Uchwała II UZP 15/94

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 30 czerwca 1994 r.

II UZP 15/94

Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa Flemming-

Kulesza, Maria Mańkowska, Teresa Romer, Jadwiga Skibińska-Adamowicz

(współsprawozdawca), Stefania Szymańska (sprawozdawca), Maria Tyszel,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w dniu 30 czerwca 1994 r. wniosku Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania

przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące

zagadnienie prawne:

"Czy spółdzielnie mogą być uznane w okresie od 1 października 1990 r. do 4

lipca 1993 r. za uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu przepisów § 19 ust. 1 i 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania

zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U.

Nr 33, poz. 157 z późn. zm.)?"

p o d j ą ł następującą uchwałę:

W okresie od dnia 1 października 1990 r. do dnia 4 lipca 1993 r. spółdzielnie

należało traktować jako uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad

obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na

te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.).

U z a s a d n i e n i e

I

Przepis art. 19 w/w rozporządzenia (określanego dalej jako rozporządzenie z 6

czerwca 1983 r.) stanowi w ust. 1 pkt 1, że wydatki na zasiłki chorobowe przysługujące

pracownikom uspołecznionych zakładów pracy są pokrywane ze środków zakładów

pracy przeznaczonych na wynagrodzenia - w czasie trwania stosunku pracy. Zgodnie

zaś z ust. 3 tego przepisu kwoty wydatków na zasiłki chorobowe nie podlegają

zaliczeniu na poczet składek na ubezpieczenie społeczne ani wyłączeniu z podstawy

ich wymiaru.

We wszystkich innych zakładach pracy wydatki na zasiłki chorobowe są

pokrywane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przy czym kwoty te podlegają

zaliczeniu na poczet składki na ubezpieczenie społeczne.

Według Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, przepis ten nie budził wątpliwości

dopóki obowiązywało pojęcie "uspołeczniony zakład pracy", które w przepisach prawa

ubezpieczeń społecznych odpowiadało definicji jednostki gospodarki uspołecznionej,

określonej w art. 33 k.c. Pojęcie jednostki gospodarki uspołecznionej w rozumieniu

prawa cywilnego przestało jednak obowiązywać z dniem 1 października 1990 r., tj. z

datą wejścia w życie ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny

(Dz. U. Nr 55, poz. 321), nowelizującej - m.in. przepisy o własności. Natomiast pojęcie

to nadal utrzymano w przepisach podatkowych, tj. w ustawie z dnia 26 lutego 1982 r. o

opodatkowaniu jednostek gospodarki uspołecznionej (jednolity tekst: Dz. U. z 1987 r.,

Nr 12, poz. 77 ze zm.) - obowiązującej do dnia 4 lipca 1993 r.

Na tle takiego stanu prawnego w orzecznictwie sądowym wystąpiły rozbieżności

w zakresie klasyfikowania spółdzielni jako uspołecznionych bądź nie uspołecznionych

zakładów pracy.

Według jednego stanowiska spółdzielnie zostały uznane za nie uspołecznione

zakłady pracy, co uzasadniono w ten sposób, iż wobec braku wyraźnych unormowań i

kryteriów klasyfikacyjnych wskazówkę stanowi klasyfikacja statystyczna podmiotów

gospodarczych "Regon", gdzie spółdzielnie są wykazywane jako podmioty nie

uspołecznione, zaś przepisy podatkowe nie mogą być decydujące w rozstrzygnięciu

wątpliwości.

Natomiast według drugiego stanowiska, spółdzielnie są uspołecznionymi

zakładami pracy.

Zdaniem Ministra, za przyjęciem tego drugiego poglądu przemawia to, iż wobec

braku wyraźnej regulacji prawnej, należy stosować klasyfikację przyjętą w przepisach

podatkowych rangi ustawowej, tj. ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu

jednostek gospodarki uspołecznionej, skoro spółdzielnie były objęte przepisami tej

ustawy, tym bardziej że jednostki gospodarcze - zgodnie z takim stanowiskiem - były

jednakowo traktowane w zakresie zarówno przepisów podatkowych, jak i o

ubezpieczeniu społecznym.

