Postanowienie I CZ 4/13

Sygn. akt I CZ 4/13 POSTANOWIENIE Dnia 15 lutego 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Jan Górowski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Barbara Myszka w sprawie z powództwa D. D. i Miasto Spółki z o.o. w W. przeciwko Uniwersytetowi W. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 15 lutego 2013 r., zażalenia strony pozwanej na wyrok Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 17 października 2012 r., uchyla zaskarżony wyrok i pozostawia Sądowi Apelacyjnemu w W. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego. Uzasadnienie 2 Powód – D. D. i Miasto Spółka z o.o. w pozwie przeciwko Uniwersytetowi W. wnosił o zapłatę kwoty 1.776.882 zł w związku z niewykonaniem przez pozwanego umowy dotyczącej prac architektoniczno-budowlanych i obejmującej opracowanie dokumentacji projektowej (art. 471 k.c.). Jako alternatywną podstawę roszczenia powód wskazał art. 405 k.c. Według pozwanego powód nie wykazał istnienia odpowiedniego zobowiązania, a także przesłankę bezpodstawnego wzbogacenia. Sąd Okręgowy oddalił powództwo jako nieuzasadnione. Nawet jeżeli propozycja powoda opracowania bardziej efektywnej koncepcji prac (określonych w umowie stron z 17 lipca 2009 r.) wykraczała poza zakres prac w niej oznaczonych i wydana została nowa decyzja lokalizacyjna, nie było możliwe „powierzenie wykonawcy zamówienia z wolnej ręki wykonania prac architektoniczno –projektowych” w świetle przepisów o zamówieniach publicznych. Pozwany odstąpił od umowy dnia 19 lipca 2009 r., a ponadto podjęte przez powoda prace w związku z przygotowaniem nowej koncepcji zostały rozliczone między stronami. Nie wystąpiły także przesłanki roszczenia z art. 405 k.c. W wyniku apelacji strony powodowej Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego i przekazał temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania. W ocenie Sądu Apelacyjnego, przed oceną żądania pozwu należało ustalić zasadniczą treść umowy zawartej pomiędzy stronami w dniu 17 lipca 2009 r.”. Tymczasem Sąd Okręgowy - mimo obfitego materiału dowodowego – dokonał jego „nader syntetycznej oceny”, zaniechał dopuszczenia dowodów z zeznań świadków, zgłoszonych w pozwie na okoliczność rzeczywistej treści zleconych powódce prac przez pozwanego. Uniemożliwiało to wyjaśnienie tego, czy tak uzgodniony przedmiot zamówienia mógł być wykonywany w ramach umowy (w efekcie zmiany jej treści). Niewyjaśnienie rzeczywistej treści umowy w zakresie istotnym w sprawie i przystąpienie do subsumpcji (art. 471 k.c.) bez pełnej oceny jej treści, w tym w odniesieniu do skuteczności odstąpienia od umowy z przyczyn podanych przez pozwanego, doprowadziło do nierozpoznania istoty sprawy. Sąd Apelacyjny zaznaczył także, że możność uchylenia zaskarżonego wyroku nie była obowiązkiem i Sąd mógł, po uzupełnieniu materiału dowodowego, 3 przystąpić do właściwych ustaleń faktycznych i subsumpcji. Należało jednak uwzględnić wymagania stawiane przez ETPCZ w zakresie praw człowieka i podstawowych wolności, a także standardy konstrukcyjne dotyczące prawa do sądu oraz instancyjności postępowania (art. 78 i 176 ust. 1 Konstytucji). W zażaleniu strony pozwanej złożonego na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. w zw. z art. 9 ust. 6 ustawy z dnia 16 września 2011 r. (Dz.U. z 2011 r., nr 233, poz. 1381) wskazano na naruszenie licznych przepisów prawa procesowego i materialnego (pkt 1-4 zażalenia), w tym - art. 382 k.p.c. i art. 386 § 4 k.p.c. Żalący się wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku „w całości i oddalenie apelacji powoda”, ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji. Sad Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. należy do nowych środków zaskarżenia, przewidzianych w przepisach