Sygnatura akt I C 800/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Warszawa, dnia 13 maja 2026 r.
Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:
Przewodniczący:Sędzia Andrzej Kuryłek
Protokolant:Jakub Wojdyna
po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2026 r. w Warszawie
na rozprawie sprawy z powództwa Polskiego Funduszu Rozwoju S.A. z siedzibą w W.
przeciwko H. F.
o zapłatę
I oddala powództwo,
II odstępuje od obciążenia pozwanego H. F. obowiązkiem zwrotu powodowi Polskiemu Funduszowi Rozwoju S.A. z siedzibą w W. kosztów procesu.
Sygn. akt. 800/22
UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 31 sierpnia 2022 r. (data prezentaty, k. 3) Polski Fundusz Rozwoju S.A. z siedzibą w W. wniósł o zasądzenie od pozwanego H. F. na rzecz powoda kwotę 126.000,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 18 sierpnia 2020 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 3.828,62 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Ponadto powód wniósł o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów procesu wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie od zasądzonych kosztów postępowania oraz zwrotu opłat skarbowych od pełnomocnictwa.
W uzasadnieniu Polski Fundusz Rozwoju S.A. z siedzibą w W. wskazał, że niniejszy pozew obejmuje żądanie zwrotu powodowi nienależnie uzyskanej przez pozwanego kwoty Subwencji Finansowej w ramach Programu rządowego „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Firm" - Tarcza Finansowa. Tarcza Finansowa jest programem, o którym mowa w art. 21a u.s.i.r., zgodnie z którym Rada Ministrów, w związku ze skutkami (...)19 może powierzyć powodowi realizację rządowego programu udzielania przedsiębiorcom wsparcia finansowego (art. 21a ust. 1 u.s.l.r.). Na podstawie Umowy Subwencji i w oparciu o złożone przez pozwanego oświadczenia powód podjął decyzję o wypłacie pozwanemu Subwencji Finansowej w łącznej kwocie 168.000 złotych. Po wypłacie Subwencji Finansowej, korzystając z uprawnienia przyznanego na podstawie § 3 ust. 6 Umowy Subwencji, powód ustalił, że pozwany nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 u.p.p. i nie może być beneficjentem Programu uprawnionym do otrzymania Subwencji Finansowej wypłaconej mu w wykonaniu Umowy bowiem pozwanemu jako komornikowi sądowemu nie przysługuje status przedsiębiorcy, a co za tym idzie, nie może on być beneficjentem subwencji finansowych udzielanych w ramach Tarczy Finansowej. Pismem z dnia 9 grudnia 2020 r. powód wezwał pozwanego do zwrotu wypłaconej mu Subwencji Finansowej. Pozwany otrzymał Decyzję w dniu 16 grudnia 2020 r. Pomimo powyższego, pozwany do dziś nie dokonał zwrotu nienależnie otrzymanej Subwencji Finansowej w kwocie 126.000,00 zł. Powód wskazał, że oświadczenia pozwanego dotyczące posiadania przez niego statusu przedsiębiorcy oraz prowadzenia działalności gospodarczej, zawarte w szczególności w § 1 ust. 2, § 1 ust. 10 lit. (a) oraz § 1 ust. 10 lit. (e) Umowy Subwencji, należy uznać za nieprawdziwe. Za nieprawdziwe uznać należy również zawarte w § 1 ust. 1 Umowy Subwencji oświadczenie pozwanego, że wszystkie przedstawione w Umowie Subwencji informacje oraz złożone oświadczenia są zgodne z prawdą. W ocenie powoda konsekwencją złożenia przez pozwanego nieprawdziwych oświadczeń winien być zwrot wypłaconej pozwanemu Subwencji Finansowej w całości na podstawie § 3 ust. 6 Umowy. Niezależnie od zaprezentowanej argumentacji i zasadności żądania zwrotu kwoty Subwencji Finansowej na podstawie Umowy, powód wskazał również, że podstawę dochodzonego pozwem roszczenia stanowić mogą przepisy o nienależnym świadczeniu, jak też art. 415 k.c., czy też art. 471 k.c. Powód będąc w błędnym przekonaniu, że pozwany jest uprawniony do otrzymania środków z Tarczy Finansowej, świadczył na jego rzecz. Świadczenie powoda jawi się zatem jako ewidentny przykład świadczenia nienależnego. Zdaniem powoda możliwe jest także przyjęcie, że Umowa jest nieważna z uwagi na jej sprzeczność z rządowym Programem, co także wskazywać będzie na możliwość domagania się przez Powoda zwrotu środków z uwagi na nienależność świadczenia. Zdaniem strony powodowej zawarta przez strony Umowa oraz złożone na jej podstawie oświadczenie mogą być uznane za nieważne na gruncie art. 58 k.c., z uwagi na ich sprzeczność z normami prawnymi wywodzonymi z Uchwały oraz Programu. Uchwała oraz Program przewidywały bowiem przyznanie pomocy finansowej jedynie przedsiębiorcom w rozumieniu u.p.p., podczas gdy Umowa stanowiła podstawę wypłaty Subwencji Finansowej pozwanemu, który przedsiębiorcą nie jest. Powód wskazał również, że na skutek zachowania pozwanego doszło do powstania szkody w jego majątku, której naprawienia powód może się domagać na podstawie art. 415 k.c. oraz art. 471 k.c.
(pozew, k. 3-16)
Pismem z dnia 20 października 2022 r. powód, w związku z dokonaną przez pozwanego wpłatą kwoty 126.000 zł, cofnął pozew wraz ze zrzeczeniem się roszczenia w zakresie kwoty 106.320,31 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od tej kwoty od dnia 30 września 2022 r. do dnia zapłaty, odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 126.000 zł za okres od dnia 18 sierpnia 2020 r. do dnia 29 września 2022 r., odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 3.828,62 zł za okres od dnia 31 sierpnia 2022 r. do dnia 29 września 2022 r.
Jednocześnie powód podtrzymał powództwo w zakresie kwoty 23.508,31 zł tytułem należności głównej wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 30 września 2022 r. do dnia zapłaty oraz wniósł o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od zasądzonych kosztów postępowania oraz zwrotu opłat skarbowych od pełnomocnictwa.
W uzasadnieniu powód wskazał, że w dniu 29 września 2022 r. pozwany dokonał na jego rzecz wpłaty kwoty 126.000 zł. Wpłata ta została rozliczona przez powoda w ten sposób, że w pierwszej kolejności została zaliczona na poczet zaległych odsetek, zaś w pozostałym zakresie na poczet należności głównej. W konsekwencji powód wskazał, że do zapłaty pozostała kwota 23.508,31 zł, co uzasadniało częściowe cofnięcie pozwu wraz ze zrzeczeniem się roszczenia w wyżej wskazanym zakresie. Jednocześnie powód podniósł, że dokonanie przez pozwanego spłaty stanowiło dorozumiane uznanie długu.
(cofnięcie powództwa w części wraz ze zrzeczeniem się roszczenia, k. 88 - 90)
Postanowieniem z dnia 28 listopada 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie umorzył postępowanie w zakresie żądania zasądzenia: kwoty 106.320,31 zł (pkt 1), odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 126.000 zł za okres od dnia 18 sierpnia 2020 r. do dnia 29 września 2022 r. (pkt 2) oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 3.828,62 zł za okres od dnia 31 sierpnia 2022 r. do dnia 29 września 2022 r. (pkt 3).
(postanowienie z dnia 28 listopada 2022 r., k. 91)
H. F. otrzymał odpis pozwu w dniu 9 grudnia 2022 r.
W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie pozwu w całości, a w przypadku nieuwzględnienia tego wniosku o oddalenie pozwu w zakresie kwoty odsetek liczonych za okres od dnia 18 sierpnia 2020 r. do dnia 29 grudnia 2020 r. Ponadto pozwany wniósł o odstąpienie od obciążania go kosztami postępowania na podstawie art. 102 k.p.c.