Stanowisko uznające spółdzielnie za uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu

§ 19 rozporządzenia z dnia 6 czerwca 1983 r., było realizowane przez ZUS do dnia 4

lipca 1993 r., tj. do dnia obowiązywania ustawy o opodatkowaniu jednostek gospodarki

uspołecznionej. Natomiast spółdzielnie kwestionując decyzje ZUS za okres od 1

października 1990 r. do 4 lipca 1993 r., występują do sądów o "uznanie ich w zakresie

opłacania składek na ubezpieczenie społeczne jako nie uspołecznione zakłady pracy",

a tym samym o zaliczenie na poczet składek wydatków poniesionych na zasiłki w tym

okresie.

II

1. Rozważając przedstawione zagadnienie przede wszystkim należy podkreślić,

że pojęcie "uspołeczniony zakład pracy" nadal obowiązuje w prawie ubezpieczeń

społecznych, podobnie jak w prawie pracy. Z uwagi natomiast na zmiany ustrojowe,

jakie nastąpiły w naszym państwie, pojęcie to niewątpliwie wymaga obecnie dokonania

wykładni odpowiadającej zmienionym warunkom społeczno-gospodarczym - dopóki

ustawodawca nie dokona tego w sposób normatywny.

Przykładowo, prawo ubezpieczeń społecznych posługuje się pojęciem

"uspołeczniony zakład pracy" w art. 18 i 96 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), w

§ 6 i 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania

o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr 10, poz.

49 ze zm.), a także w § 19 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej

z dnia 10 kwietnia 1989 r. w sprawie zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych (jednolity

tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 110, poz. 492). W żadnym przepisie jednakże nie

zdefiniowano tego pojęcia.

W drodze pozaustawowej pojęcie to zostało natomiast określone w Instrukcji

Prezesa ZUS z dnia 6 marca 1970 r. w sprawie wykonywania przez uspołecznione

zakłady pracy niektórych czynności z zakresu emerytur i rent (Dz. Urz. ZUS nr 2-4, poz.

4) w ten sposób, że uspołeczniony zakład pracy oznacza każdą jednostkę

organizacyjną zatrudniającą pracowników, a w szczególności przedsiębiorstwo, urząd,

instytucję, co było respektowane w praktyce; dlatego w prawie ubezpieczeń

społecznych kwestia ta nie stanowiła przedmiotu rozważań, gdyż takie określenie

odpowiadało poprzednim stosunkom społeczno-gospodarczym, w czasie których o

kryterium "uspołecznienia" decydowała głównie forma własności mienia, jakim władały

zakłady pracy, albo organizacje społeczne lub samorządowe.

2. Pojęcie "uspołeczniony zakład pracy" nie jest także zdefiniowane w prawie

pracy. Przykładowo, występuje ono w art. 119 § 2 k.p., w rozporządzeniu Rady

Ministrów z dnia 12 października 1989 r. w sprawie przygotowania zawodowego

młodocianych w uspołecznionych zakładach pracy i ich wynagrodzenia (Dz. U. Nr. 56,

poz. 332), dwukrotnie nowelizowanym w 1990 i 1992 r., w § 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 4 października 1974 r. w sprawie wspólnej odpowiedzialności

materialnej pracowników za powierzone mienie (Dz.U. Nr 40, poz. 236), czy też w

ustawie z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i

chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 30, poz. 144 ze zm.) - art. 32.

Przed nowelizacją kodeksu cywilnego w 1990 r., w literaturze przedmiotu

przyjmowano, że o podziale zakładów pracy na uspołecznione i nie uspołecznione

stanowi charakter własności środków produkcji, na jakich oparta jest działalność

zakładu pracy, charakter działalności, cel oraz podział pożytków, przy czym za

uspołecznione zakłady pracy bezspornie przyjmowano zakłady, których środki produkcji

stanowią własność społeczną, a więc własność państwową, spółdzielczą lub innych

organizacji społecznych ludu pracującego (art. 126 k.c.).

