Wyrok I PKN 234/99

Wyrok z dnia 2 września 1999 r. I PKN 234/99 Odsetki ustawowe za niewypłacenie w terminie twórcy projektu wynalaz- czego wynagrodzenia przewidzianego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie projektów wyna- lazczych (Dz.U. Nr 83, poz. 374) przysługują za okresy opóźnienia przypadające po dniu wejścia w życie tego rozporządzenia. Przewodniczący: SSN Józef Iwulski, Sędziowie: SN Jerzy Kwaśniewski (spra- wozdawca), NSA Bogusław Gruszczyński. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 2 września 1999 r. sprawy z powódz- twa Włodzimierza M., Kazimierza G. i Włodzimierza S. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu Kopalni Węgla Brunatnego „B.” w R. o zapłatę, na skutek kasacji po- wodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 17 grudnia 1997 r. [...] 1) o d d a l i ł kasację, 2) zasądził od powodów Włodzimierza M., Kazimierza G. i Włodzimierza S. ma rzecz strony pozwanej Kopalni Węgla Brunatnego „B.” S.A. w R. (poprzednio Przedsiębiorstwa Państwowego Kopalnia Węgla Brunatnego „B.” w R.) kwoty 500 (pięćset) złotych od każdego z nich tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyj- nego. U z a s a d n i e n i e Pełnomocnik powodów wniósł kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 17 grudnia 1997 r. w części - jak to określił - dotyczącej oddalenia powództwa. Jest to budzące zastrzeżenia określenie zakresu zaskarżenia, skoro zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny w punkcie pierwszym zmienił zaskarżony apelacją powoda wyrok Sądu pierwszej instancji przez określone podwyższenie zasądzonych kwot, a w punkcie drugim oddalił apelację w pozostałej części. Pomimo niedokładności ka- sacji we wskazaniu zaskarżonej części wyroku nie nasuwało wątpliwości to, że cho- 2 dziło o oddalenie apelacji powodów (punkt 2 wyroku) i w takim zakresie kasacja zos- tała rozpoznana. Co do podstaw kasacji, to powołano w niej zarówno naruszenie prawa mate- rialnego (art. 3931 pkt 1 KPC), jak i naruszenie przepisów postępowania (art. 3931 pkt 2 KPC). Jednakże tylko w zakresie pierwszej podstawy zarzuty zostały przedstawio- ne w sposób wystarczająco skonkretyzowany przez wskazanie przepisów, które zda- niem skarżącego, zostały naruszone. Nie ma natomiast takiej niezbędnej konkretyza- cji zarzutów co do drugiej z powołanych podstaw. W tym zakresie kasacja, nie wska- zując jakiegokolwiek naruszonego przepisu postępowania, ograniczyła się do powo- łania samej podstawy kasacji przewidzianej w art. 3931 pkt 2 KPC. Także w uzasad- nieniu kasacji nie przedstawiono zarzutu, który odnosiłby się do naruszenia określo- nego przepisu postępowania przez Sąd Apelacyjny w Łodzi, orzekający wyrokiem z dnia 17 grudnia 1997 r. W tym przedmiocie kasacja powołała się bowiem na to, że w wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 11 sierpnia 1994 r. błędnie zostały potraktowane czynności powodów dotyczących zrezygnowania przez nich z należnego im wy- nagrodzenia od OGWB w W., które zostało zlikwidowane z dniem 3 grudnia 1988 r. Nie oceniając merytorycznie tego zarzutu, przedstawionego bez odniesienia do ja- kiegokolwiek przepisu postępowania, a nawet bez odniesienia do zaskarżonego ka- sacją wyroku trzeba zauważyć, że zarzut ten na pewno nie wskazuje na zaistnienie jednej z sytuacji powodującej nieważność postępowania, o których mowa w art. 379 KPC. Stosownie zatem do art. 39311 KPC rozpoznaniu podlegała podstawa kasacji zawierająca zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, natomiast Sąd Naj- wyższy nie rozpoznawał sprawy pod kątem naruszenia przepisów postępowania, wo- bec braku takich zarzutów w kasacji i wobec niestwierdzenia nieważności postępo- wania podlegającej rozważeniu z urzędu. W zakresie podstawy z art. 3931 pkt 1 KPC kasacja przedstawiła zarzuty naru- szenia następujących przepisów: 1. art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (w brzmieniu tekstu jednolitego: Dz.U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177) poprzez przyjęcie wymagalności roszczenia w dacie 1 stycznia 1989 r., w której pozwana Kopalnia nie miała osobo- wości prawnej. 