Uzasadniając swoje stanowisko pozwany wskazał, że status komornika sądowego wynika wprost z ustawy i nie mógł w tym zakresie wprowadzić powoda w błąd. Podniósł, że choć zgodnie z art. 33 ustawy o komornikach sądowych komornik nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów regulujących podejmowanie, wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej, to de facto prowadzi działalność gospodarczą, prowadząc kancelarię na własny rachunek, zatrudniając pracowników i ponosząc podatki jak przedsiębiorca. Pozwany wskazał również, że składając elektroniczny wniosek o przyznanie subwencji działał w zaufaniu do stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości, zgodnie z którym komornicy sądowi powinni korzystać z pomocy przewidzianej w ramach tarczy antykryzysowej dla małych i średnich przedsiębiorców. Podkreślił sprzeczność późniejszego stanowiska PFR z tym stanowiskiem, powołując się na konstytucyjną zasadę zaufania obywatela do organów państwa. Nadto pozwany podniósł, że zwrócił powodowi całą kwotę otrzymanej subwencji jeszcze przed otrzymaniem pozwu, aby uniknąć sporu sądowego, przy czym wskazał, że spór został wywołany sprzecznym działaniem organów państwowych, a nie jego złą wolą. Jednocześnie zakwestionował stanowisko powoda co do wymagalności dochodzonego roszczenia, wskazując, że powód powołuje się na błąd, nie złożył jednak na piśmie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli, o którym mowa w art. 88 k.c. Natomiast odnosząc się do żądania oddalenia pozwu w zakresie odsetek za okres od dnia 18 sierpnia 2020 r. do dnia 29 grudnia 2020 r., zgłoszonego na wypadek nieuwzględnienia wniosku o oddalenie pozwu w całości, pozwany wskazał, że umowa o wypłatę subwencji została zawarta pomimo posiadania przez powoda wiedzy, iż pozwany jest komornikiem sądowym. Dopiero pismem z dnia 9 grudnia 2020 r. powód zwrócił się do pozwanego o zwrot przekazanych mu środków, wskazując, że zmienił swoje stanowisko w zakresie spełniania przez pozwanego przesłanek podmiotowych będących podstawą wypłaty subwencji. W ocenie pozwanego dopiero to zdarzenie mogło być traktowane jako quasi wypowiedzenie umowy, a powód mógł od tego momentu żądać zwrotu odsetek. Wcześniej pozwany nie miał podstaw przypuszczać, że PFR zażąda zwrotu wypłaconych środków. Pozwany wskazał zatem, że przy uwzględnieniu czternastodniowego terminu wyznaczonego przez powoda roszczenie mogło stać się wymagalne dopiero w dniu 29 grudnia 2020 r. Pozwany wskazał również, że przy przyjęciu tej daty wymagalności oraz zaliczeniu dokonanych przez niego wpłat: 42.000 zł z dnia 11 lutego 2022 r. oraz 126.000 zł z dnia 22 września 2022 r. - w pierwszej kolejności na odsetki, roszczenie powoda na dzień sporządzenia odpowiedzi na pozew wynosiłoby, według jego wyliczenia, 21.077,16 zł, w tym 20.366,29 zł należności głównej oraz 710,87 zł bieżących odsetek od dnia 23 września 2022 r. Pozwany, uzasadniając wniosek z art. 102 k.p.c., ponownie wskazał, że spór był następstwem niejasnej sytuacji prawnej wynikającej ze sprzecznych stanowisk organów państwa.
(odpowiedź na pozew, k. 107 - 108v.)
W piśmie procesowym z dnia 7 kwietnia 2025 r. pozwany podtrzymał dotychczasowe stanowisko wnosząc o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Rozwijając dotychczasową argumentację wskazał, że PFR już w toku realizacji Programu posiadał wiedzę o ubieganiu się przez komorników sądowych o subwencje i mimo znajomości ich statusu przyznawał im środki. Podniósł również, że zautomatyzowany sposób składania i weryfikacji wniosków ograniczał zakres informacji możliwych do przekazania przez wnioskodawcę, zaś PFR miał możliwość zweryfikowania statusu pozwanego. Pozwany zakwestionował także powstanie i wymagalność obowiązku zwrotu subwencji, wskazując, że pismo z dnia 9 grudnia 2020 r. nie zostało skierowane przez PFR, lecz (...) sp. z o.o., która nie wykazała umocowania do działania w imieniu PFR. Wskazał, że PFR nie podjął przewidzianej umową decyzji o zwrocie subwencji oraz zakwestionował przyjęcie wymagalności roszczenia od dnia 18 sierpnia 2020 r.
(pismo procesowe pozwanego z dnia 7 kwietnia 2025 r., k. 142 - 160v.)
Do czasu zamknięcia rozprawy stanowiska stron nie uległy zmianie.
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
W związku z pandemią choroby zakaźnej COVID - 19 wywołaną wirusem Sars-Cov-2 doszło do poważnych zakłóceń gospodarki spowodowanych m.in. wprowadzonymi restrykcjami sanitarnymi mającymi zapobiec rozwojowi epidemii. Zakłócenia gospodarcze spowodowały istotny spadek aktywności gospodarczej. Celem przeciwdziałania negatywnym skutkom gospodarczym panującej epidemii na podstawie uchwały Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 2020 roku („Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla małych i średnich firm”) ustanowiono program rządowy mający na celu zapewnienie stabilności poprzez utrzymanie płynności finansowej przedsiębiorstw, ochronę miejsc pracy i bezpieczeństwa finansowego obywateli.
Zasady Programu zostały zatwierdzone na mocy decyzji Komisji Europejskiej z 27 kwietnia 2020 r. C(2020) 2822, State Aid SA.56996 (2020/N) – Poland. Realizacja Programu została natomiast powierzona Polskiemu Funduszowi Rozwoju S.A. (dalej: PFR) na podstawie art. 21a ustawy z 4 lipca 2019 r. o systemie instytucji rozwoju oraz umowy pomiędzy Skarbem Państwa a PFR.
Celem określenia zasad rozpatrywania wniosków sporządzony został dokument w postaci „Regulaminu ubiegania się o udział w programie rządowym „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla małych i średnich firm” (dalej: Regulamin). Wersja pierwotna Regulaminu obowiązywała od 29 kwietnia 2020 r., zaś wersja zmieniona została przyjęta 13 maja 2020 r. z datą wejścia w życie w dniu 28 maja 2020 r. Szczegółowe warunki wsparcia finansowego oraz zobowiązania beneficjenta programu określała natomiast umowa subwencji finansowej zawierana pomiędzy PFR a przedsiębiorcą ubiegającym się o subwencję finansową.
W treści regulaminu (rozdział 2. Cele Programu) wskazano, że jego zasadniczym celem jest realizacja podstawowego interesu ekonomicznego Rzeczypospolitej Polskiej w postaci zapewnienia stabilności przedsiębiorstw i gospodarki oraz zapewnienie bezpieczeństwa i dobrobytu jej obywateli. Tarcza Finansowa adresowana była do mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw, które wytwarzają istotną część polskiego PKB. Program miał na celu zapobiegnięcie ryzyka masowej upadłości przedsiębiorstw oraz zwolnień pracowników na skutek znaczących zakłóceń w funkcjonowaniu gospodarki w związku z epidemią COVID-19. Celami szczegółowymi Programu było m.in.:
1. udostępnienie małym i średnim przedsiębiorcom finansowania na warunkach preferencyjnych, w istotnej części bezzwrotnego, dla zapewnienia płynności i stabilności finansowej w okresie poważnych zakłóceń w gospodarce w związku ze skutkami pandemii (...)19;
2. przekazanie rekompensat finansowych dla przedsiębiorców w związku ze szkodami w postaci utraconych dochodów lub dodatkowych kosztów poniesionych w wyniku pandemii (...)19;
3. przeciwdziałanie zakłóceniom w funkcjonowaniu gospodarki w okresie kryzysu gospodarczego, wywołanego pandemią (...)19;
4. stabilizacja finansowa małych i średnich przedsiębiorstw celem ochrony miejsc pracy i bezpieczeństwa finansowego obywateli;
5. zapewnienie pomocy finansowej dla sektorów szczególnie silnie dotkniętych skutkami pandemii (...)19.