3. Nie można zaakceptować stanowiska wyrażonego w uzasadnieniu pytania

prawnego, że pojęcie "uspołeczniony zakład pracy" w prawie ubezpieczeń społecznych

odpowiadało pojęciu jednostki gospodarki uspołecznionej (j.g.u.) - użytemu w przepisie

art. 33 k.c.

Przepis art. 33 § 1 k.c. regulował krąg osób prawnych, a nie zagadnienie, które

podmioty są jednostkami gospodarki uspołecznionej. Przepis art. 33 k.c. wymieniał tylko

część uspołecznionych zakładów pracy, którym przyznawał osobowość prawną.

Tymczasem dla bytu zakładu pracy nie jest wymagana osobowość prawna. Istotne

natomiast jest to, by zakład pracy posiadał własną strukturę organizacyjną, wyposażony

był we własne środki finansowe i mógł zatrudniać pracowników.

Z zestawienia poprzednio obowiązujących przepisów art. 1 i art. 33 k.c. wynika,

że nie wszystkie uspołecznione zakłady pracy były jednostkami gospodarki

uspołecznionej, natomiast taka jednostka zawsze była uspołecznionym zakładem

pracy. To pojęcie było więc szersze od pojęcia jednostki gospodarki uspołecznionej.

Natomiast nie ulega wątpliwości, że spółdzielnie i ich związki stanowiły jednostki

gospodarki uspołecznionej, a to zarówno z uwagi na charakter własności mienia, które

jako własność grupową uznawano za formę własności społecznej, jak i zakres i

przedmiot działalności cechującej się udziałem całego kolektywu w gospodarowaniu i

podziale pożytków. Z tego powodu były one wymienione w art. 33 § 1 pkt 4 k.c. jako

takie jednostki oraz w art. 1 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o

opodatkowaniu jednostek gospodarki uspołecznionej.

4. Nowelizując w 1990 r. kodeks cywilny ustawodawca uchylił przepisy będące

recepcją dawnych konstytucyjnych uregulowań własności (art. 126-135).

Utrzymane w mocy przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 7) oraz

przepisy art. 70 ust. 3 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. (Dz. U. Nr

84, poz. 426), a także kodeksu cywilnego (zwłaszcza art. 44

1

), wyraźnie upoważniają do

wyodrębnienia trzech rodzajów (form) własności, a mianowicie własności państwowej,

komunalnej i osobistej. Własność spółdzielcza nie mieści się w żadnym z nich.

Funkcjonujący obecnie w dziedzinie własności (szeroko rozumianej) zespół norm

trudno uznać za koheretny, z tym, iż w okresie przejściowym należy liczyć się z

występowaniem niezgodności między dawnym a nowym prawem. Dlatego - najogólniej

ujmując - wydaje się wątpliwe, by typ własności środków produkcji mógł być jedynym

kryterium odróżniającym uspołeczniony zakład pracy od nie uspołecznionego;

szczególnie, gdy chodzi o spółdzielnie, których głównym zadaniem jest wspólne

prowadzenie działalności gospodarczej w interesie wszystkich członków spółdzielni, dla

osiągnięcia określonego celu.

Nowelizując w 1989 r. Konstytucję, a następnie (1990 r.) kodeks cywilny,

ustawodawca zerwał z dotychczasową klasyfikacją rodzajów własności, jednakże nie

wprowadził korekty w innych - niż prawo konstytucyjne i cywilne - działach prawa. W

konsekwencji, w dalszym ciągu w przepisach kodeksu pracy (np. art. 119 § 2), a także

w uregulowaniach finansowoprawnych, występuje kategoria mienia społecznego i

pojęcie normatywne jednostki gospodarki uspołecznionej. To ostatnie pojęcie występuje

m.in. w art. 1 nadal obowiązującej ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach

podatkowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 108, poz. 486 ze zm.).

