Wyrok I PKN 175/99

Wyrok z dnia 28 lipca 1999 r. I PKN 175/99 1. W ocenie prawidłowości wskazania pracownikowi przyczyny uzasad- niającej wypowiedzenie umowy o pracę należy uwzględnić wszystkie okolicz- ności sprawy, w tym zwłaszcza jego dostęp do informacji o funkcjonowaniu zakładu. 2. Przepis § 5 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 8 maja 1991 r. w sprawie gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych (Dz.U. Nr 42, poz. 185 ze zm.) wydanego na podstawie art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 5 stycznia 1991 r. Prawo budżetowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 72, poz. 344 ze zm.) wskazywał podmiot uprawniony do powołania kierownika gospodarstwa po- mocniczego, a nie określał podstawy jego zatrudnienia. Przewodniczący: SSN Józef Iwulski, Sędziowie: SN Barbara Wagner (spra- wozdawca), SA Katarzyna Gonera. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 28 lipca 1999 r. sprawy z powództwa Artura B. przeciwko Ośrodkowi Doradztwa Rolniczego w G. o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 17 listopada 1998 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Gdańsku wyrokiem z 19 sierpnia 1998 r. [...] od- dalił powództwo Artura B. o ustalenie, że z Ośrodkiem Doradztwa Rolniczego w G. łączyła go umowa o pracę na czas nieokreślony i o przywrócenie do pracy. Ośrodek Doradztwa Rolniczego w G. został utworzony zarządzeniem [...] Wo- jewody G. jako jednostka budżetowa. Zarządzeniem nr 1/91 jego dyrektor wprowa- 2 dził statut. Zarządzeniem nr 2/91 utworzono z dniem 1 stycznia 1991 r. Gospodars- two Pomocnicze - stanowiące integralną część Ośrodka. Zarządzeniem nr 41/91 wprowadzono zmiany w statucie. Zgodnie z § 3 tego zarządzenia z dniem 1 stycznia 1992 r. kierownika Gospodarstwa Pomocniczego powoływał i odwoływał dyrektor ODR. Artur B. został powołany z dniem 26 marca 1996 r. na stanowisko kierownika Gospodarstwa Pomocniczego na czas określony do 31 sierpnia 1996 r., a w dniu 1 września 1996 r., na dotychczasowych warunkach, na czas nie określony. Do zakre- su jego obowiązków należało między innymi „nadzorowanie spraw związanych z ho- telem i restauracją oraz stroną dydaktyczną, nadzorowanie ośrodka kształcenia kie- rowców oraz gospodarstwa rolnego w L.”. Powód zaniedbywał swoje obowiązki. Pod adresem jego pracy były zgłaszane przez pracowników krytyczne uwagi. Konieczne było zatrudnianie specjalistów do wykonywania prac należących do obowiązków po- woda. Główna księgowa utraciła zaufanie do Artura B. Nie przestrzegał przepisów o zamówieniach publicznych. Zatrudnił praktykanta nie przekazując zawartej umowy o pracę ani do działu kadr, ani do działu finansowego, co spowodowało zwłokę w wy- płacie wynagrodzenia. Miał rozpoczynać pracę o godzinie 700 , ale ponieważ się spóźniał ustalono dla niego indywidualny rozkład czasu pracy. Mimo to nadal nie przychodził punktualnie. Ustalona przez Sąd lista uchybień obowiązkom pracowni- czym jest długa i urozmaicona. Dyrektor M.J. G. zwrócił się o opinię do kadry kierow- niczej Ośrodka o ocenę współpracy z Arturem B. Negatywnie ocenili jego pracę: główna księgowa, zastępca dyrektora, kierownik działu Organizacyjno-Administracyj- nego. W dniu 28 października 1997 r. powód przebywał w zakładzie od godziny 1330 do około 1500 . Stawił się w pracy później, bo miał zamiar udać się do lekarza w związku z infekcją. W dniu 29 października rozpoczął pracę o 900 i pracował do około 1300 . Około 1250 Leszek H. poinformował powoda o odwołaniu go ze stanowiska, po- zostawiając na jego biurku pismo zawierające oświadczenie woli pracodawcy o roz- wiązaniu stosunku pracy. Ponieważ Artur B. odmówił przyjęcia odwołania – sporzą- dzono z tego incydentu notatkę. Po tym zdarzeniu powód udał się do lekarza Spół- dzielni Lekarskiej w G.W. i otrzymał zwolnienie od 28 października do 4 listopada 1997 r. Jako przyczynę odwołania podano utratę zaufania i wskazano, że odwołanie ze stanowiska jest równoznaczne z wypowiedzeniem stosunku pracy. Pismo nie za- wierało pouczenia o terminie i sposobie wniesienia odwołania od wypowiedzenia. 