2. § 23 ust. 3 załącznika do Zarządzenia Ministra Kierownika Urzędu Postępu Nau- kowo-Technicznego i Wdrożeń z dnia 31 stycznia 1986 r. w sprawie zasad obliczania 3 efektów stanowiących podstawę do ustalania wysokości wynagrodzeń za pracowni- cze projekty wynalazcze (M.P. Nr 12, poz. 87) przez błędne zastosowanie; 3. art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości przez nie zastosowanie, 4. § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych (Dz.U. Nr 83, poz. 374) przez jego błędną wykładnię. Sąd Najwyższy nie podzielił żadnego z powyższych zarzutów kasacji, mając na względzie, co następuje: Ad 1) Wskazany w kasacji art. 124 ust. 1 ustawy o wynalazczości stanowił, że przepisy ustawy dotyczące jednostek gospodarki uspołecznionej stosuje się do ta- kich jednostek będących osobami prawnymi, jak również odpowiednio do państwo- wych jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej oraz do or- ganizacji zawodowych, spółdzielczych, stowarzyszeń i innych organizacji społecz- nych w zakresie ich działalności gospodarczej i naukowej. Naruszenia tego przepisu – jak wynika z uzasadnienia kasacji – powodowie upatrują w tym, że zaakceptowane w zaskarżonym wyroku ustalenie wymagalności należnego powodom wynagrodzenia od pozwanej Kopalni na dzień 1 stycznia 1989 r. poprzedziło uzyskanie osobowości prawnej przez pozwaną, co nastąpiło dopiero 23 maja 1989 r. Według stanowiska powodów ich wynalazek został zastosowany w dniu 1 marca 1988 r. w ramach działalności gospodarczej Ogólnokrajowego Gwa- rectwa Węgla Brunatnego w W., którego pozwana Kopalnia była tylko jednym z za- kładów. Jeżeli pozwana Kopalnia uzyskała osobowość prawną dopiero po podziale OGWB w W., to – zdaniem powodów – dopiero od daty uzyskania osobowości praw- nej mogło być wymagalne roszczenie od pozwanej z taką konsekwencją, że dopiero od tej daty należy liczyć pięcioletni okres uzyskiwania efektów przez pozwaną z zas- tosowania wynalazku jako podstawę należnego powodom wynagrodzenia. Zasadni- czą przesłankę powyższego stanowiska stanowią określone twierdzenia strony po- wodowej o charakterze (kategorii) ich wynalazku i związanymi z tym konsekwencjmi. Mianowicie, według tych twierdzeń przedmiotowy wynalazek pt: „Zawiesie zestawu krążników przenośnika taśmowego” obejmował dwie kategorie, to jest zarówno urzą- dzenie, jak i sposób jego eksploatacji. W konsekwencji czego, nie tylko wykonanie urządzenia, ale także jego eksploatacja (użytkowanie) powinny być traktowane jako 4 stosowanie wynalazku, stanowiące podstawę wynagrodzenia należnego wynalaz- com. Takie stanowisko nie znalazło jednakże potwierdzenia w toku postępowania przed Sądami rozpoznającymi sprawę w pierwszej i drugiej instancji. Ograniczając się tu do przedstawienia ustaleń istotnych dla rozpoznawanego zarzutu kasacji należy stwierdzić, że ustalenia zaskarżonego orzeczenia są zasadni- czo odmienne od tych, na których zbudowany jest zarzut kasacji. Po pierwsze przedmiotem wynalazku było tylko urządzenie, a zastosowanie tego wynalazku sta- nowiło jego wykonanie. Nastąpiło to jednorazowo. Jeżeli więc w kasacji przyznaje się, jako okoliczność bezsporną, zastosowanie wynalazku w dniu 1 marca 1988 r., to w konsekwencji ówczesnego jednorazowego zastosowania powstało zobowiązanie podmiotu stosującego do wynagrodzenia za efekty uzyskane przez stosowanie pro- jektu, jak stanowi przepis art. 98 ust. 2 ustawy o wynalazczości. Nie zachodziłaby natomiast, w oderwaniu od zastosowania wynalazku dokonanego w marcu 1988 r., sytuacja stosowania w rozumieniu powyższego przepisu odnoszona do stanu rzeczy zaistniałego dopiero po nadaniu pozwanej Kopalni osobowości prawnej. Nie ma racji kasacja, jeżeli kwestię wymagalności roszczenia powodów wobec pozwanej Kopalni wiąże nie z podstawą prawa do wynagrodzenia (stosowaniem projektu wynalazcze- go), lecz ze zdarzeniem o charakterze organizacyjno-prawnym. Po drugie, istotne jest tu podkreślenie przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego kasacją wyroku, że wszystkie elementy zastosowania przedmiotowego projektu wynalazcze- go w marcu 1988 r. miały miejsce w pozwanej Kopalni. Chociaż nie miała ona wów- czas odrębnej podmiotowości prawnej, jednakże działała jako wyodrębniony podmiot gospodarczy. Znamienne jest w tym zakresie to - jak podała strona powodowa jako fakt bezsporny – że prawo do patentu za przedmiotowy wynalazek zostało przyznane pozwanej Kopalni „która w tym czasie była jednym z zakładów OGWB w W.”