Szczegółowe warunki wsparcia finansowego oraz zobowiązania beneficjenta Programu określała umowa subwencji finansowej zawierana pomiędzy PFR, a przedsiębiorcą ubiegającym się o subwencję finansową. Integralną część umowy subwencji finansowej stanowił Regulamin, do którego załączony był wyciąg z Uchwały (Załącznik nr 1 do Regulaminu).
W definicjach zawartych w §1 ust. 2 Regulaminu określono, że Beneficjent oznacza na potrzeby określenia podmiotu uprawnionego do udziału w Programie, przedsiębiorcę w rozumieniu art. 4 ust. 1 i 2 Prawa Przedsiębiorców pod warunkiem uznania, iż podmiot ten spełnia warunki przyznaniu mu statusu Mikroprzedsiębiorcy lub MŚP, wnioskującego do PFR o udzielenie subwencji finansowej, lub któremu PFR udzielił subwencji finansowej.
Mikroprzedsiębiorcę zdefiniowano - na potrzeby określenia podmiotu uprawnionego do udziału w Programie, zgodnie z Regulaminem - Beneficjenta, który na 31 grudnia 2019 r. łącznie spełnia następujące warunki: (i) zatrudnia co najmniej jednego pracownika oraz nie więcej niż dziewięciu pracowników (z wyłączeniem właściciela) oraz (ii) jego roczny obrót za 2019 r. lub suma bilansowa w 2019 r. nie przekracza kwoty 2 mln EUR. Na potrzeby ustalenia statusu Mikroprzedsiębiorcy jako podmiotu uprawnionego do udziału w Programie zgodnie z Regulaminem, przez pracownika rozumie się osobę zatrudnioną na podstawie umowy o pracę, przy czym za pracowników nie uważa się pracowników na urlopach macierzyńskich, ojcowskich, rodzicielskich wychowawczych i zatrudnionych w celu przygotowania zawodowego. Określenie statusu Mikroprzedsiębiorcy powinno uwzględniać inne warunki określone w treści regulaminu oraz złącznika I do Rozporządzenia Pomocowego.
Finansowanie programowe udzielane było za pośrednictwem Banków, przyjmujących w imieniu PFR wnioski, odwołania, przekazujących Beneficjentom decyzje PRF, zawierających umowy subwencji finansowej w charakterze pełnomocników PFR i przekazujących Beneficjentom w imieniu PFR środki pieniężne tytułem subwencji finansowych (wyłącznie po uprzednim otrzymaniu tych środków od PFR - § 3 ust. 3 regulaminu).
Zgodnie z § 3 ust. 6 Regulaminu w przypadku stwierdzenia złożenia przez Beneficjenta nieprawdziwych oświadczeń lub podania we wniosku nieprawdziwych informacji, PFR mógł podjąć decyzję o zobowiązaniu beneficjenta do zwrotu całości lub części subwencji finansowej.
W rozdziale 3.1. załącznika nr 1 – wyciągu z dokumentu programu Tarczy Finansowej wskazano, że programem objęci są: przedsiębiorcy w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2019 r. poz. 1292, z późn. zm.), tj. osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne niebędące osobą prawną, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonujące działalność gospodarczą oraz wspólnicy spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej, będący mikro-, małymi lub średnimi przedsiębiorcami spełniającymi następujące kryteria:
a. mikroprzedsiębiorca („Mikrofirma”) – to przedsiębiorca, który łącznie spełnia następujące warunki:
i. zatrudnia co najmniej 1 pracownika oraz nie więcej niż 9 pracowników, z wyłączeniem właściciela, oraz
ii. jego roczny obrót lub suma bilansowa nie przekracza kwoty 2.000.000 EUR;
b. małe i średnie przedsiębiorstwo („MŚP” lub „mała i średnia firma”) – to przedsiębiorca, który zatrudnia do 249 pracowników, z wyłączeniem właściciela, a jego roczny obrót nie przekracza 50.000.000 EUR lub suma bilansowa nie przekracza 43.000.000 EUR, przy czym: (i) nie jest Mikrofirmą, lub (ii) nie jest beneficjentem Programu DP.
Umowy subwencji były zawierane z beneficjentami programu za pośrednictwem systemu bankowego z wykorzystaniem środowiska informatycznego i sieciowego udostępnianego przez banki. Wniosek o udzielenie subwencji finansowej udostępniany był w bankowości elektronicznej banku wyłącznie jako interfejs i służył zebraniu wszelkich oświadczeń składanych przez przedsiębiorcę starającego się o subwencję finansową. Oświadczenia wpisane przez przedsiębiorcę we wniosku implementowane były do projektu umowy subwencji finansowej udostępnianej w bankowości elektronicznej. Każdy podmiot ubiegający się o subwencję musiał zaakceptować oświadczenia znajdujące się w formularzu aplikacyjnym dostępnym w bankowości elektronicznej. PFR został uprawniony do stosowania możliwie automatycznych, uproszczonych i przyspieszonych procedur przyznawania subwencji finansowych, w tym ich realizowania za pośrednictwem kanałów elektronicznych (np. banków), wyłącznie z wykorzystaniem danych pochodzących od partnerów Programu oraz na podstawie oświadczeń składanych przez beneficjentów Programu (rozdział 3.2 Załącznika nr 1 do Regulaminu).
Z uwagi na pomocowy charakter programu, polegający na udzielaniu subwencji finansowych w związku z istotnymi zakłóceniami w funkcjonowaniu gospodarki na skutek COVID-19, oraz efektywność i szybkość rozpoznawania wniosków w interesie wszystkich aplikujących przedsiębiorców kwalifikujących się jako potencjalni beneficjenci programu, PFR został uprawniony do:
1) stosowania możliwie automatycznych, uproszczonych i przyspieszonych procedur przyznawania subwencji finansowych, w tym ich realizowania za pośrednictwem kanałów elektronicznych (np. banków), wyłącznie z wykorzystaniem danych pochodzących od partnerów programu oraz na podstawie oświadczeń składanych przez beneficjentów programu,
2) przyjęcia, iż każdy beneficjent programu jest wypłacalny i zdolny do zwrotu i spłaty subwencji,
3) do uznawania jakiegokolwiek warunku programowego, za spełniony wyłącznie w oparciu o oświadczenie beneficjenta programu, jego przedstawiciela lub osoby, która podaje się wobec PFR za beneficjenta programu lub jego przedstawiciela (rozdział 3.2 Załącznika nr 1 do Regulaminu).
Zgodnie z §10 ust. 11 Regulaminu PFR mógł, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności z uwzględnieniem zasady racjonalności ekonomicznej, w tym wyważenia słusznych interesów danego beneficjenta, ogółu wszystkich beneficjentów i Skarbu Państwa oraz realizacji celów szczegółowych określonych w programie, odstąpić od stosowania niektórych spośród wymienionych wyżej warunków programowych, każdorazowo z zastrzeżeniem stosowania się do zasad i warunków decyzji Komisji Europejskiej dotyczącej programu.
W myśl §11 ust. 13 Regulaminu w przypadku, gdy beneficjent otrzymał subwencję finansową na podstawie nieprawdziwych oświadczeń, od których uzależnione było udzielenie subwencji finansowej lub wysokość subwencji finansowej, beneficjent zobowiązany był do niezwłocznego, nie później niż w terminie 14 dni roboczych od otrzymania subwencji finansowej, zwrotu subwencji finansowej lub jej części na wyodrębniony rachunek techniczny Banku.