3 Zdaniem Sądu, od 2 czerwca 1996 r. powód pozostawał w umownym stosun- ku pracy. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy Ko- deks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.) stosunki pracy z powołania na stanowiskach nie wymienionych w art. 68 § 1 KP przekształciły się w stosunki pracy na podstawie umowy. Stosunek pracy na podstawie powołania nawiązuje się w przypadkach określonych w odrębnych przepisach lub w przepisach wydanych na podstawie art. 298 KP. „Przepisem odrębnym” w rozumieniu art. 68 § 1 KP nie jest każdy przepis prawa pracy (art. 9 KP), ale tylko określony w art. 5 KP przepis „ w randze ustawy” (pragmatyki służbowe). Wypowiedzenie powodowi umowy o pracę jest uzasadnione i nie narusza przepisów. Nie doszło także do naru- szenia art. 41 KP. W momencie wypowiedzenia umowy o pracę powód nie korzystał ze zwolnienia lekarskiego; udał się do lekarza po złożeniu przez pracodawcę oświadczenia woli o wypowiedzeniu (uchwała SN z 11 marca 1993 r., I PZP 68/ 93, OSN 1993 z. 9, poz. 140). Artur B. nie został wprawdzie pouczony o terminie i spo- sobie odwołania od wypowiedzenia, czym naruszono art. 30 § 5 KP, ale uchybienie to rodzi jedynie skutki określone w art. 265 § 1 KP. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzi- bą w Gdyni wyrokiem z dnia 17 listopada 1998 r. [...] zmienił zaskarżony apelacją przez Artura B. wyrok w ten sposób, że przywrócił powoda do pracy u strony pozwa- nej na dotychczasowych warunkach i zasądził na jego rzecz od Ośrodka Doradztwa Rolniczego kwotę 2.570, 14 zł tytułem wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy pod warunkiem podjęcia pracy w terminie 7 dni od uprawomocnienia się orze- czenia oraz zasądził 450 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Sąd nie podzielił zarzutów apelacji. Jednak ocenił, że Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił wszech- stronnie zgodności wypowiedzenia z przepisami o wypowiadaniu umów o pracę. Sąd wywiódł, że przyczyna wypowiedzenia została podana powodowi w sposób naru- szający art. 30 § 4 KP. Regulacja zawarta w tym przepisie jest unormowaniem no- wym, ale nie ma powodu, by stosować inne kryteria do sposobu podania przyczyny wypowiedzenia związkom zawodowym i pracownikowi. Pracodawca ma obowiązek podania skonkretyzowanej przyczyny wypowiedzenia. Ogólnikowy zwrot „utrata zau- fania” narusza art. 30 § 4 KP. Tak w odniesieniu do sformułowań o podobnym stop- niu ogólności - „naruszenie obowiązków pracowniczych” oraz „niewłaściwego wywią- zywania się z obowiązków” wypowiedział się Sąd Najwyższy (uchwała III PZP z dnia 27 czerwca 1985 r., OSNCP 1985 z. 11, poz. 164; wyrok I PKN 315/97 z dnia 1 paź- 4 dziernika 1997 r., OSNAPiUS 1998 nr 14, poz. 427). W tej sytuacji rozważenia za- sadności wypowiedzenia w ocenie Sądu Wojewódzkiego jest zbędne. Strona pozwana zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. oraz art. 5 i art. 68 § 1 KP, a także art. 30 § 4 KP „poprzez podzielenie przez Sąd Wojewódzki stanowiska Sądu I instancji, iż strony łączył stosunek pracy na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, a nie stosunek pracy na zasadzie powołania, w konsekwencji czego podana przez poz- wanego w akcie odwołania przyczyna, jest niewystarczająca i narusza dyspozycje art. 30 § 4 kodeksu pracy”, wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie po- wództwa lub o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Strona skarżąca wywodziła, że przepisy regu- lujące zatrudnienie kierownika Gospodarstwa Pomocniczego – statut pozwanego - jako jednostki budżetowej stanowią przepisy odrębne w rozumieniu art. 5 KP. Statut został wydany na podstawie zarządzenia Ministra Finansów z dnia 29 maja 1989 r. w sprawie gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych (M.P. Nr 41, poz. 319). Zgodnie z § 6 Statutu Ośrodka Doradztwa Rolniczego, zatwierdzonego przez Urząd Wojewódzki - zastępców dyrektora, głównego księgowego i kierownika Gospodars- twa Pomocniczego powołuje dyrektor Ośrodka. W momencie powołania powoda na stanowisko obowiązywał § 5 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 8 maja 1991 r. (Dz.U. Nr 42, poz. 185), wydany na podstawie art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 5 stycznia 1991 r. Prawo budżetowe (Dz.U. Nr 4, poz. 18 ). Statut ODR ma zatem podstawę ustawową, wobec czego należało przyjąć, że jego § 6 jest przepisem odrębnym w rozumieniu art. 5 KP. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Główny zarzut kasacji dotyczy błędnej wykładni art. 5 i art. 68 § 1 KP, a wy- wód zmierza w kierunku wykazania, że podstawą zatrudnienia Artura B., także po 2 czerwca 1996 r., było powołanie, wobec czego sposób podania przyczyny odwołania ze stanowiska nie mógł stanowić wadliwości rozwiązania stosunku pracy i uzasad- niać rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku. Podstawowym problemem prawnym w rozpoznawanej sprawie jest ustalenie podmiotowości po stronie pracodawcy. Sądy, nie badając tej kwestii, przyjęły, że po- 5 woda łączył stosunek pracy z Ośrodkiem Doradztwa Rolniczego w G. Nie jest to oczywiste. Gospodarstwo pomocnicze jednostki budżetowej stanowi formę gospo- darki pozabudżetowej, podejmowanej w celu realizacji zadań państwowych jednos- tek organizacyjnych (art. 16 ust. 2 pkt 3 Prawa budżetowego). Jest wyodrębnionym organizacyjnie, samofinansującym się podmiotem, posiadającym odrębny rachunek bankowy, rozliczającym się z budżetem, działającym w oparciu o roczny plan finan- sowy, zdolnym do samodzielnego obrotu handlowego, odprowadzającym 50% zysku do budżetu, a pozostałe 50% przeznaczając na potrzeby własne (rozporządzenie Mi- nistra Finansów z dnia 8 maja 1991 r. w sprawie gospodarstw pomocniczych jednos- tek budżetowych). Z materiału dowodowego wynika, że kierownik Gospodarstwa Pomocniczego był uprawniony do nawiązywania stosunku pracy z pracownikami. Wszystko to może wskazywać, że to właśnie ta jednostka organizacyjna była praco- dawcą powoda i powinna być stroną pozwaną w sprawie. Dla ustalenia podmiotowo- ści w stosunkach pracy nie ma decydującego znaczenia kto jest uprawniony do do- konania aktu powołania kierownika zakładu. Np. szkoła jest pracodawcą dla jej dy- rektora, a przedsiębiorstwo państwowe – dla dyrektora tego przedsiębiorstwa (choćby powoływał go jako organ założycielski resortowy minister). Drugą, istotną kwestią prawną, pośrednio związaną z poprzednią, która nie została wyjaśniona w sposób dostateczny do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, jest podstawa nawiązania z Arturem B. stosunku pracy. Sądy przyjęły za moment decydujący w tym zakresie dzień 2 czerwca 1996 r., tj. datę wejścia w życie ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw. Pominęły stan prawny istniejący uprzednio, zakładając, że pierwotną podsta- wą nawiązania z powodem stosunku pracy było powołanie. Tymczasem, 26 marca 1996 r. – w dniu nawiązania stosunku pracy między stronami - zakres podmiotowy stosowania powołania określał art. 68 KP w brzmieniu sprzed nowelizacji. Zgodnie z § 1 tego przepisu na podstawie powołania nawiązywał się stosunek pracy z kierowni- kiem zakładu pracy i jego zastępcą, zaś według § 3 – także z innymi osobami na sta- nowiskach kierowniczych określonych w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, wy- danego w porozumieniu z ogólnokrajową organizacją związkową. Tylko wtedy, gdy Gospodarstwo Pomocnicze stanowiło zakład pracy mogło dojść do powołania powo- da na stanowisko jego kierownika. W razie ustalenia, że pracodawcą Artura B. jest Ośrodek Doradztwa Rolniczego w G. stosunek pracy nie mógł powstać w drodze powołania, ze względu na brak podstawy prawnej dla zastosowania tego sposobu 6 nawiązania stosunku pracy. W takiej sytuacji art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. nie miałby w