Wyrok II UK 77/06

Wyrok z dnia 17 października 2006 r. II UK 77/06 Zasadą jest egzekwowanie należności od dłużników alimentacyjnych (art. 13 i 14 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.), natomiast umorzenie należności na podstawie art. 17 tej ustawy może nastąpić tylko w szczególnie uzasadnio- nych wypadkach. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Beata Gudowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 paź- dziernika 2006 r. sprawy z wniosku Henryka K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 23 listopada 2005 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 15 października 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Od- dział w S. odmówił wnioskodawcy Henrykowi K. umorzenia należności z tytułu wy- płaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Odwołanie od tej decyzji zostało odda- lone wyrokiem Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szcze- cinie z dnia 10 maja 2005 r. [...]. Sąd ustalił, że od 1992 r. zostały przyznane i były wypłacane świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz córek wnioskodawcy Moniki i Agnieszki wobec bezskuteczności egzekucji zasądzonych wyrokiem na ich rzecz alimentów. Wnioskodawca spłacał zadłużenie na rzecz funduszu w niewielkich kwotach. Od 30 września 1999 r. przebywał z przerwami w zakładach karnych i po odbyciu części ostatniej kary został zwolniony w dniu 15 marca 2004 r. Obecnie za- dłużenie wobec funduszu alimentacyjnego wynosi 54.552,79 zł. Wnioskodawca jest z 2 zawodu monterem aparatury radiowo-telewizyjnej morskiej. Nie pracował nigdy w swoim zawodzie. W przerwach między odbywaniem kary pracował dorywczo. Obec- nie ma 49 lat, jest zdrowy i sprawny fizycznie. Wniosek o umorzenie zadłużenia oparty jest na podstawie art. 17 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimenta- cyjnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.), który stanowi, że Za- kład Ubezpieczeń Społecznych może w szczególnie uzasadnionych wypadkach umorzyć należności funduszu alimentacyjnego od osób zobowiązanych do alimentów oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia z tego tytułu. W ocenie Sądu przez szczególnie uzasadnione wypadki należy rozumieć pewne wyjątkowe, nietypowe okoliczności. Okoliczności takie w sprawie nie zachodzą. Umorzenia na- leżności nie uzasadnia trudna sytuacja finansowa - brak stałej pracy i niewielkie dochody. Zła kondycja finansowa jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których świadczenia wypłaca fundusz alimentacyjny. Umorzenie należności z tej przyczyny czyniłoby martwą regulację o obowiązku zwrotu organowi rentowemu świadczeń wypłacanych z funduszu. Sytuacja życiowa zobowiązanego mogłaby powodować umorzenie należności tylko w wypadku, gdyby była wyjątkowa, w spo- sób istotny różniąca się od sytuacji innych zobowiązanych. Okolicznością uzasad- niającą umorzenie nie jest fakt przebywania wnioskodawcy w zakładzie karnym. Kara pozbawienia wolności była bowiem konsekwencją popełniania przez niego prze- stępstw. Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie oddalił apelację. Ustosunkowując się do zarzutu wnioskodawcy, że jest bezrobotny i nie ma środków na spłatę zadłużenia Sąd Okręgowy stwierdził, że istnienie obowiązku spłaty zadłużenia nie ma wpływu na sytuację finansową rodziny wnioskodawcy. Aktualnie wnioskodawca nie pracuje i nie jest zajęte jego wynagrodzenie ani inne mienie. Gdyby zadłużenie wnioskodawcy uległo umorzeniu jego sytuacja uległaby poprawie, ale w przypadku, gdyby nie podjął zatrudnienia, sytuacja jego rodziny nie uległaby zmianie. Natomiast sytuacja wierzy- ciela zmieniłaby się o tyle, że w przyszłości nie mógłby egzekwować zadłużenia, na- wet gdyby sytuacja materialna wnioskodawcy uległa poprawie. Wnioskodawca jest człowiekiem stosunkowo młodym, wykonywał wiele zawodów i przy należytych sta- raniach może uzyskać stałą pracę. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odzyska cho- ciaż część wyłożonych za wnioskodawcę środków na utrzymanie dzieci. 3 Od tego wyroku wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną, którą oparł na pod- stawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, „polegającą na przyjęciu, iż nie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek pozwalający na umorzenie w stosunku do skarżą- cego należności funduszu alimentacyjnego”. W uzasadnieniu skargi podniósł, że najistotniejsze znaczenie ma sytuacja zobowiązanego w kontekście uwarunkowań rodzinnych i finansowych. Skoro wnioskodawca pozostaje bez pracy, utrzymuje się z prac dorywczych, pozostaje faktycznie na utrzymaniu żony, która dodatkowo utrzy- muje dwoje dzieci, odmowa umorzenia należności znajdzie odbicie nie tyle w sytuacji finansowej i rodzinnej zobowiązanego, co wywrze bezpośredni skutek w sferze doty- czącej jego najbliższych. „Trudno stwierdzić, jakie musiałyby wystąpić okoliczności, które Sądy obu instancji uznałyby za szczególnie uzasadniony wypadek. Nie sposób zgodzić się z Sądem II instancji, iż szczególnie uzasadniony wypadek to wypadek zupełnie wyjątkowy, albowiem w takim wypadku hipoteza przepisu art. 17 ustawy o funduszu alimentacyjnym nie byłaby realizowana nigdy. Właśnie fakt umieszczenia takiego zapisu w przepisie prawa dotyczącym świadczeń alimentacyjnych nakazuje w pierwszej kolejności uwzględniać przy wykładni tego przepisu przede wszystkim sytuację materialną. Skarżący przebywał w zakładach karnych, nie był w stanie w tym okresie czasu realizować swoich zobowiązań; po wyjściu z zakładu karnego podjął starania o ustabilizowaniu swojej sytuacji życiowej i te właśnie okoliczności czynią jego wypadek szczególnie uzasadnionym”. W związku z tymi zarzutami skar- żący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i uwzględnienie odwołania, ewentualnie o uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje.: Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 17 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym. Ustawa ta utraciła moc z dniem 1 maja 2004 r. po wejściu w życie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach ro- dzinnych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992). Mocą tej ustawy zlikwidowany został fundusz alimentacyjny, a świadczenia z tego funduszu zostały zastąpione innego rodzaju świadczeniami. Likwidacja funduszu objęła egzekwowanie przez likwidatora zaległych należności, przy czym przepis art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 4 1 maja 2004 r. pozwalał mu w szczególnie uzasadnionych przypadkach na umorze- nie tych należności. Według zasad dotychczasowych sprawy o świadczenia z fundu- szu alimentacyjnego, w tym również sprawy, w których wydano decyzję na podstawie art. 17 ustawy o funduszu alimentacyjnym, należały z mocy art. 4778 § 2 pkt 6 k.p.c. do właściwości sądów rejonowych. Po zmianie stanu prawnego sprawy o roszczenia likwidatora funduszu, między innymi w stosunku do dłużników funduszu, przestały być sprawami o świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W związku z tym do ich rozpoznania właściwy jest sąd okręgowy, który na podstawie art. 4778 § 1 k.p.c. roz- poznaje wszystkie sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych za wyjątkiem zastrze- żonych do właściwości sądów rejonowych. Zastosowanie powołanych przepisów na- suwało wątpliwości, które rozstrzygnął Sąd Najwyższy uchwałą z dnia 12 lipca 2005 r., II UZP 6/05 (OSNP 2006 nr 1-2, poz. 20). Stwierdził w niej, że sprawy dotyczące umorzenia należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego od osób zobowiąza- nych do alimentów oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia z fundu- szu (art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych) są sprawami z