Mimo nowelizacji kodeksu cywilnego w 1990 r. - pojęcie jednostki gospodarki

uspołecznionej występowało nadal w ustawie z dnia 26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu

jednostek gospodarki uspołecznionej (jednolity tekst: Dz.U. z 1987 r., Nr 12, poz. 77 ze

zm.), przy czym nie ma żadnych podstaw, by przypisać to przeoczeniu ustawodawcy.

Ustawa ta została uchylona dopiero ustawą z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od

towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50 ze zm.). Zgodnie z

art. 5 tej ostatniej ustawy obecnie podatnikami są osoby prawne, jednostki

organizacyjne nie mające osobowości prawnej oraz osoby fizyczne wyszczególnione w

tym przepisie.

O świadomym utrzymaniu przez ustawodawcę normatywnego pojęcia jednostki

gospodarki uspołecznionej świadczy także art. 3 i art. 5 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 12

stycznia 1991 r. o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania (Dz.

U. Nr 9, poz. 30).

III

W doktrynie przyjmuje się, że prawo ubezpieczeń społecznych obecnie stanowi

już odrębny dział prawa.

Jeżeli chodzi o związki tego prawa z prawem cywilnym, to ani przepisy o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, ani inne szczegółowe unormo-

wania w zakresie ubezpieczeń społecznych, nie odsyłają do stosowania przepisów

kodeksu cywilnego. Jest to zatem odmienna sytuacja od tej, jaka występuje w zakresie

stosunków unormowanych w kodeksie pracy, który poprzez art. 300 pozwala na

odpowiednie stosowanie przepisów kodeksu cywilnego do stosunku pracy w sprawach

nie uregulowanych przepisami prawa pracy wówczas, gdy nie są one sprzeczne z

zasadami prawa pracy. Regulacja zawarta w kodeksie pracy ma charakter szczególny i

dlatego nie może być stosowana do stosunków ubezpieczeniowych, nawet w drodze

ostrożnej analogii.

W tej kwestii Sąd Najwyższy wypowiedział się już w uchwale z dnia 4 września

1992 r. - II UZP 17/92 (OSNCP 1993 z. 6 poz. 41), stwierdzając ponadto, że

świadczenia z ubezpieczeń społecznych nie są świadczeniami cywilnoprawnymi.

Wprawdzie art. 1 k.p.c. kwalifikuje sprawy z ubezpieczeń społecznych do spraw

cywilnych, jednakże unormowanie to przesądza jedynie o stosowaniu w czasie sporów

wynikłych na tle tych roszczeń przepisów zawartych w k.p.c., a więc reguluje zasady i

tryb postępowania przed sądami w tych sprawach, natomiast nie ma znaczenia dla

oceny charakteru świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

W związku z powyższym można przyjąć, iż zmiana kodeksu cywilnego

polegająca na wyeliminowaniu pojęcia jednostki gospodarki uspołecznionej nie powinna

wywierać bezpośredniego wpływu na przepisy prawa ubezpieczeniowego zawierające

pojęcie "uspołeczniony zakład pracy".

Ponadto należy podkreślić, iż w najnowszej literaturze przedmiotu zwraca się

uwagę, że jakkolwiek kodeks pracy posługuje się pojęciem uspołecznionego zakładu

pracy wiążąc możliwość stosowania odpowiedzialności porządkowej (art. 108-113) tylko

z uspołecznionymi zakładami pracy oraz przewidując tworzenie zakładowych komisji

pojednawczych tylko w zakładach tego typu (art. 244), to jednak nie zawiera on

określeń pozwalających na precyzyjne przeprowadzenie granicy między

uspołecznionymi i nie uspołecznionymi zakładami pracy. O typie i formie własności nie

rozstrzyga bowiem jakaś immanentna właściwość jej przedmiotu, lecz rodzaj i charakter

podmiotu, któremu ona przysługuje.