sprawie w ogóle zastosowania. Jeżeli Gospodarstwo Pomocnicze było zakładem pracy, to dla ustalenia pods- tawy stosunku pracy powoda w kontekście art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. rozważenia wymaga zagadnienie czy rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 8 maja 1991 r., które nie zostało na pewno wydane na podstawie art. 298 KP, stanowi „odrębny przepis” w rozumieniu art. 68 § 1 KP i zarazem „przepis szczególny” w po- jęciu art. 5 KP. Podstawę ustawową wydania rozporządzenia stanowił art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 5 stycznia 1991 r. – Prawo budżetowe (Dz.U. Nr 4, poz. 18 ze zm.). Przepis ten upoważniał Ministra Finansów do określenia „trybu tworzenia i szczegółowych zasad gospodarki finansowej gospodarstw pomocniczych”. W takim razie wprowadzenie tym aktem resortowym powołania jako podstawy nawiązania stosunku pracy z kie- rownikami gospodarstw pomocniczych trzeba by uznać za regulację wykraczającą poza upoważnienie ustawowe. Przepis § 5 rozporządzenia z dnia 8 maja 1991 r. na- leżałoby w tej sytuacji rozumieć jako jedynie wskazanie podmiotu uprawnionego do powołania kierownika gospodarstwa pomocniczego, a nie jako określenie podstawy jego zatrudnienia. Pozostaje do rozważenia kwestia czy § 6 Statutu ODR jest „przepisem odręb- nym”, który może wprowadzać powołanie jako podstawę nawiązania stosunku pracy z kierownikiem gospodarstwa pomocniczego. Sąd Najwyższy podziela pogląd Sądu pierwszej instancji, że przepis odrębny to przepis zawarty albo w ustawie, albo w roz- porządzeniu Rady Ministrów wydanym na podstawie art. 298 KP. Art. 9 § 1 KP zali- cza postanowienia statutów do przepisów prawa pracy o ile zostały „oparte” na usta- wie. Statut ODR w Gdańsku mógłby stanowić przepis szczególny w rozumieniu art. 68 § 1 KP, gdyby był wydany na podstawie ustawy. Nie miał on jednak postawy ustawowej, bo nie może być za nią uznany, ze względu na zakres delegacji, art. 16 ust. 6 Prawa budżetowego, co wykazano wyżej. Celem nowelizacji Kodeksu pracy w części dotyczącej powołania było ograniczenie zakresu podmiotowego stosowania tej podstawy zatrudniania pracowników. Przy tym, powołanie jest szczególną pods- tawą zatrudniania pracowników, w zakresie stabilizacji stosunku pracy mniej korzyst- ną niż umowa o pracę, i zakres jego stosowania nie może wykraczać poza granice ustawowe, zaś przepisy wyznaczające ten zakres winny być wykładane ściśle. W tej części kasacja jest zatem bezzasadna. 7 Trafny jest natomiast, jednak tylko częściowo z przyczyn podanych w kasacji, zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 30 § 4 KP. Słusznie stwierdził Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że przyczyna wypowiedzenia powinna być skonkretyzowana i należy ją podać pracownikowi w taki sposób, by miał możliwość obrony przed stawianymi mu zarzutami. Skonkretyzowa- nie przyczyny nie znaczy jednak wyczerpującego powołania wszystkich faktów i zda- rzeń, które stały się podstawą podjęcia przez pracodawcę decyzji o rozwiązaniu sto- sunku pracy. Konkretność przyczyny nie polega na jej opisaniu w sposób szczegóło- wy. To przyczyna wypowiedzenia musi być konkretna, a nie jej opis. Wymóg kon- kretności przyczyny może być spełniony poprzez wskazanie zdarzenia lub zdarzeń, albo ich kategorii. Między ogólnością sformułowania przyczyny i jej konkretnością nie ma sprzeczności. O potrzebie i stopniu skonkretyzowania opisu (wskazania) przy- czyny decydują indywidualne okoliczności każdego przypadku. Dlatego spełnienie przewidzianego w art. 30 § 4 KP warunku „wskazania przyczyny” należy oceniać z uwzględnieniem tych okoliczności, między innymi stanowiska zajmowanego przez pracownika i związanego z nim dostępu do informacji o sprawach zakładu. Tak samo sformułowana przyczyna w jednych stanach faktycznych może być zakwalifikowana jako wskazana wadliwie, w innych będzie ją można uznać za podaną prawidłowo. Podanie przyczyny wypowiedzenia jest elementem instytucji prawnej, którą stanowi wypowiedzenie umowy o pracę. Wykładnia poszczególnych przepisów two- rzących tę instytucję lub wyznaczających jej treść powinna uwzględniać wobec tego także warunki w jakich dana instytucja funkcjonuje. Ochrona trwałości stosunku pracy jest wprawdzie jedną z wartości naczelnych prawa wypowiadania umów o pracę, ale nie absolutną. W związku z tym nie należy traktować na równi braku za- sadnej przyczyny wypowiedzenia z niedostatecznym jej opisaniem. Czym innym jest formalne wskazanie przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie (art. 30 § 4 KP), a czym innym merytoryczna zasadność wskazanej przyczyny (art. 45 § 1 KP). Tym bardziej, że ocena czy wskazanie przyczyny wypowiedzenia nastąpiło w sposób dos- tatecznie czy niedostatecznie konkretny, nie jest i być nie może oparta na w pełni zobiektywizowanych kryteriach. Nie znaczy to, że tych obiektywnych kryteriów nie ma i że nie należy ich stosować. Przyczyna wypowiedzenia podana pracownikowi nawet ogólnie, jeżeli z oko- liczności sprawy wynika, że szczegółowe motywy są mu znane, czyni zadość formal- nemu wymogowi z art. 30 § 4 KP. Artur B. niewątpliwie wiedział o zastrzeżeniach do 8 jego pracy, ich rodzaju oraz treści. Zła opinia o jego pracy była niemal powszechnie znana. Krytyczne uwagi przekazywali mu osobiście zastępca dyrektora ODR Kazi- mierz S. oraz główna księgowa Danuta N. Był informowany na bieżąco o naruszaniu przepisów finansowych, dotyczących planowania i sprawozdawczości. Wiedział, że pracodawca zarzuca mu naruszanie przepisów o czasie pracy, bo to była przyczyna ustalenia dla niego indywidualnego rozkładu czasu pracy. Wiedział, że przez zanie- chanie przekazania umowy o pracę zawartej z praktykantem pracownik ten otrzymał wynagrodzenie z opóźnieniem. Nie mógł nie wiedzieć, że bezpłatne wykorzystanie samochodu służbowego do celów prywatnych, zlecenie wykonania przyłączenia ins- talacji antenowej w prywatnym mieszkaniu na koszt pracodawcy, pobranie zapłaty w dewizach od gościa hotelowego i wpłacenie równowartości tej kwoty w złotówkach na żądanie recepcjonistki po jej powrocie z kilkutygodniowego urlopu, to zachowania naruszające obowiązki pracownicze i podważające do niego zaufanie pracodawcy oraz współpracowników. Sformułowanie „utrata zaufania” w odniesieniu do osoby na stanowisku kierowniczym, mającym dostęp do wszystkich informacji, której znana jest przynajmniej część z długiej listy zarzutów stawianych mu przez pracodawcę, wystarcza do uznania, że taki sposób wskazania przyczyny nie narusza art. 30 § 4 KP. Zaufanie bowiem to możliwość polegania na kimś. Postępowanie powoda nie dawało pracodawcy pewności, że może on na nim polegać i powód o tym wiedział. Sąd stwierdził, iż przyczyna wypowiedzenia podana pracownikowi powinna być opisana na tyle przynajmniej konkretnie jak w zawiadomieniu związków zawodo- wych o zamiarze wypowiedzenia. Stanowiska swojego nie uzasadnił. Należy wobec tego podnieść, że ze względu na inny cel i funkcje informacji dla każdego z jej adre- satów, stwierdzenie to nie jest wcale oczywiste. Związkom zawodowym pracodawca powinien dostarczyć informacji na tyle konkretnej, by po sprawdzeniu jej prawdziwo- ści, także badając ją w ramach zadań statutowych we własnym zakresie, mogły ustosunkować się (pozytywnie lub negatywnie) do zamiaru rozwiązania z pracowni- kiem stosunku pracy. Pracownikowi ma umożliwić obronę. Że sposób wskazania powodowi przyczyny wypowiedzenia nie przeszkodził mu w obronie swych praw do- wodzi wniesienie odwołania od tej czynności. Ustaliwszy, z uchybieniem art. 30 § 4 KP, że w złożonym Arturowi B. oświad- czeniu o wypowiedzeniu pracodawca wskazał wadliwie przyczynę wypowiedzenia, Sąd zaniechał rozpoznania sprawy w pozostałym zakresie, w tym także kwestii pod- niesionych w początkowym fragmencie motywów niniejszego wyroku. 9 Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39313 KPC, orzekł jak w sentencji. ========================================