W § 12 Regulaminu określono zasady rozpatrywania Wniosków. W § 12 ust. 1 Regulaminu wskazano, że PFR będzie rozpatrywać Wnioski w celu weryfikacji spełnienia przez Beneficjenta Warunków Programowych.
Decyzja ma charakter potwierdzenia (i) w całości (ii) w części albo (iii) zaprzeczenia przez PFR okoliczności spełniania przez Beneficjenta Warunków Programowych na podstawie oświadczeń wiedzy Beneficjenta zawartych w Umowie Subwencji Finansowej i danych oraz informacji, o których mowa w ust. 4 poniżej (§ 12 ust. 3 Regulaminu).
W myśl § 12 ust. 4 Regulaminu, w celu weryfikowania prawdziwości oświadczeń złożonych przez Beneficjentów we Wniosku PFR może pozyskiwać informacje od osób trzecich i organów administracji, w tym, między innymi, od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Ministra Finansów oraz Krajowej Administracji Skarbowej.
Po rozpatrzeniu Wniosku PFR podejmie jedną z następujących Decyzji, której treść zostanie udostępniania Beneficjentowi w Bankowości Elektronicznej, w innym kanale komunikacji Banku z Beneficjentem lub w inny sposób:
a) Decyzję pozytywną o przyznaniu Beneficjentowi całej kwoty Subwencji Finansowej wnioskowanej przez Beneficjenta, przy czym w takim wypadku PFR wypłaci całą kwotę Subwencji Finansowej na rachunek bankowy Beneficjenta wskazany we Wniosku;
b) Decyzję pozytywną o przyznaniu Subwencji Finansowej w kwocie niższej niż wnioskowana przez Beneficjenta, przy czym w takim wypadku PFR wypłaci przyznaną kwotę Subwencji Finansowej na rachunek bankowy Beneficjenta wskazany we Wniosku; lub
c) Decyzję negatywną o odmowie przyznania Beneficjentowi Subwencji Finansowej w całości (§ 12 ust. 5 Regulaminu).
Polski Fundusz Rozwoju podejmie Decyzję o odmowie przyznania Subwencji Finansowej, jeśli na podstawie informacji uzyskanych z Zakładu Ubezpieczeń lub Ministerstwa Finansów, PFR stwierdzi, że Beneficjent nie spełnia warunków wypłaty Subwencji Finansowej lub oświadczenia złożone w związku z zawarciem Umowy Finansowej Subwencji będą nieprawdziwe (§ 12 ust. 6 Regulaminu).
(Regulamin ubiegania się o udział w programie rządowym „Tarcza finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla małych i średnich firm”, data przyjęcia przez PFR 13 maja 2020 r., data wejścia w życie 28 maja 2020 r., k. 27-42v.; Załącznik nr 1 Wyciąg z dokumentu programu Tarczy Finansowej, k.43-59)
Wątpliwości dotyczące dopuszczalności korzystania z programu przez komorników sądowych zostały poruszone w piśmie Prezesa Krajowej Rady Komorniczej skierowanym do Ministra Sprawiedliwości. W odpowiedzi z dnia 19 czerwca 2020 r. Sekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości wskazał, że komornicy sądowi mimo, iż nie zostali zaliczeni do przedsiębiorców w rozumieniu ustawy o komornikach sądowych, prowadzą kancelarie, zatrudniają pracowników i ponoszą koszty działalności finansowane z uzyskiwanych opłat egzekucyjnych. Wskazano, iż dzięki zrównaniu w wielu aspektach komorników z osobami prowadzącymi działalność gospodarczą powinni oni korzystać z pomocy podobnej do tej, którą otrzymują inni pracodawcy, a ewentualne wyłączenia nie wynikają z brzmienia przepisów, lecz z ich niewłaściwego stosowania.
(Pismo Sekretarza Stanu A. R. z 19 czerwca 2020 r., k. 109-110)
W okresie od lipca do listopada 2020 r. pozwany zatrudniał w prowadzonej kancelarii siedmiu pracowników. W tym okresie poniósł wydatki na wynagrodzenia pracowników w kwocie 110.767,33 zł, składki ZUS w kwocie 57.525,38 zł oraz zobowiązania podatkowe w kwocie 8.468 zł, tj. łącznie 176.760,71 zł.
(zaświadczenie Kancelarii Podatkowej (...) sp. z o.o. z dnia 7 kwietnia 2025 r., k. 168)
Pozwany H. F. złożył wniosek o przyznanie subwencji finansowej za pośrednictwem bankowości elektronicznej. Cała procedura była zinformatyzowana i odbywała się za pośrednictwem banku. Po prawidłowym wypełnieniu formularza system wygenerował projekt umowy subwencji. W dniu 24 lipca 2020 r. pomiędzy Polskim Funduszem Rozwoju S.A. a H. R. Sądowym przy Sądzie Rejonowym dla Krakowa-Krowodrzy w Krakowie została zawarta umowa subwencji finansowej nr (...), w ramach rządowego programu „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Firm”. Umowa została zawarta za pośrednictwem (...) Banku (...). W jej treści H. F. został określony jako „Przedsiębiorca”.
Pozwany w treści umowy złożył oświadczenia m.in. takie jak:
§ 1 ust. 1: „Ponadto potwierdza, że wszystkie przedstawione informacje oraz złożone oświadczenia są zgodne z prawdą i jest świadomy(a) odpowiedzialności karnej za przedstawianie fałszywych informacji oraz złożenia fałszywych oświadczeń”
§ 7 ust. 1 pkt. e: „[Przedsiębiorca zobowiązuje się:] udzielania PFR rzetelnych informacji I wyjaśnień oraz udostępnienia wszelkich dokumentów związanych z realizacją Umowy”
§ 7 ust. 3 pkt. c: „[Przedsiębiorca oświadcza, że] nie zawiera niniejszej Umowy w charakterze konsumenta”
§ 11 ust. 4 zd. 4: „Przedsiębiorca oświadcza, iż zapoznał się z tym Regulaminem, rozumie go i akceptuje jego treść.”
