Wyrok I PKN 688/00

Wyrok z dnia 16 listopada 2001 r. I PKN 688/00 Do uwzględnienia roszczenia pracownika o przywrócenie do pracy nie wystarczy ogólnikowe stwierdzenie, że po wypowiedzeniu umowy o pracę, spowodowanym likwidacją stanowiska, pracodawca zatrudnił innego pracow- nika "na podobnym stanowisku pracy". Jest natomiast konieczne ustalenie, ja- kie to było stanowisko oraz czy różnice i podobieństwa między nim a stanowi- skiem zlikwidowanym oraz kwalifikacje zawodowe i umiejętności pracownika były wystarczające do jego powierzenia. Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sę- dziowie SN: Józef Iwulski, Jerzy Kwaśniewski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2001 r. sprawy z po- wództwa Stefana H. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowej Komunikacji Samo- chodowej w L. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia umowy o pracę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 31 maja 2000 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Lublińcu wyrokiem z dnia 14 lutego 2000 r. odda- lił powództwo Stefana H. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego przez Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w L. w dniu 23 sierpnia 1999 r. Ustalił, że powód był zatrudniony w pozwanym Przedsiębior- stwie na podstawie umowy o pracę z dnia 1 września 1968 r., zawartej na czas nie określony, na stanowisku mechanika napraw pojazdów samochodowych w Stacji Napraw, Diagnostyki i Kontroli Pojazdów. Pismem z dnia 23 sierpnia 1999 r. praco- dawca wypowiedział powodowi umowę o pracę z zachowaniem trzymiesięcznego 2 okresu wypowiedzenia, a jako przyczynę podał zmianę ekonomiczno-organizacyjną przedsiębiorstwa, która kwalifikowała się jako przyczyna określona w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracow- nikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Była nią redukcja zatrudnienia związana z procesem prywatyzacji przedsiębiorstwa. Sąd Rejonowy podkreślił, że przedmiotem badania i ustaleń nie była zasad- ność przeprowadzanych zmian organizacyjnych oraz redukcji etatów, lecz to, czy re- dukcja rzeczywiście miała miejsce oraz czy pracodawca zastosował prawidłowe kry- teria wyboru pracowników do zwolnienia. W tej kwestii Sąd pierwszej instancji ustalił, że w Stacji Napraw, Diagnostyki i Kontroli Pojazdów było zatrudnionych około 45 pracowników. Powód zajmował się naprawami głównymi silników i skrzyń biegów. Oprócz powoda takimi naprawami zajmował się jeszcze Rafał M. Typowaniem pra- cowników do zwolnień w dziale powoda zajmował się kierownik tego działu Marek G. Przyjął on jako podstawowe kryterium potrzebę utrzymania danego stanowiska dla funkcjonowania całego warsztatu. Ponieważ zmniejszenie się ilości przewozów towa- rowych i osobowych spowodowało zmniejszenie pracy związanej z naprawami po- jazdów i ich utrzymaniem, celowe stało się zmniejszenie zatrudnienia w dziale zaj- mującym się tymi naprawami, w szczególności zaś kierownik działu uznał, że jest zbędne utrzymywanie dwóch stanowisk o tym samym zakresie czynności, tj. stano- wisk, na których dokonuje się naprawy głównej silników i skrzyń biegów. Drugim kryterium, według którego kwalifikowało się pracowników do zwolnienia, była możli- wość nabycia przez pracownika zasiłku przedemerytalnego. Powód ten warunek spełniał. Dlatego też wybór padł na niego. W ocenie Sądu Rejonowego decyzja pra- codawcy była trafna. Skoro bowiem kwalifikacje zawodowe i poziom wykształcenia oraz ocena pracy powoda i Rafała M. były zbliżone (pracowników różnił tylko staż pracy, który u powoda wyniósł 35 