zakresu ubez- pieczeń społecznych, do rozpoznania których właściwy jest sąd okręgowy. Uchwała ta nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż decyzja została wydana w stanie prawnym obowiązującym przed omawianą zmianą, a jej podstawą prawną nie jest przepis art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, którego dotyczy powołana uchwała, lecz przepis art. 17 ustawy o funduszu alimentacyjnym. Właściwym do roz- poznania tej sprawy, jako sprawy o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, był w pierwszej instancji sąd rejonowy na podstawie art. 4778 § 2 pkt 6 k.p.c. Postępowanie nie jest więc dotknięte nieważnością z mocy art. 379 pkt 6 k.p.c., która to kwestia nie była zresztą w skardze kasacyjnej podnoszona. Zarzuty skargi podlegają zatem me- rytorycznemu rozpoznaniu w świetle przepisów ustawy o funduszu alimentacyjnym. Fundusz alimentacyjny powstał w celu zapewnienia środków utrzymania oso- bom uprawnionym do alimentów, które nie mogą wyegzekwować tych świadczeń od osoby zobowiązanej do łożenia na ich utrzymanie. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 18 lipca 1974 r. świadczenia funduszu przysługują tylko tym osobom, na rzecz których alimenty zostały ustalone orzeczeniem sądu, a egzekucja tych alimentów okazała się bezskuteczna całkowicie lub częściowo. Fundusz alimentacyjny uruchamiany jest więc wówczas, gdy dłużnik alimentacyjny nie osiąga dochodów ani nie posiada ma- jątku, z którego mogłaby być prowadzona egzekucja alimentów. Przyznanie świad- czeń z funduszu alimentacyjnego nie zwalnia dłużnika z jego zobowiązań. Zakład 5 Ubezpieczeń Społecznych pokrywa bieżące świadczenia na rzecz osób, których sytuacja nie pozwala na oczekiwanie do czasu, gdy dłużnik stanie się wypłacalny, i przejmuje wierzytelność osób uprawnionych w stosunku do dłużnika alimentacyjne- go. Zgodnie z art. 13 i 14 ustawy z 18 lipca 1974 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych prowadzi egzekucję przeciwko dłużnikowi aż do pełnego pokrycia należności tego funduszu. Przepis art. 17 ustawy z 18 lipca 1974 r. stanowi, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może w szczególnie uzasadnionych wypadkach umorzyć należności funduszu alimentacyjnego od osób zobowiązanych do alimentów oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia z tego funduszu. Określenie „w szczególnie uzasadnionych wypadkach” oznacza, że zasadą jest egzekwowanie należności od dłużników alimentacyjnych, natomiast umorzenie należności może nastąpić wyjątko- wo tylko w sytuacjach szczególnych. Brak stałych dochodów i związana z tym trudna sytuacja materialna, na którą wnioskodawca powołuje się w skardze, jest okoliczno- ścią dotyczącą wszystkich dłużników alimentacyjnych, gdyż uruchomienie funduszu alimentacyjnego następuje tylko wówczas, gdy dłużnik nie ma majątku ani dochodów podlegających egzekucji. Nie jest to więc szczególna okoliczność w rozumieniu omawianego przepisu. Nie są także takimi okolicznościami przyczyny braku docho- dów leżące po stronie dłużnika i przez niego zawinione. Taką przyczyną jest odby- wanie przez wnioskodawcę kary pozbawienia wolności, będące następstwem popeł- niania przez niego przestępstw. Tego rodzaju postępowanie nie może być premio- wane zwolnieniem z długu. W skardze wnioskodawca podaje wprost, że okoliczno- ścią uzasadniającą wniosek o umorzenie należności jest chęć ustabilizowania sytua- cji życiowej własnej i jego rodziny. Skoro wnioskodawcy zależy na osiąganiu docho- dów nieobciążonych obowiązkiem spłacania długów, jego zamiar może być realizo- wany tylko z pokrzywdzeniem wierzycieli. Nie jest to okoliczność uzasadniająca za- stosowanie art. 17 ustawy z 18 lipca 1974 r., zatem zarzut naruszenia tego przepisu okazał się pozbawiony podstaw. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną. ========================================