k.p.c. (art. 1 pkt 39 i art. 9 pkt 6 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy kodeks postępowania cywilnego…; Dz. U. Nr 233, poz. 1381). W kształtującym się orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym tego nowego środka przyjęto, że nie służy on na pewno do uruchomienia kontroli w zakresie meritum rozstrzygnięcia dokonanego przez sąd drugiej instancji. Kontrola dokonywana przez Sąd Najwyższy ma jedynie charakter formalny i polega na ocenie tego, czy sąd drugiej instancji miał uzasadnione podstawy do uchylenia zaskarżonego apelacją wyroku sądu pierwszej instancji, a więc czy nastąpiła nieważność postępowania, nierozpoznanie istoty sprawy lub pojawiła się procesowa potrzeba przeprowadzenia w całości postępowania dowodowego w związku ze zgłoszonym w pozwie żądaniem i faktyczną podstawą tego żądania (art. 384 § 2 i art. 384 § 4 k.p.c.; zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2012 r., IV Cz 147/12, nie publ.; z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, nie publ.). Z uzasadnienia zażalenia wynika, że w rozpoznawanej sprawie chodzi o zasadność uchylenia przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Okręgowego z dnia 3 stycznia 2012 r. z powołaniem się na „nierozstrzygnięcie przez Sąd pierwszej instancji istoty sprawy” (art. 386 § 4 k.p.c.). Sąd drugiej instancji stwierdził, że dla 4 wykazania zasadności wypłaty wynagrodzenia dla powoda (projektanta) mogłoby prowadzić inne niż Sąd pierwszej instancji ujęcie treści ewentualnej więzi prawnej łączącej strony (zmiana umowy z dnia 17 lipca 2009 r. lub ukształtowanie się nowego porozumienia stron). Jednakże przesądzenie ostatecznego stanowiska w tym zakresie wymaga uzupełnienia postępowania dowodowego przynajmniej w odniesieniu do dowodów ze środków wskazanych w pozwie a pominiętych przez sąd pierwszej instancji (s. 11-12 uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego). Jednocześnie Sąd drugiej instancji wyjaśnił że „uchylenie zaskarżonego wyroku nie było obowiązkiem i Sąd (…) mógł, po uzupełnieniu materiału dowodowego, przystąpić do właściwych ustaleń faktycznych i subsumcji”, jednakże stały temu na przeszkodzie wskazane standardy wynikające z orzecznictwa ETPCz i konstytucyjne, wyrażone w art. 78 i 176 ust. 1 Konstytucji (s. 13 uzasadnienie zaskarżonego wyroku). Należy stwierdzić, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego trafnie przyjmuje się, iż potrzeba (nawet in concreto znacznego) uzupełnienia dotychczasowego postępowania dowodowego nie może stanowić podstawy do wydania przez Sąd drugiej instancji orzeczenia kasatoryjnego po rozpoznaniu apelacji (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego: z dnia 19 grudnia 2012 r. II CZ 141/12, nie publ. I z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12, nie publ.). Jeżeli weźmie się pod uwagę istotę postępowania apelacyjnego (sąd drugiej instancji ma obowiązek po wniesieniu apelacji raz jeszcze dokonać subsumcji ustalonego stanu faktycznego z punktu widzenia obowiązującego stanu prawnego), to niedostateczne - w ocenie tego Sądu – rozważanie dotyczące prawa materialnego (np. odpowiednich ocen zachowań kontrahentów w świetle postanowień art. 60 k.c. i 65 k.c.) nie może być jednak kwalifikowane jako nierozpoznanie istoty sprawy (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12 nie publ.). W związku z tym, że przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie uruchamia jedynie wspomnianą wcześniej formalną kontrolę orzeczenia sądu pierwszej instancji (art. 386 § 4 k.p.c.), w postępowaniu zażaleniowym nie mogą być jednak brane pod uwagę wskazane przez Sąd Apelacyjny standardy ochronne i konstytucyjne. Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3, art. 108 § 2 i art. 39821 k.p.c.). 5