. Ad 2: W uzasadnieniu kasacji podniesiono, że: „nie występują żadne przes- łanki do obliczenia należnego powodom wynagrodzenia w oparciu o przepis § 23 załącznika do zarządzenia MKUPNTiW z dnia 31 stycznia 1986 r. Przepis ten okreś- la wyłącznie sposób obliczenia efektów ekonomicznych uzyskanych w wyniku po- prawy jakości wyrobów i urządzeń”. Wynika z powyższego, że rozważany tu zarzut, gdyby był słuszny, to zostałaby zakwestionowana podstawa prawna zasądzonej na rzecz powodów części wynagrodzenia. Chodziło wszak o przyznanie powodom wy- nagrodzenia z tytułu tzw. efektów niewymiernych lub pozaekonomicznych (wyna- grodzenia za efekty ekonomiczne nie obejmuje zaskarżony wyrok) za jednorazowe 5 zastosowanie dotyczącego konstrukcji wynalazku, a na zasadach odpowiednich do wynagrodzenia za „okres faktycznego stosowania wynalazku w gospodarce uspo- łecznionej, jednakże nie dłużej niż za okres pierwszych pięciu lat jego stosowania” (art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości). Przepis § 23 ust. 1 i ust. 3 powołanego wyżej zarządzenia przewidywał, jak to określono „w wyjątkowych wypadkach”, specjalny określony system obliczenia korzy- ści użytkowych, które polegają na polepszeniu właściwości użytkowych bez jednakże podwyższenia ceny (ust. 1) oraz wytworzenia maszyn i urządzeń na własne potrzeby produkcyjne w jednostce stosującej projekt (ust. 3). Możliwość zastosowania tego przepisu jako podstawy dla przyznania powodom wynagrodzenia w zakresie efektów „pozaekonomicznych” ich wynalazku stanowiła jeden z zasadniczych problemów spornych między stronami w sprawie. Na kontrowersyjność takiej podstawy prawnej wskazywali między innymi biegli. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego kasacją wyroku przypomniał, że zasada zastosowania przedmiotowego przepisu § 23 ust. 3 zarządzenia Ministra Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń z dnia 31 stycznia 1986 r. (wynagrodzenie jednorazowe, ale z uwzględnie- niem pięcioletniego okresu przewidywanych efektów) została przyjęta w kasatoryj- nym wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 24 marca 1995 r. [...]. Na ustalenie wynagrodzenia powodom na zasadach omawianego przepisu powoływali się powo- dowie (por. pismo procesowe powodów z dnia 26 maja 1997 r.). Wreszcie, przeds- tawiony w kasacji zarzut pozostaje w sprzeczności ze stanowiskiem powodów wyra- żonym w ich apelacji. Mianowicie, w apelacji tej powodowie nie kwestionowali zasto- sowania tego przepisu co do zasady, lecz jego naruszenia upatrywali w wadliwym przyjęciu w wyliczeniach Sądu Wojewódzkiego jednego z elementów przyjętej me- tody wyliczenia efektów (stawki wyjściowej) i podnosili potrzebę uwzględnienia do- datkowego współczynnika korygującego (W1 o wartości 1,7). Sąd Apelacyjny uwzględnił te zarzuty w zakresie odnoszącym się do korekty wyliczonego przez Sąd Wojewódzki świadczenia o jego podwyższenie o wskazany w apelacji współczynnik W1 = 1,7 i odpowiednio do tego w punkcie pierwszym wyroku podwyższył zasądzone na rzecz powodów kwoty. Tak więc kasacja powodów jest niekonsekwentna w stosunku do ich stano- wiska w toku postępowania przed wydaniem zaskarżonego wyroku, jest wewnętrznie niekonsekwentna (skarży co do zasady zastosowanie § 23 powołanego zarządzenia, zapominając o przyznanym prawomocnie wynagrodzeniu na podstawie tego 6 przepisu), wreszcie jest sprzeczna z interesem powodów, skoro kwestionuje co do zasady podstawę prawną ustalonego na ich rzecz wynagrodzenia. Abstrahując od merytorycznej oceny zarzutu zastosowania omawianego przepisu, należy stwierdzić, że w świetle przedstawionych okoliczności przeszkodę uwzględnienia omawianego zarzutu kasacji stanowiłaby zasada