lat, a u Rafała M. - 3 lata), to decydujące znaczenie należało przypisać sytuacji majątkowej i życiowej, jaka powstanie po zwolnieniu pra- cownika z pracy. Z tego punktu widzenia należało - zdaniem Sądu Rejonowego - za- akceptować wybór powoda do zwolnienia, gdyż miał on uprawnienia do nabycia za- siłku przedemerytalnego. Sąd pierwszej instancji nie podzielił twierdzenia powoda, że na jego miejsce został zatrudniony nowy pracownik. Po zwolnieniu powoda, napra- wami silników i skrzyń biegów zajmował się bowiem tylko jeden pracownik. Nato- miast zatrudniony nowy pracownik był absolwentem przyzakładowej szkoły zawodo- wej, zaś warunkiem jego zatrudnienia było podjęcie nauki w technikum samochodo- 3 wym, gdyż „docelowo pracownik ten miał zająć stanowisko diagnosty”, na którym jest wymagane co najmniej średnie wykształcenie samochodowe. W konkluzji Sąd pierw- szej instancji uznał, że skoro nie budzi wątpliwości likwidacja jednego z dwóch sta- nowisk pracy, na których były dokonywane naprawy główne silników i skrzyń biegów, a pracodawca przy zachowaniu właściwych kryteriów wyboru pracowników do zwol- nienia zadecydował, że będzie nim powód, to dokonanemu w tych warunkach wypo- wiedzeniu umowy o pracę nie można przypisać niezgodności z prawem. Od powyższego wyroku powód złożył apelację, w której zarzucił, że Sąd Rejo- nowy błędnie przyjął, iż przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę było zmniejszenie stanu zatrudnienia w grupie mechaników napraw pojazdów samochodowych. Świad- czy o tym fakt zatrudnienia innego pracownika na stanowisku mechanika. Pracownik ten nie był uprzednio związany z pozwanym Przedsiębiorstwem umową o naukę za- wodu, lecz odbywał jedynie praktykę, co po stronie pracownika nie stwarzało żad- nych praw do zatrudnienia, a po stronie pracodawcy - obowiązku zatrudnienia. Skoro zatem było wolne inne stanowisko, na którym powód mógł być zatrudniony, powinno- ścią pracodawcy było zaproponowanie powodowi pracy na tym stanowisku. Jednak pracodawca ze względów personalnych zaniechał tego. Tym samym wypowiedzenie umowy o pracę jest sprzeczne z art. 45 KP oraz z art. 10 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie wyro- kiem z dnia 31 maja 2000 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że przywrócił powoda do pracy w pozwanym Przedsiębiorstwie PKS na poprzednich warunkach. Uznał, że w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego nie była trafna ocena Sądu Rejonowego co do tego, że „redukcje były faktyczne, a kryteria wyboru pracowników prawidłowe”. Zdaniem Sądu Okręgowego, „trudno bowiem przyjąć rze- czywistość redukcji zatrudnienia, gdy w miesiącu podjęcia decyzji o zwolnieniu po- woda zatrudniono nowego pracownika, osobę młodą na bardzo podobne stanowi- sko”. Poza tym ów pracownik nie miał wymaganych kwalifikacji, zaś perspektywa rozpoczęcia przez niego nauki w technikum samochodowym od września 1999 r. nie dawała żadnej gwarancji, że uzyska on wymagane wykształcenie. Sąd Okręgowy wyraził również zapatrywanie, że „kryteria doboru pracownika - podlegające kontroli Sądu zostały przez pozwanego naruszone”, a „działania jego w tym zakresie zostały uznane przez Sąd II instancji za wątpliwe i nieuzasadnione, również ustalenia Sądu 4 Rejonowego w tym przedmiocie nie były prawidłowe”. Wreszcie Sąd Okręgowy przyjął, że pracownikowi młodemu wiekiem łatwiej jest znaleźć pracę. Ponadto po- wód „został niejako skazany na zasiłek przedemerytalny w sytuacji, gdy mógł praco- wać co najmniej do czasu uzyskania wymaganych kwalifikacji przez innego pracow- nika”. W kasacji od