posiadaczem przez okres wymagany do nabycia własności przez zasiedzenie. Istotne było jedynie, czy łączny okres posiadania przez te podmioty był wystarczający do zasiedzenia przez Skarb Państwa. Odmienny pogląd Sądu Okręgowego był błędny. Prezentując takie stanowisko Sąd nie zwrócił także uwagi na art. 176 § 1 k.c., który znajduje zastosowanie w przypadkach przeniesienia posiadania. Sąd Okręgowy prezentując stanowisko, że Skarb Państwa nie miał zamiaru posiadania nieruchomości dla siebie jak właściciel i sprawował władztwo nad nieruchomością w sensie publicznoprawnym, nie uzasadnił należycie tej oceny. Wyraził przy tym błędny pogląd, że zarządzanie nieruchomością, wynajmowanie lokali i przeprowadzanie remontów przez państwowe osoby prawne nie stanowiło czynności świadczących o posiadaniu nieruchomości przez Skarb Państwa. Dokonując wskazanej wyżej oceny, Sąd Okręgowy pominął jednocześnie tak istotną okoliczność, jak zabudowanie nieruchomości. 5 Powyższe uwagi odnoszą się odpowiednio do stwierdzenia o braku wykazania przez Skarb Państwa, że był posiadaczem samoistnym nieruchomości. W skardze kasacyjnej zasadnie zwrócono uwagę, że o istnieniu woli posiadania nieruchomości w sposób odpowiadający posiadaniu przez właściciela, mogą świadczyć różnorodne formy zachowania posiadacza, które powinny być w tym zakresie ocenione przy zastosowaniu obiektywnych wzorców. Nieuzasadnione pominięcie przez Sąd Okręgowy przy tej ocenie faktu zabudowania nieruchomości oraz przypisanie części działań świadczących o posiadaniu nieruchomości oddzielnie różnym państwowym osobom prawnym, miało niewątpliwie wpływ na sposób oceny charakteru posiadania nieruchomości. Niezależnie od tego Sąd Okręgowy nie odniósł się w żaden sposób do brzmienia art. 339 k.c., który to przepis przewiduje domniemanie posiadania samoistnego, co w pełni uzasadniało zarzut jego naruszenia. Z tych względów podstawa skargi kasacyjnej związana z naruszeniem przepisów prawa materialnego była uzasadniona. Nie przesądzało to jednak o istnieniu podstaw do stwierdzenia nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia przez Skarb Państwa. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07 (OSNC 2008, nr 5, poz. 43) podkreślił bowiem, że samoistne posiadanie nieruchomości przez Skarb Państwa, prowadzące do zasiedzenia nie biegło w wypadku, gdy właściciel nie mógł skutecznie dochodzić wydania nieruchomości. Ocena zasadności wniosku Skarbu Państwa wymagała zatem także rozważenia pod tym kątem okoliczności występujących w rozstrzyganej sprawie. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania.