Uchwała I KZP 32/03

UCHWAŁA Z DNIA 26 LISTOPADA 2003 R. I KZP 32/03 Użyte w art. 300 § 2 k.k. określenie „orzeczenia sądu lub innego or- ganu państwowego” nie jest ograniczone tylko do orzeczeń dotyczących wierzytelności wynikających ze stosunku prawnego, którego jedną ze stron jest podmiot obrotu gospodarczego. Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański. Sędziowie SN: A. Deptuła, M. Sokołowski (sprawozdawca). Zastępca Prokuratora Generalnego: R. A. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Henryka B., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w K., postanowie- niem z dnia 30 lipca 2003 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasad- niczej wykładni ustawy: „Czy orzeczeniem sądu lub innego organu państwowego - w rozumieniu art. 300 § 2 k.k. - będzie każde rozstrzygnięcie (niezależnie od jego nazwy) w sprawie indywidualnej w postępowaniu cywilnym, administracyjnym, kar- nym lub innym prowadzonym na podstawie przepisów ustawy, które nadaje się do wykonania w drodze egzekucji, a którego stronami są wierzyciel (wierzyciele) i dłużnik (dłużnicy) czy też będzie to wyłącznie rozstrzygnięcie w sprawach związanych z obrotem gospodarczym, w szczególności takich, w których wierzyciel i dłużnik mają przymiot profesjonalnego uczestnika tego obrotu, tj. są podmiotami gospodarczymi lub osobami zatrudnionymi przez ten podmiot?” 2 u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j . U Z A S A D N I E N I E Przedstawione zagadnienie prawne powstało w następującej sytuacji procesowej: Henryk B. oskarżony był o to, że w lutym i marcu 2002 r., w celu uda- remnienia wykonania orzeczenia Sądu Rejonowego w C., usunął i ukrył betoniarkę zajętą i oddaną mu pod dozór przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w W., to jest o przestępstwo określone w art. 300 § 2 k.k. Sąd Rejonowy w W. ustalił, że oskarżony orzeczeniem Kolegium do Spraw Wykroczeń został skazany na karę grzywny w kwocie 600 zł i obcią- żony kosztami postępowania w kwocie 12 zł, a Sąd Rejonowy w C. nadał temu orzeczeniu klauzulę wykonalności. Postępowanie egzekucyjne na mocy tego tytułu wykonawczego prowadził komornik sądowy i w jego toku zajął betoniarkę stanowiącą własność oskarżonego oddając mu ją pod do- zór. Oskarżony wywiózł betoniarkę, odmówił podania gdzie ona się znajdu- je, co w konsekwencji doprowadziło do umorzenia egzekucji jako bezsku- tecznej. Przy takich ustaleniach Sąd Rejonowy w W., wyrokiem z dnia 15 stycznia 2003 r. uniewinnił oskarżonego uznając, że jego czyn nie wyczer- puje znamion przestępstwa określonego w art. 300 § 2 k.k., bowiem prze- pis ten penalizuje tylko udaremnienie wykonania orzeczeń dotyczących wierzytelności związanych z obrotem gospodarczym. Prokurator zaskarżył ten wyrok apelacją, zarzucając obrazę prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 300 § 2 k.k. 3 Sąd Okręgowy w K., rozpoznając apelację, uznał, że wyłoniło się za- gadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, a to ustalenia zakresu pojęcia „orzeczenie sądu lub innego organu państwowego” użyte- go w art. 300 § 2 k.k., z uwagi na prezentowaną w literaturze (powoływanej przez Sąd Okręgowy) różnicę poglądów w tej kwestii i brak utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 300 § 2 k.k. wskazuje, że ustawodawca ograniczył krąg podmiotów przestępstwa stypizowanego w tym przepisie do dłużników działających na szkodę „swojego wierzyciela”. Brzmienie interpretowanego przepisu nie daje natomiast podstaw do przyjęcia, że zakres kryminalizacji opisanych w nim zachowań ograniczony został do udaremniania, bądź uszczuplania zaspokojenia wierzytelności tylko pewnego rodzaju – a to powstałych w obrocie gospodarczym. Powstaje więc pytanie czy uzasadnione jest, dla wyjaśnienia treści tego przepisu, posłużenie się nie tylko wykładnią językową, lecz także in- nymi regułami wykładni, co może doprowadzić do odmiennego rozstrzy- gnięcia. Zdaniem Sądu Najwyższego,w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, na to pytanie należy odpowiedzieć negatywnie z następujących względów. Przepis art. 300 k.k. zamieszczony został w Rozdziale XXXVI „Prze- stępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu”, a nie w Rozdziale XXX „Przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedliwości”. Stąd w literaturze wyciągany jest wniosek, że zgodnie z tytułem Rozdziału XXXVI Kodeksu karnego rodzajowym przedmiotem ochrony przepisów art. 300 § 1 – 3 k.k. jest bezpieczeństwo obrotu gospodarczego, a zatem przepisy te nie udzie- lają ochrony roszczeniom wierzycieli nie związanym z obrotem gospodar- czym (por. J. Majewski – glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2000 r., I KZP 31/2000, OSP 2001, z. 5, s. 251). 