Z kolei w treści Regulaminu zawarto m.in. takie zapisy jak:
§ 10 ust. 1: „Beneficjent przed zawarciem Umowy Subwencji Finansowanej ma możliwość i obowiązek zapoznania się z Regulaminem”
§ 13: „1. Beneficjent potwierdza, że zrozumiał i przyjmuje zasady rozpatrywania przez PFR Wniosków o przyznanie Finansowania Programowego, które zostały wskazane w Regulaminie, jak również potwierdza, że zapoznanie się z tymi zasadami nie zwalnia go od zapoznania się z całokształtem przepisów prawa i postanowień Dokumentów Finansowania dotyczących Finansowania Programowego; 2. Beneficjent oświadcza, że zapoznał się i przyjmuje do wiadomości treść wyciągu z Dokumentu Programu, który stanowi Załącznik nr 1 do Regulaminu; 3. Beneficjent przyjmuje do wiadomości i akceptuje, że niektóre aspekty Programu mają charakter uznaniowy lub ocenny, w związku z tym odpowiednia decyzja będzie podejmowana przez Polski Fundusz Rozwoju, lub podmiot, za pośrednictwem którego Polski Fundusz Rozwoju realizuje Program, na Zasadzie Racjonalnej Uznaniowości; 4. Beneficjent przyjmuje do wiadomości i akceptuje, że przy realizacji Programu PFR może podejmować wszelkie czynności faktyczne i prawne według swojego swobodnego uznania, działając racjonalnie, ma zasadach określonych w Dokumentach Programowych; 5.b Beneficjent przyjmuje do wiadomości i akceptuje, że złożenie Wniosku lub Odwołania lub zawarcie Umowy Subwencji nie oznacza automatycznego przyznania Beneficjentowi Subwencji Finansowej w ogólności, a także w kwocie wnioskowanej przez niego we Wniosku; 6. Beneficjent przyjmuje do wiadomości i akceptuje, że żadne postanowienie Regulaminu ani któregokolwiek Dokumentu Programowego, nie kreuje po jego stronie jakichkolwiek wierzytelności, praw, roszczeń, zarzutów oraz uprawnień kształtujących wobec PFR, SP ani jakiejkolwiek innej osoby ani nie stanowi:
a) oferty PFR lub SP skierowanej do Jakiejkolwiek osoby lub nieograniczonego kręgu osób w zakresie zawarcia jakiejkolwiek umowy lub nawiązania innego stosunku prawnego;
b) przyrzeczenia publicznego składanego przez PFR lub SP w odniesieniu do jakiegokolwiek elementu Programu; ani
c) jakiegokolwiek wiążącego lub niewiążącego zobowiązania PFR lub SP do dokonania jakiejkolwiek czynności faktycznej lub prawnej;
7. Beneficjent przyjmuje do wiadomości i akceptuje, że informacje przekazane we Wniosku, Odwołaniu lub Oświadczeniu o Rozliczeniu stanowią podstawę do dokonania wstępnej oceny spełniania Warunków Programowych. PFR zastrzega sobie prawo do przeprowadzenia dalszej pogłębionej analizy w celu weryfikacji spełniania przez Beneficjenta Warunków Programowych. Beneficjent przyjmuje do wiadomości, że po złożeniu Wniosku, Odwołania, Oświadczenia o Rozliczeniu przez Beneficjenta PFR lub bezskutecznego upływu terminu na złożenie Oświadczenia o Rozliczeniu może zwrócić się do Beneficjenta o złożenie dodatkowych oświadczeń oraz dostarczenie dodatkowych informacji lub dokumentów, w tym wykraczających poza listę wymogów informacyjnych, której pobranie możliwe jest w ramach formularza Wniosku, Odwołania lub Oświadczenia o Rozliczeniu; 8.Beneficjent przyjmuje do wiadomości i akceptuje, że podjęcie danej czynności faktycznej lub prawnej przez PFR może być w danym przypadku uzależnione od uzyskania akceptacji Ministra Rozwoju lub jego instrukcji."; (...); 18. Beneficjent zobowiązuje się do przekazania PFR wszelkich informacji, dokumentów i oświadczeń na potrzeby oceny przez PFR ryzyka związanego z Beneficjentem i wyraża zgodę na występowanie przez PFR i/lub podmioty działające na jego zlecenie do właściwych organów i instytucji w celu weryfikacji informacji, dokumentów i oświadczeń przekazanych przez Beneficjenta.”
Ponadto, w Umowie Subwencji H. F. oświadczył również, że:
1) na dzień 31 grudnia 2019 roku był mikroprzedsiębiorcą albo małym lub średnim przedsiębiorcą w rozumieniu wskazanym w Umowie Subwencji (§ 1 ust. 2 Umowy);
2) na dzień złożenia wniosku o subwencję prowadzi działalność gospodarczą (§ 1 ust. 10 lit. (a) Umowy);
3) na dzień 31 grudnia 2019 roku prowadził działalność gospodarczą (§ 1 ust. 10 lit. (e) Umowy).
Nadto w treści § 2 ust. 19 Umowy pozwany oświadczył, że jest świadomy tego, że subwencja finansowa (...) dotyczy wyłącznie przedsiębiorstw spełniających kryteria Mikro-, Małego i Średniego - Przedsiębiorcy w rozumieniu Programu”.
W umowie wskazano, że na dzień 31 grudnia 2019 r. Przedsiębiorca był mikroprzedsiębiorcą, tj. przedsiębiorcą zatrudniającym od 1 do 9 pracowników, z wyłączeniem właściciela, którego roczny obrót lub suma bilansowa nie przekracza równowartości 2 mln EUR. Wskazany do wypłaty subwencji rachunek bankowy był firmowym rachunkiem rozliczeniowym prowadzonym w PLN. Przedsiębiorca oświadczył, że liczba zatrudnianych pracowników na koniec miesiąca poprzedzającego miesiąc złożenia wniosku wynosiła 7 osób. Taką samą maksymalną liczbę pracowników wskazał na koniec miesiąca odpowiadającego nazwie miesiąca złożenia wniosku w roku poprzednim (§ 1 ust. 1-4 Umowy).
Jako miesiąc, w którym nastąpił spadek obrotów gospodarczych, wskazano kwiecień 2020 r. Skala spadku obrotów gospodarczych w miesiącu referencyjnym w porównaniu do poprzedniego miesiąca lub analogicznego miesiąca roku ubiegłego została określona w przedziale <50% ; 75%) -59%. Jako sposób porównania wybrano miesiąc do miesiąca, a wysokość obrotów gospodarczych w miesiącu poprzedzającym miesiąc referencyjny wskazano na 186.755,42 zł. Wielkość obrotów gospodarczych za 2019 r. określono na 1.527.842 zł. Przedsiębiorca wniósł o przyznanie subwencji finansowej w wysokości 168.000 zł. Oświadczył ponadto m.in., że na dzień złożenia wniosku prowadził działalność gospodarczą, na dzień 31 grudnia 2019 r. również prowadził działalność gospodarczą i zatrudniał co najmniej jednego pracownika, a na dzień 31 grudnia 2019 r. lub na dzień złożenia wniosku nie zalegał z płatnościami podatków ani składek na ubezpieczenia społeczne w rozumieniu przyjętym w umowie. Wskazał również, że przeważającym rodzajem faktycznie prowadzonej działalności, w ramach której wnioskował o subwencję, była działalność sklasyfikowana pod kodem PKD 69.10.Z – działalność prawnicza (§ 1 ust. 5-12 Umowy).
Zgodnie z § 2 umowy PFR mógł wypłacić Przedsiębiorcy subwencję finansową w ramach Programu. Maksymalną wysokość subwencji dla mikroprzedsiębiorców określano jako iloczyn liczby pracowników oraz bazowej kwoty subwencji finansowej. Przy spadku przychodów ze sprzedaży w przedziale od 50% do 75% bazowa kwota subwencji przypadająca na jednego pracownika wynosiła 24.000 zł. Dla siedmiu pracowników odpowiadało to kwocie 168.000 zł (§ 2 ust. 2-5 Umowy).
Po zawarciu umowy PFR miał zweryfikować, na podstawie informacji uzyskanych z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Ministerstwa Finansów, dane przedstawione przez Przedsiębiorcę i podjąć decyzję o wypłacie subwencji w wysokości wnioskowanej, wypłacie jej w wysokości niższej albo odmowie wypłaty (§ 2 ust. 7 Umowy). W § 2 ust. 8 przewidziano, że PFR podejmie decyzję o wypłacie subwencji w wysokości wnioskowanej, jeżeli przedstawione przy zawieraniu umowy dane znajdą potwierdzenie w informacjach uzyskanych przez PFR z ZUS i Ministerstwa Finansów, Przedsiębiorca będzie spełniał określone w umowie warunki wypłaty, a złożone przez niego oświadczenia będą prawdziwe. Z kolei zgodnie z ust. 10 PFR miał podjąć decyzję o odmowie wypłaty, jeżeli na podstawie informacji uzyskanych z ZUS lub Ministerstwa Finansów stwierdzi, że Przedsiębiorca nie spełnia warunków wypłaty subwencji lub oświadczenia złożone w związku z zawarciem umowy są nieprawdziwe.
Umowa regulowała również zasady zwrotu subwencji. W odniesieniu do mikroprzedsiębiorcy § 3 ust. 1 przewidywał obowiązek zwrotu 100% wartości subwencji w przypadku zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, w tym jej zawieszenia, lub otwarcia likwidacji w jakimkolwiek czasie w ciągu 12 miesięcy od dnia przyznania subwencji. W przypadku prowadzenia działalności przez cały ten okres zwrotowi podlegała bezwarunkowo kwota stanowiąca 25% wartości subwencji, natomiast dalsza wysokość zwrotu uzależniona była od utrzymania średniej liczby pracowników w okresie 12 miesięcy.