powyższego wyroku opartej na obu podstawach przewidzianych w art. 3931 KPC strona pozwana zarzuciła niewłaściwe zastosowanie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracow- nikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie nie- których ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.) w wyniku przyjęcia, że nie na- stąpiło zmniejszenie stanu zatrudnienia, a także naruszenie przepisów postępowa- nia, tj. art. 233 § 1, art. 231 i art. 328 § 2 KPC, wskutek dokonania odmiennych usta- leń faktycznych bez istnienia odpowiednich podstaw w zebranym materiale dowodo- wym. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku. Zdaniem strony pozwanej, Sąd Okręgowy dokonał odmiennych ustaleń fak- tycznych od ustaleń przyjętych przez Sąd Rejonowy, bez przeprowadzenia jakich- kolwiek dowodów i z naruszeniem przepisów postępowania, co miało wpływ na wynik sprawy. Z dowodów zebranych w sprawie, na podstawie których Sąd Rejonowy usta- lił stan faktyczny, wynikało, że w dziale pozwanego Przedsiębiorstwa pod nazwą Stacja Napraw, Diagnostyki i Kontroli Pojazdów było zatrudnionych 45 pracowników, przy czym naprawami silników i skrzyń biegów zajmował się powód i drugi pracownik Rafał M. Jedno z tych stanowisk stało się zbędne ze względu na zmniejszenie się przewozów osobowych i towarowych oraz zwiększenie okresu bezawaryjnego w technicznie doskonalszych pojazdach. Ograniczenie zatrudnienia uzasadniał także proces prywatyzacji. W wyniku dokonanego powodowi wypowiedzenia nastąpiła li- kwidacja jednego z dwóch stanowisk mechaników zajmujących się naprawami głów- nymi silników i skrzyń biegów, a zatem ograniczenie zatrudnienia. Czynności wyko- nywane przedtem przez powoda i drugiego pracownika wykonuje obecnie tylko ten drugi pracownik. Mimo to Sąd Okręgowy z naruszeniem art. 233 § 1 KPC uznał, że redukcja zatrudnienia nie była rzeczywista i jako dodatkowy argument powołał to, że w miesiącu podjęcia decyzji o zwolnieniu powoda strona pozwana zatrudniła nowego pracownika „na podobne stanowisko”. Ustalenia Sądu Okręgowego są sprzeczne z istniejącymi w sprawie dowodami, a ich ocena - rażąco dowolna. Ponadto, skoro Sąd Okręgowy dokonał odmiennych ustaleń, jego obowiązkiem było wskazanie dowo- 5 dów, na których oparł swoje ustalenia. Postępowanie przeciwne stanowi uchybienie art. 328 § 2 KPC, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto Sąd Okręgowy naruszył art. 231 KPC przez przyjęcie nieuzasadnionego domniemania, że zatrud- nienie w tym samym miesiącu innego pracownika świadczyło o istnieniu konfliktów między powodem a pracodawcą. Gdy chodzi o naruszenie prawa materialnego, to polegało ono na błędzie w subsumcji, tj. na niezastosowaniu art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest zasadna. Z art. 382 KPC wynika, że sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w po- stępowaniu apelacyjnym. Z przepisu tego dla rozpoznawanej sprawy wynikają dwa wnioski. Pierwszy z nich to ten, że Sąd Okręgowy, jako sąd orzekający co do istoty sprawy, mógł zmienić ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydania wyroku przez Sąd Rejonowy, przy czym w myśl uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 (OSNC 1999 r. z. 7-8, poz. 123), mającej moc zasady prawnej, mógł to uczynić bez przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia. Drugi natomiast wniosek sprowadza się do tezy, że przyznanie sądowi drugiej instancji w ustawie z dnia 1 marca 1996 r. nowelizującej Kodeks po- stępowania cywilnego roli sądu merytorycznego zobowiązywało Sąd Okręgowy do stosowania między innymi art. 233 § 1 oraz art. 328 § 2 KPC. Pierwszy z wymienio- nych przepisów wymagał od Sądu Okręgowego wszechstronnego rozważenia ze- branego w sprawie materiału i dopiero po dokonaniu takiego procesu intelektualnego pozwalał mu na ocenę mocy i wiarygodności dowodów „według własnego przekona- nia”. Drugi natomiast przepis (w związku z art. 391 KPC) nakładał na Sąd Okręgowy obowiązek wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i polegał na ustaleniu faktów, które Sąd ten uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Strona pozwana słusznie zarzuciła w kasacji, że Sąd Okręgowy naruszył za- równo art. 233 § 1 KPC, jak i art. 328 § 2 KPC, zaś naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie przepisu art. 328 § 2 KPC polegało na tym, że Sąd Okręgowy, ustalając, iż redukcja zatrudnienia nie była rzeczywista, nie wskazał, na jakich dowodach oparł powyższe ustalenie. Ponadto, przyjmując jako ustalony fakt 6 zatrudnienia nowego pracownika „na bardzo podobne stanowisko”, nie wypowiedział się w uzasadnieniu, o jakie dokładnie chodziło stanowisko, jakie były różnice i podobieństwa między tym stanowiskiem a dotychczasowym stanowiskiem powoda oraz nie wykazał, że kwalifikacje powoda były wystarczające do jego zajmowania. Inaczej mówiąc, Sąd drugiej instancji nie odniósł się do ważnych i spornych faktów między stronami. Jest to uchybienie istotne, które nie pozwalało Sądowi Najwyż- szemu skontrolować zasadności zaskarżonego wyroku. Gdy chodzi o naruszenie art. 233 § 1 KPC, to nie polegało ono na dokonaniu własnych, zupełnie odmiennych ustaleń faktycznych, lecz na niewskazaniu dowodów uprawniających do takich usta- leń, a ponadto na pominięciu oceny dowodów z punktu widzenia ich wiarygodności i mocy dowodowej, według własnego przekonania Sądu Okręgowego. Powyższe po- stępowanie, ignorujące zarówno proces oceny dowodów, jak i dokonywania ustaleń na podstawie takich dowodów, które zostały uznane za wiarygodne i miarodajne w sprawie, uzasadniało więc tezę kasacji o rażącym przekroczeniu przez Sąd Okręgo- wy granic swobodnej oceny dowodów. Gdyby mimo to założyć, że niedokonanie przez Sąd Okręgowy oceny dowo- dów nie miało wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, to nie można pominąć faktu, że Sąd Okręgowy dokonał nowych ustaleń, odmiennych od przyjętych przez Sąd pierw- szej instancji, bez podstaw w zebranych dowodach. Przyjął bowiem, że redukcja za- trudnienia nie była rzeczywista, a to dlatego, że w miesiącu podjęcia przez praco- dawcę decyzji o zwolnieniu powoda, został jakoby zatrudniony nowy młody pracow- nik „na bardzo podobne stanowisko”. Jednak Sąd Okręgowy nie wyjaśnił, o jakie sta- nowisko chodzi i w czym wyrażało się jego podobieństwo do stanowiska mechanika napraw pojazdów samochodowych w Stacji Napraw, Diagnostyki i Kontroli Pojazdów zajmowanego przez powoda. Z drugiej wszakże strony Sąd Okręgowy przytoczył ustalenie Sądu Rejonowego, według którego nie doszło do zatrudnienia nowego pra- cownika na miejsce powoda, bowiem naprawami głównymi silników i skrzyń biegów zajął się wyłącznie jeden pracownik - Rafał M. Sam powód oświadczył zaś, że w warsztacie, w którym on pracował, pracuje tylko jedna osoba, natomiast nowy młody pracownik został przyjęty do warsztatu głównego (w hali głównej), z przeznaczeniem do wykonywania pracy diagnosty i zobowiązany do ukończenia technikum samocho- dowego. Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że ów nowy pracownik „nie miał wymaga- nych kwalifikacji” oraz że „nie daje żadnej gwarancji co do tego, że uzyska wyma- gane wykształcenie”, a poza tym o jego przydatności można będzie mówić „co naj- 7 mniej za kilka lat”, gdyż po ukończeniu szkoły jest jeszcze konieczna praktyka w warsztacie samochodowym. Powyższe zapatrywanie Sądu Okręgowego nie ma oparcia w dowodach, gdyż w sprawie było niesporne, że wymieniony pracownik jest absolwentem przyzakłado- wej szkoły zawodowej, w której zdobywał nie tylko wiedzę teoretyczną, ale także umiejętności praktyczne. Innym natomiast problemem - i niewyjaśnionym przez Sąd Okręgowy - było to, jaki był poziom jego kwalifikacji. Stanowisko Sądu Okręgowego pomija również okoliczność, że kontynuowanie pracy przez czas pobierania nauki w technikum samochodowym przysparza umiejętności zawodowych i doświadczenia, dlatego zarówno niepomyślne rokowania dla uczącego się pracownika, jak i pesymi- styczne przewidywania co do jego przydatności do pracy w przyszłości, były ze strony Sądu Okręgowego przedwczesne, a w każdym razie zbyt powierzchowne, by na ich podstawie można było skonstruować ocenę, według której na miejscu tego pracownika powinien być zatrudniony powód, a to dlatego, że jego „nienaganna praca oraz doświadczenie powodowały dużą przydatność na zajmowanym stanowi- sku...”. Przytoczona wyżej konstatacja Sądu drugiej instancji wzbudza zastrzeżenia także dlatego, że dowodzi braku konsekwencji w rozumowaniu tego Sądu. Skoro bowiem na stanowisku powoda nie został zatrudniony ów nowy pracownik, gdyż ule- gło ono likwidacji, to ocena przydatności powoda „na zajmowanym stanowisku” stała się bezprzedmiotowa. Ocena ta nie mogła być również przeniesiona na płaszczyznę porównywania powoda z tym nowym pracownikiem pod względem kwalifikacji w za- kresie diagnostyki pojazdów samochodowych, gdyż powód nie posiadał takich kwali- fikacji oraz nie zdobywał ich (urodzony w 1946 r.) przez uzupełnianie wykształcenia w technikum samochodowym. Strona pozwana słusznie ponadto zarzuciła, że Sąd Okręgowy z naruszeniem art. 231 KPC przyjął domniemanie, w myśl którego skoro powód krytycznie wypowia- dał się pod adresem kierownictwa zakładu pracy, to „wysoce prawdopodobne jest, że rozwiązanie z nim umowy o pracę było represją” za owe krytyczne wypowiedzi. Z art. 231 KPC wynika, że sąd może uznać za ustalone fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z innych ustalonych faktów. Ujmując rzecz teoretycznie, Sąd Okręgowy mógłby ustalić, że wypowiedze- nie powodowi umowy o pracę było reakcją ze strony pracodawcy na określone za- chowanie się powoda, jednak warunkiem takiego wnioskowania byłoby ustalenie - 8 dające się skontrolować w zakresie jego podstawy faktycznej - że powód wypowiadał się negatywnie pod adresem kierownictwa swego pracodawcy. Tymczasem ani Sąd Okręgowy, ani Sąd Rejonowy nie dokonał takiego ustalenia. Tak więc należało za- aprobować krytyczną tezę strony skarżącej, według której Sąd Apelacyjny naruszył przepis art. 231 KPC, ponieważ z nieustalonych faktów wywiódł wniosek o przyczy- nie wypowiedzenia powodowi umowy o pracę. Wreszcie gdy chodzi o zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracow- nikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie nie- których ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), wskutek błędnej oceny ze strony Sądu Okręgowego, że likwidacja stanowiska powoda nie oznaczała zmniej- szenia stanu zatrudnienia, to w istniejącym stanie sprawy, a zwłaszcza ze względu na trafność zarzutów dotyczących postępowania, nie można obecnie rozstrzygnąć tej kwestii. Z przedstawionych zatem względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 KPC). ========================================