4 Nie jest to jednak argument wystarczający do zawężenia stosowania art. 300 § 2 k.k. W Rozdziale XXXVI Kodeksu karnego zamieszczone są przepisy, których rodzajowym przedmiotem ochrony nie jest wyłącznie bezpieczeństwo obrotu gospodarczego (np. art. 299 § 1 k.k.). W tej kwestii podzielić należy stanowisko zaprezentowane w uchwale Sądu Najwyższe- go z dnia 26 września 2002 r., I KZP 25/02 (OSNKW 2002 z. 11-12 poz. 94), zgodnie z którym przepis art. 306 k.k. (zamieszczony w tym samym Rozdziale) dotyczy także działań w nim opisanych, nie związanych z obro- tem gospodarczym. Podobnie należy przyjąć, że jakkolwiek obrót gospo- darczy stanowi podstawowy przedmiot ochrony przepisu art. 300 § 2 k.k. (co spowodowało zamieszczenie go w Rozdziale XXXVI Kodeksu karne- go), to jednak nie ogranicza się tylko do niego. Dalszym argumentem za ograniczeniem stosowania przepisów art. 300 § 1 – 3 k.k. do wierzytelności związanych z obrotem gospodarczym – według zwolenników takiego poglądu – jest zasada subsydiarności prawa karnego, nakazująca rezygnację z posługiwania się sankcją karną tam, gdzie wystarczające są środki właściwe innym dziedzinom prawa. Rozcią- gnięcie stosowania tego przepisu na działania dłużników nie związane z obrotem gospodarczym rozszerzałoby granice kryminalizacji ponad ko- nieczność (por. J. Majewski op. cit.). Przy wykładni art. 300 § 2 k.k. argu- mentacja taka nie jest trafna. Nie da się racjonalnie uzasadniać, że możli- wość wyegzekwowania wierzytelności podmiotów gospodarczych wymaga ochrony prawa karnego, a ochrony takiej nie wymagają wierzytelności z innych tytułów, np. alimentacyjne, czy odszkodowawcze z czynów niedo- zwolonych (uszkodzenia ciała, kradzieży, oszustwa itp.). Przepis art. 300 § 2 k.k. zastąpił trzy poprzednio obowiązujące prze- pisy, a to: art. 258 k.k. z 1969 r. „Kto w celu udaremnienia wykonania orze- czenia sądu lub innego organu państwowego usuwa, ukrywa, zbywa lub obciąża albo uszkadza mienie zajęte lub zagrożone zajęciem”, zamiesz- 5 czony w Rozdziale XXXIII „Przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedli- wości” oraz zawarte w ustawie z dnia 12 października 1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego i zmianie niektórych przepisów prawa karnego (Dz. U. Nr 126 poz. 615) art. 6 § 2: „Kto w celu udaremnienia wykonania, zwią- zanego z działalnością gospodarczą, orzeczenia sądu lub innego organu państwowego dopuszcza się czynu określonego w § 1 w stosunku do mie- nia zajętego lub zagrożonego zajęciem” oraz art. 6 § 3: „Jeżeli czynem określonym w § 1 lub 2 wyrządzona została szkoda wielu wierzycielom”. Zauważyć należy, że omawiane rozbieżności w doktrynie powstały przy wykładni art. 6 § 1 – 3 ustawy o ochronie obrotu gospodarczego. Po- równanie brzmienia przepisu art. 6 § 2 tej ustawy i jego odpowiednika – art. 300 § 2 k.k. wskazuje na bardzo istotną różnicę. W art. 300 § 2 k.k. nie ma ograniczenia do orzeczeń „związanych z działalnością” gospodarczą. Po- minięcie tego zwrotu stanowi istotną wskazówkę, że przepis ten zastępuje nie tylko art. 6 § 2 ustawy, ale także art. 258 k.k. z 1969 r., i w związku z tym jego stosowanie nie jest ograniczone tylko do wierzytelności związa- nych z obrotem gospodarczym. Daje to też podstawę do przyjęcia, iż po- glądy ograniczające stosowanie art. 6 § 2 ustawy o obrocie gospodarczym (oczywiste wobec jego wyraźnego brzmienia) nie są już aktualne w odnie- sieniu do art. 300 § 2 k.k. Za takim stanowiskiem przemawia też uważna lektura poglądów J. Majewskiego zamieszczonych w Komentarzu do Kodeksu karnego pod re- dakcją A. Zolla (Kraków 1999, t. III), które zdaniem Sądu Okręgowego przemawiają za zawężającą wykładnią art. 300 § 2 k.k., a w istocie jest odwrotnie. Autor ten stwierdza: „W istocie typ czynu zabronionego zawarty w art. 300 § 2 łączy w jedno zachowania się karalne dotąd na podstawie aż trzech różnych przepisów, a mianowicie art. 258 k.k. z 1969 r. oraz art. 6 § 2 i art. 6 § 3 w zw. z § 2 ustawy o ochronie obrotu gospodarczego”, dalej „Oznacza to, że udaremnienie wykonania orzeczenia nie związanego z 6 działalnością gospodarczą zagrożone będzie surowiej niż dotąd” (str. 368 i 369 teza 3) oraz „Artykuł 300 § 2 chroni dwa różne dobra prawne prawi- dłowość (pewność) obrotu gospodarczego oraz powagę orzeczeń orga- nów państwowych”. Sąd Najwyższy w pełni podziela taką wykładnię. Prowadzi ona także do wniosku, że przedmiot ochrony przepisu art. 300 § 2 k.k. może być od- mienny od przedmiotu ochrony przepisu art. 300 § 1 k.k., którego określe- nie nadal budzi kontrowersje. Dla rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu w niniejszej sprawie nie ma zatem decydującego znaczenia wykładnia art. 300 § 1 k.k. zawarta w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2000 r., I KZP 31/00 (OSNKW 2001, z. 1-2, poz. 5), jak i polemika co do jej trafności.