Zgodnie z § 3 ust. 4 decyzję o wysokości zwrotu subwencji finansowej podejmował PFR, na podstawie oświadczenia o rozliczeniu subwencji złożonego przez Przedsiębiorcę w terminie dziesięciu dni roboczych od upływu 12 miesięcy liczonych od dnia wypłaty subwencji. Przedsiębiorca był zobowiązany potwierdzić przedłożone oświadczenie. W przypadku niepotwierdzenia przez Przedsiębiorcę wskazanych w umowie informacji o rozliczeniu subwencji PFR miał podejmować decyzję o zwrocie subwencji w wysokości 100%.
Stosownie do § 3 ust. 6, do czasu całkowitego zwrotu subwencji PFR mógł kontrolować prawdziwość informacji i oświadczeń złożonych w związku z zawarciem umowy przez Przedsiębiorcę lub osobę go reprezentującą. W przypadku stwierdzenia nieprawdziwości informacji lub oświadczeń zawartych w umowie PFR mógł podjąć decyzję o zwrocie przez Przedsiębiorcę całości lub części subwencji finansowej. W takim przypadku subwencja stawała się wymagalna w terminie 14 dni roboczych od dnia udostępnienia Przedsiębiorcy informacji o decyzji PFR, w sposób pozwalający Przedsiębiorcy zapoznać się z informacją o decyzji PFR.
Zgodnie z § 4 umowy kwota subwencji finansowej była nieoprocentowana. Jej spłata miała rozpocząć się w trzynastym miesiącu, licząc od pierwszego pełnego miesiąca od dnia wypłaty subwencji, i następować w 24 równych miesięcznych ratach, według harmonogramu udostępnionego Przedsiębiorcy przez PFR. W przypadku niespłacenia którejkolwiek raty lub jej części zgodnie z harmonogramem naliczane były odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia następującego po dniu wymagalności raty do dnia faktycznej zapłaty.
Umowa przewidywała również przypadki jej wypowiedzenia. Stosownie do § 5 ust. 2 opóźnienie w spłacie co najmniej dwóch rat mogło stanowić podstawę natychmiastowego wypowiedzenia umowy przez PFR. W takim przypadku wypowiedzenie stawało się skuteczne w dniu udostępnienia Przedsiębiorcy oświadczenia o wypowiedzeniu w sposób pozwalający mu zapoznać się z jego treścią. Z kolei § 5 ust. 3 przewidywał, że w przypadku wypowiedzenia umowy Przedsiębiorca będzie zobowiązany zwrócić pozostałą do spłaty kwotę subwencji w terminie 14 dni roboczych od dnia wypowiedzenia umowy.
W § 7 Przedsiębiorca zobowiązał się m.in. przeznaczyć środki z subwencji finansowej wyłącznie na pokrycie kosztów prowadzonej działalności gospodarczej, z wyłączeniem przeznaczenia środków na nabycie, bezpośrednio lub pośrednio, innego podmiotu. Środki nie mogły być przeznaczane na płatności do właściciela ani osób lub podmiotów z nim powiązanych. Przedsiębiorca zobowiązał się również do udzielania PFR rzetelnych informacji i wyjaśnień oraz udostępniania wszelkich dokumentów związanych z realizacją umowy. Na przedterminową spłatę kredytów mogło zostać przeznaczone maksymalnie 25% kwoty subwencji.
W § 9 ust. 1 przewidziano ponadto obowiązek dostarczenia Bankowi, nie później niż do dnia 31 grudnia 2020 r., dokumentów potwierdzających umocowanie osoby, która zaakceptowała umowę i złożyła oświadczenie woli jej zawarcia w imieniu Przedsiębiorcy, lub potwierdzenia dokonania tych czynności w formie oświadczenia. W razie niedostarczenia wymaganych dokumentów Przedsiębiorca miał być zobowiązany do zwrotu całości subwencji, niezależnie od spełnienia warunków zwrotu subwencji w mniejszej wysokości.
Zgodnie z § 9 ust. 4 decyzja PFR o wypłacie subwencji finansowej konkretyzowała stosunek zobowiązaniowy pomiędzy PFR a Przedsiębiorcą w zakresie wysokości wypłaconej subwencji finansowej.
(Umowa subwencji finansowej z dnia 24 lipca 2020 r., k. 63-69)
Na podstawie Umowy Subwencji i w oparciu o złożone przez pozwanego oświadczenia powód w dniu 27 lipca 2020 r. podjął decyzję o wypłacie pozwanemu Subwencji Finansowej. Pozwany otrzymał Subwencję Finansową w łącznej kwocie 168.000,00 złotych.
(Decyzja w sprawie subwencji finansowej z 27.07.2020 r., k. 61-61v.; potwierdzenie dokonania wypłaty subwencji finansowej, k. 75)
W okresie pandemii pozwany nie mógł wykonywać czynności egzekucyjnych, a przez około dwa lata prawie nie odbywały się licytacje nieruchomości. Pozwany zatrudniał pracowników i opłacał podatek liniowy.
(przesłuchanie pozwanego H. F., k. 506v.)
Pismem z dnia 9 grudnia 2020 r. PFR wezwał pozwanego do zwrotu całej otrzymanej kwoty subwencji finansowej, tj. 168.000 zł wraz z odsetkami, w terminie 14 dni roboczych od dnia otrzymania wezwania. PFR wskazał, że ustalił, iż pozwany jest komornikiem sądowym, który zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy o komornikach sądowych nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów regulujących podejmowanie, wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej, wobec czego nie spełniał warunków uprawniających do uzyskania wsparcia w ramach Programu. PFR powołał się przy tym m.in. na § 3 ust. 6 umowy subwencji, przewidujący możliwość podjęcia decyzji o zwrocie całości lub części subwencji w przypadku stwierdzenia nieprawdziwości informacji lub oświadczeń zawartych w umowie. Pismo zostało podpisane przez Prezesa Zarządu PFR Z. O. oraz Wiceprezesa Zarządu O. H.. Przesyłkę, której nadawcą był (...) sp. z o.o., pozwany odebrał w dniu 16 grudnia 2020 r.
(pismo PFR z dnia 9 grudnia 2020 r., k. 77-78; potwierdzenie odbioru, k.79-79v.)
Wobec braku możliwości złożenia za pośrednictwem bankowości elektronicznej oświadczenia o rozliczeniu subwencji finansowej pozwany pismem z dnia 31 sierpnia 2021 r. przesłał PFR S.A. sporządzone w formie pisemnej oświadczenie o rozliczeniu subwencji wraz z wnioskiem o zwolnienie z obowiązku zwrotu kwoty 126.000 zł z otrzymanej subwencji.
Pismem z dnia 19 listopada 2021 r. PFR poinformował pozwanego, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające możliwość złożenia oświadczenia o rozliczeniu, wskazując ponownie, że pozwany jako komornik sądowy nie był przedsiębiorcą uprawnionym do otrzymania subwencji. PFR podtrzymał żądanie zwrotu całej otrzymanej subwencji wraz z odsetkami oraz wskazał, że uniemożliwienie pozwanemu złożenia oświadczenia o rozliczeniu nie stanowiło nienależytego wykonania umowy. Pismo zostało doręczone kancelarii pozwanego w dniu 24 listopada 2021 r.
(pismo pozwanego z 31 sierpnia 2021 r. wraz z oświadczeniem o rozliczeniu i wnioskiem o umorzenie subwencji, k. 81-83; pismo PFR z 19 listopada 2021 r. wraz z potwierdzeniem odbioru, k. 85-86v.; przesłuchanie pozwanego H. F., k. 506v.)