Podkreśla się, że własność społeczną w sensie ogólnym stanowi własność, która

przysługuje podmiotom społecznym. Po to więc, by można było ustalić, czy mamy do

czynienia z własnością społeczną, wcześniej trzeba wiedzieć, czy dana jednostka

organizacyjna, której ona przysługuje, ma cechy podmiotu zaliczonego do kategorii

organizmów uważanych za społeczne; w razie zaś wątpliwości - powinien rozstrzygać

społeczny charakter i cel ich działania.

Ograniczając się do zakresu przedstawionego zagadnienia prawnego, zasadne

jest podkreślenie, że w okresie objętym pytaniem obowiązywała ustawa z dnia 26

lutego 1982 r. o opodatkowaniu jednostek gospodarki uspołecznionej, która w art. 1 ust.

1 pkt 9 kwalifikowała spółdzielnie jako takie jednostki. W myśl zaś § 1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o

zobowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych [...] (Dz. U. Nr

6, poz. 40 ze zm.), wydanego z mocy delegacji przewidzianej w art. 2 ust. 3 ustawy z

dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych, przepisy ustawy o

zobowiązaniach podatkowych stosuje się, m.innymi do składek na Fundusz

Ubezpieczenia Społecznego Rolników (pkt 10) oraz należności ZUS z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne i składek na zaopatrzenie emerytalne. Wprawdzie

zaznaczono, że dotyczy to zakresu określonego przepisami art. 14-17, 20, 21, 23-29 i

art. 30 ust. 4 oraz art. 40-49 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, które to przepisy

nie dotyczą kwalifikacji podatnika według jego stosunku do własności środków

produkcji, ale nie ulega wątpliwości, że odnosiły się one także do spółdzielni, gdyż w

stanie prawnym wówczas obowiązującym spółdzielnie były jednostkami gospodarki

uspołecznionej, a więc uspołecznionymi zakładami pracy. Stanowi to istotny argument

przy rozważaniu odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne.

W okresie objętym zagadnieniem prawnym, na skutek zmiany kodeksu

cywilnego, niewątpliwie wystąpiły trudności w kwalifikowaniu zakładów pracy na

uspołecznione i nie uspołecznione. Między prawem cywilnym z jednej strony, a prawem

ubezpieczeń społecznych i przepisami podatkowymi z drugiej strony, doszło bowiem do

niespójności będącej konsekwencją uchylenia przepisów art. 126-135 k.c.

określających formy (rodzaje) własności w dotychczasowym rozumieniu oraz

wyeliminowania w prawie cywilnym pojęcia j.g.u.

Mając jednak na uwadze, iż przepisy prawa ubezpieczeń społecznych stanowią

odrębną gałąź prawa w stosunku do prawa cywilnego, znaczenie zmian zaistniałych w

prawie cywilnym i ich wpływ na prawo ubezpieczeń społecznych powinno być

rozpatrywane w kontekście całokształtu przepisów ubezpieczeń społecznych, a także

ich związku z przepisami finansowo-podatkowymi obowiązującymi w tym okresie. Te

ostatnie przepisy bowiem były uregulowane także ustawą, a więc aktem prawnym

równorzędnym z ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny, a

ponadto miały one charakter przepisów szczególnych, wcześniejszych. Wprawdzie te

ostatnie przepisy nie regulują wprost rozważanego zagadnienia, to jednak nie powinny

być pominięte przy jego rozstrzyganiu, gdyż normują one materię bardzo zbliżoną;

dlatego w okresie niespójności występującej między prawem cywilnym, a prawem

ubezpieczeń społecznych, powinny stanowić wskazówkę interpretacyjną. Dlatego też

uzasadnione jest stanowisko, iż dopóki obowiązywała ustawa z dnia 26 lutego 1982 r, o

opodatkowaniu jednostek gospodarki uspołecznionej, spółdzielnie należało traktować

jako uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu przepisu § 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia

z dnia 6 czerwca 1983 r.

Z tych powodów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w jej

sentencji.

========================================