zakazu reformationis in peius (art. 384 KPC w związku z art. 39319 KPC). Ad 3: W uzasadnieniu kasacji, odnośnie do zarzutu naruszenia art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości podniesiono, że już we wcześniejszym kasatoryjnym orze- czeniu Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 24 marca 1995 r. wyrażona została ocena co do obliczenia należnego powodom wynagrodzenia, stosownie do § 23 ust. 3 po- wołanego wyżej zarządzenia z dnia 31 stycznia 1986 r. z uwzględnieniem efektów korzystania w okresie pięciu lat przez pozwaną Kopalnię z wynalazku. Zarzut kasacji, że przyjęta w wyroku z dnia 24 marca 1995 r. zasada obliczania wynagrodzenia na- rusza art. 99 § 1 ustawy o wynalazczości nie odnosi się zatem – jak to przedstawiono w uzasadnieniu kasacji – bezpośrednio do ustaleń zaskarżonego kasacją wyroku z dnia 17 grudnia 1997 r. Istotnie Sąd Apelacyjny w Łodzi w powyższym wyroku nie rozpatrywał takiej kwestii, gdyż nie została ona objęta zarzutami apelacji. Ponadto należy zauważyć, że kasacja zasadności swego zarzutu nie upatruje w tym, że art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości został wadliwie zastosowany do ustalonej podsta- wy faktycznej. Chodzi wszak o ustalenie Sądu pierwszej instancji (niezakwestiono- wane w apelacji powodów), że przedmiotowy wynalazek obejmował konstrukcję określonego urządzenia, a nie sposób korzystania. Zastosowanie tego wynalazku było jednorazowe, natomiast późniejsze używanie wyrobów wytworzonych według wynalazku nie stanowiło zakresu stosowania wynalazku. Do takiej podstawy zasto- sowania art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości nie odnosi się zarzut kasacji, skoro kasacja uważa, że błędne zastosowanie powołanego przepisu wynikło z niepodziele- nia odmiennych twierdzeń powodów, którzy: „obstawali przy tym, że ich wynalazek nie obejmuje tylko urządzenia, które produkowała na zlecenie pozwanej inna j.g.u., ale także objęty jest sposób korzystania z niego, ponieważ dopiero on daje efekty i wywodzili, że po myśli art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wyna- lazczości należy im się wynagrodzenie za pięć lat, należne za każdy rok oddzielnie, a nie wynagrodzenie wypłacone jednorazowo”. Kasacja nie zakwestionowała podstawy faktycznej zastosowania art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości, natomiast bezzasadnie podstawia pod ten przepis twierdze- 7 nia powodów o faktach, które nie zostały podzielone w postępowaniu sądowym. Ad 4: W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny w Łodzi podzielił ocenę prawną Sądu pierwszej instancji, że prawo twórcy projektu wynalazczego do odsetek (usta- wowych) za niewypłacenie wynagrodzenia w terminie, na zasadach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych (Dz.U. Nr 83, poz. 374) przysługuje za okresy opóźnienia przypadające po dniu wejścia w życie tegoż rozporządzenia, tj. od 4 października 1991 r. W kasacji zarzucono, że powyższa ocena nie uwzględnia § 2 pkt 1 (w kasacji błędnie powołano § 2 ust. 1) powołanego rozporządzenia. Stosownie do tego przepi- su rozporządzenie stosuje się również do wynagrodzeń za pracownicze projekty wy- nalazcze zgłoszone przed dniem jego wejścia w życie i spełniające określone warun- ki. Zarzut kasacji nie jest zasadny. Z powołanego w nim przepisu wynika, że zostało w nim określone zastosowanie nowych przepisów wstecz w stosunku do regulacji dotyczących „wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze” (spełniających określone wymagania). Nie ma racji kasacja, chcąc tę wyjątkową regulację o zasto- sowaniu nowych przepisów wstecz do wynagrodzeń zastosować rozszerzająco także odnośnie odsetek za niewypłacenie wynagrodzenia w terminie. Nie jest dopuszczal- na rozszerzająca interpretacja przepisu wyjątkowego w stosunku do określonej w rozporządzeniu zasady jego działania po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia (§ 3). Z przedstawionych wyżej przyczyn kasacja powodów nie mająca usprawiedli- wionych podstaw podlegała oddaleniu stosownie do art. 39312 KPC. ========================================