H. F. w dniu 11 lutego 2022 r. dokonał zwrotu kwoty 42.000 zł, wskazując w tytule przelewu „zwrot 1/4 tarczy”.
Pozwany podjął decyzję o zwrocie całości środków po uzyskaniu informacji o wzywaniu komorników do CBA w celu złożenia wyjaśnień, w obawie przed konsekwencjami. W dniu 22 września 2022 r. dokonał przelewu kwoty 126.000 zł tytułem „zwrotu pozostałej kwoty tarczy”.
(potwierdzenia przelewów z dnia 11 lutego 2022 r. i 22 września 2022 r., k. 258-259; przesłuchanie pozwanego H. F., k. 506v.)
Pismem nadanym w dniu 4 grudnia 2023 r. (...) sp.j., działając w imieniu PFR S.A., złożył pozwanemu oświadczenie o wypowiedzeniu umowy subwencji finansowej ze skutkiem natychmiastowym oraz wezwał go do zapłaty kwoty 27.659,51 zł, obejmującej 24.194,55 zł kapitału oraz 3.464,96 zł odsetek przeterminowanych, wraz z dalszymi odsetkami, w terminie 14 dni roboczych od otrzymania oświadczenia. Pismo wpłynęło do kancelarii pozwanego w dniu 13 grudnia 2023 r.
(pismo z 4 grudnia 2023 r. (...) sp.j., k. 366-369v.)
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie złożonych do akt sprawy dokumentów. Sąd w całości dał wiarę dokumentom stanowiącym podstawę ustaleń stanu faktycznego, bowiem żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności, a Sąd nie miał podstaw do podważenia ich wiarygodności bądź zawartej w nich treści z urzędu.
Sąd ustalając stan faktyczny oparł się również na zeznaniach pozwanego H. F. uznając je w pełni za wiarygodne. Zeznania pozwanego w zakresie funkcjonowania kancelarii komorniczej oraz spadku przychodów należało uznać za logiczne, konsekwentne i znajdujące odzwierciedlenie w pozostałym materiale dowodowym.
Z kolei na podstawie art. 235
2 § 1 pkt 2 k.p.c. Sąd pominął wniosek dowodowy powoda w przedmiocie dopuszczenia dowodu z zeznań świadków na okoliczności wskazane w piśmie powoda z 30 kwietnia 2025 r. W ocenie Sądu okoliczności wskazane przez powoda są nieistotne dla okoliczności niniejszej sprawy (m.in. umowy subwencji dot. innych komorników sądowych) lub też zostały już udowodnione (m.in. sposób zawarcia umowy).
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że strony zawarły umowę subwencji finansowej w ramach programu rządowego „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla Małych i Średnich Firm”. Spór dotyczył tego, czy komornik sądowy mógł być beneficjentem programu oraz czy oświadczenia złożone przez pozwanego o posiadaniu statusu przedsiębiorcy i prowadzeniu działalności gospodarczej były nieprawdziwe w rozumieniu § 3 ust. 6 umowy subwencji, a PFR mógł podjąć decyzję o zobowiązaniu pozwanego do zwrotu subwencji finansowej.
Wobec częściowego cofnięcia pozwu i umorzenia postępowania w tym zakresie, przedmiotem rozpoznania pozostawało ostatecznie żądanie zapłaty kwoty 23.508,31 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 30 września 2022 r. do dnia zapłaty.
Na wstępie należy wskazać, że Program Tarczy Finansowej, jako element pakietu antykryzysowego, miał na celu zapewnienie płynności finansowej i ochronę miejsc pracy w związku z ograniczeniami gospodarczymi wywołanymi pandemią COVID-19. Adresowany był do mikro, małych i średnich przedsiębiorców. Z Tarczy Finansowej PFR dla MŚP skorzystać mogli przedsiębiorcy spełniający odpowiednie warunki, wskazane w rozdziale 3.1., tj. „przedsiębiorcy w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2019 r. poz. 1292, z późn. zm., dalej: „u.p.p.”), tj. osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne niebędące osobą prawną, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonujące działalność gospodarczą oraz wspólnicy spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej, będący mikro-, małymi lub średnimi przedsiębiorcami spełniającymi następujące kryteria:
a. mikroprzedsiębiorca („Mikrofirma”) – to przedsiębiorca, który łącznie spełnia następujące warunki:
(i) zatrudnia co najmniej 1 pracownika oraz nie więcej niż 9 pracowników, z wyłączeniem właściciela, oraz
(ii) jego roczny obrót lub suma bilansowa nie przekracza kwoty 2.000.000 EUR;
b. małe i średnie przedsiębiorstwo („MŚP” lub „mała i średnia firma”) – to przedsiębiorca, który zatrudnia do 249 pracowników, z wyłączeniem właściciela, a jego roczny obrót nie przekracza 50.000.000 EUR lub suma bilansowa nie przekracza 43.000.000 EUR, przy czym: (i) nie jest Mikrofirmą, lub (ii) nie jest Beneficjentem Programu DP”.
Przy czym zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonująca działalność gospodarczą.
Również w Regulaminie ubiegania się o udział w Programie (w Rozdziale I. § 1 ust. 2 Regulaminu) wskazano, że zgodnie z warunkami programu, programem objęci są przedsiębiorcy w rozumieniu art. 4 ust. 1 i 2 Prawa przedsiębiorców pod warunkiem uznania, iż podmiot ten spełnia warunki przyznania mu statusu mikroprzedsiębiorcy lub mały lub średni przedsiębiorca. Regulamin ubiegania się o udział w programie rządowym był integralną częścią umowy subwencji finansowej (§ 11 ust. 5 Regulaminu) .
Z powyższych zapisów wynikał więc wniosek, że aby zostać zakwalifikowanym do kategorii mikroprzedsiębiorcy należało mieć status przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy Prawo Przedsiębiorców.
Sednem niniejszej sprawy jest więc rozważenie, czy pozwany będący komornikiem sądowym mógł zostać beneficjentem Programu, a więc czy można przypisać mu status przedsiębiorcy.
Status prawny komorników reguluje ustawa o komornikach sądowych z dnia 22 marca 2018 r. (dalej: „u.k.s."), która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2019 roku (art. 306 u.k.s.). Zgodnie z ww. ustawą, komornik jest funkcjonariuszem publicznym działającym przy sądzie rejonowym (art. 2 ust. 1 u.k.s.) oraz organem władzy publicznej w zakresie wykonywanych czynności w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym (art. 3 ust. 1 u.k.s). W ustawie wskazano, że komornik nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów regulujących podejmowanie, wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej (art. 33 ust. 1 u.k.s.), tj. w rozumieniu Prawa przedsiębiorców. Komornik nie może prowadzić działalności gospodarczej (art. 33 ust. 2 u.k.s.) Przepisy przejściowe u.k.s. przewidywały roczny termin na dostosowanie się do zakazu prowadzenia działalności gospodarczej przez komorników sądowych (art. 301 ust. 3 u.k.s.). Termin ten upłynął w dniu 1 stycznia 2020 r. Ustawa od dnia 1 stycznia 2020 r. pozbawiła więc komorników sądowych statusu przedsiębiorcy.
Po pierwsze należy wskazać, że jeszcze na dzień 31 grudnia 2019 r. komornicy wciąż formalnie znajdowali się w okresie przejściowym i mogli widnieć w rejestrach przedsiębiorców. Zdaniem Sądu, oświadczenie pozwanego o prowadzeniu działalności gospodarczej na ten dzień nie mogło więc zostać uznane za nieprawdziwe, gdyż dopiero od 1 stycznia 2020 r. zakaz prowadzenia działalności wywoływał skutki prawne.
Po drugie, mimo iż działalność komornika w pewnym sensie ma cechy przedmiotowe i funkcjonalne działalności gospodarczej, to jednak nie pozwala to na uznanie komornika za przedsiębiorcę w rozumieniu ustawy Prawo przedsiębiorców, bowiem jako funkcjonariusz publiczny podejmuje on czynności z zakresu imperium państwowego (
Komentarz do ustawy o komornikach sądowych, red. dr Grzegorz Sikorski, rok 2019). Jednakże niezależnie od literalnego brzmienia ustawy, z pisma Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości z 19 czerwca 2020 r. wynika, że komornicy – mimo braku statusu przedsiębiorcy sensu stricto – byli traktowani jak podmioty prowadzące działalność gospodarczą na gruncie ustaw podatkowych i ubezpieczeniowych, a w ocenie resortu mogli korzystać z pomocy w ramach tarcz antykryzysowych. Stanowisko to, pochodzące od organu władzy wykonawczej, który współtworzył program, było dla pozwanych komorników uzasadnionym źródłem zaufania co do prawa do złożenia wniosku o subwencję. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, analizując zasady dotyczące przyznawania pomocy przewidzianej w tarczach antykryzysowych należy zastosować wykładnię funkcjonalną.
W ocenie Sądu, nie można przyjąć, że pozwany świadomie złożył nieprawdziwe oświadczenia. Złożył je w przekonaniu, że działa zgodnie z prawem i z publicznie przedstawionym stanowiskiem organu nadzorującego jego zawód. Co więcej, PFR dokonywał weryfikacji wniosków przed zawarciem umowy, korzystając z danych z ZUS i Ministerstwa Finansów (§ 12 ust. 4 Regulaminu), a więc posiadał pełną wiedzę o statusie zawodowym pozwanego.
Wobec powyższego zarzut powoda o złożeniu nieprawdziwych oświadczeń nie był uzasadniony.
Po trzecie powód nie może skutecznie uzasadniać swojego powództwa faktem, że sam proces składania wniosków, a następnie zawierania umów, był zinformatyzowany i zautomatyzowany, a powód nie dokonywał w jego ramach indywidualnej analizy poszczególnych wniosków, weryfikacji prawdziwości lub zgodności z prawem złożonych oświadczeń – pozostaje to bez znaczenia dla oceny zasadności powództwa, albowiem problem nie dotyczy indywidualnej analizy wniosku pozwanego, ale faktycznie dokonanej przez Fundusz oceny statusu całej kategorii wnioskodawców, jakimi byli komornicy sądowi. Fundusz oczywiście był uprawniony do takiej oceny przed rozpoznaniem wniosku. Pozwany zaś nie miał innej możliwości złożenia wniosku niż poprzez zaznaczenie oświadczeń przygotowanych w formularzu. Powód niewątpliwie zatem mógł zweryfikować oświadczenia składane przez pozwanego już w dacie ich wpłynięcia za pośrednictwem systemu bankowego.
Ponadto, Sąd podziela stanowisko, że żądanie zwrotu wypłaconych środków, które zostały przyznane po weryfikacji i wykorzystane zgodnie z celem programu, stanowi nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 k.c.
Zasady współżycia społecznego w rozumieniu art. 5 k.c. są pojęciem pozostającym w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności danej sprawy i w takim całościowym ujęciu wyznaczają podstawy, granice i kierunki jej rozstrzygnięcia w wyjątkowych sytuacjach, które przepis ten ma na względzie. Dlatego dla zastosowania art. 5 k.c. konieczna jest ocena całokształtu szczególnych okoliczności danego wypadku w ścisłym powiązaniu nadużycia prawa z konkretnym stanem faktycznym
(postanowienia Sądu Najwyższego: z 21 grudnia 2021 r., sygn. IV CSK 578/21; z 28 stycznia 2022 r., sygn. I CSK 551/22; z 23 sierpnia 2022 r., sygn. I CSK 2966/22).
Wyrażona w art. 5 k.c. klauzula generalna niedopuszczalności czynienia ze swego prawa użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego ma na celu zapobieganie stosowania prawa w sposób prowadzący do skutków nieetycznych lub rozmijających się w sposób zasadniczy z celem danej regulacji prawnej. Jeśli uwzględnienie powództwa, zgodnego z literą prawa, powodowałoby skutki rażąco niesprawiedliwe i krzywdzące (
summum ius summa iniuria), niedające się zaakceptować z punktu widzenia norm moralnych i wartości powszechnie uznawanych w społeczeństwie, art. 5 k.c. zezwala na jego oddalenie.
Zdaniem Sądu, pozwany działał w zaufaniu do państwa i w oparciu o oficjalne stanowisko Ministra Sprawiedliwości z 19 czerwca 2020 r. Pozwani jak i inni komornicy sądowi działali w przeświadczeniu, że zostali oni objęci Programem, a dla objęcia tym Programem nie jest ważna dosłowna treść art. 33 ust. 1 i 2 u.k.s., a faktyczne wypełnianie cech prowadzenia działalności gospodarczej, na co wskazywało również samo Ministerstwo Sprawiedliwości. W okresie pandemii działalność kancelarii pozwanego podlegała ograniczeniom, zaś pozwany zatrudniał pracowników i ponosił związane z prowadzeniem kancelarii koszty.
Zasada zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, wynikająca z art. 2 Konstytucji RP, zakłada, że prawo nie może stawać się pułapką dla obywatela (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 lutego 2001 r., K 27/00). Jednostka ma prawo oczekiwać, że działając zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym i oficjalnymi komunikatami władzy publicznej, nie narazi się na negatywne skutki prawne swoich działań. Państwo nie może czerpać korzyści z niejednoznaczności tworzonych przepisów ani z własnej zmiany interpretacji. Komornicy sądowi, podobnie jak inni przedsiębiorcy, w okresie pandemii doświadczyli znacznego spadku przychodów i ograniczeń w działalności. Otrzymane środki przeznaczali na pokrycie kosztów działalności oraz utrzymanie zatrudnienia, co było zgodne z celami programu.
Oceny tej nie zmienia okoliczność, że pozwany ostatecznie zwrócił powodowi całość wypłaconej subwencji finansowej. Nie zasługiwało na podzielenie stanowisko powoda, zgodnie z którym dokonanie przez pozwanego spłaty stanowiło dorozumiane uznanie długu. Pozwany zwrócił najpierw kwotę 42.000 zł, a następnie kwotę 126.000 zł, a zatem łącznie równowartość całej wypłaconej mu subwencji finansowej. Pozostałą część środków zwrócił jeszcze przed uzyskaniem informacji z Sądu o toczącym się sporze. Z dokonanych ustaleń wynikało przy tym, że decyzja o zwrocie pozostałych środków została podjęta przez pozwanego po uzyskaniu informacji o wzywaniu komorników sądowych do CBA w celu złożenia wyjaśnień i była podyktowana obawą przed konsekwencjami. Sam fakt spełnienia świadczenia w takich okolicznościach nie stanowił wystarczającej podstawy do przyjęcia, że pozwany uznał za prawidłowe stanowisko prawne powoda co do istnienia i wysokości dochodzonego roszczenia.
Niezależnie od powyższego, nawet przy przyjęciu, że po stronie pozwanego powstał obowiązek zwrotu otrzymanej subwencji finansowej, brak było podstaw do podzielenia stanowiska powoda co do wymagalności tego obowiązku już w dniu 18 sierpnia 2020 r.
Powód wywodził wskazaną datę w szczególności z § 11 ust. 13 Regulaminu, zgodnie z którym beneficjent, który otrzymał subwencję finansową na podstawie nieprawdziwych oświadczeń, od których uzależnione było udzielenie subwencji lub jej wysokość, zobowiązany był do jej niezwłocznego zwrotu, nie później niż w terminie 14 dni roboczych od dnia otrzymania subwencji. Skoro środki zostały wypłacone pozwanemu w dniu 28 lipca 2020 r., powód przyjmował, że termin ich zwrotu upłynął w dniu 18 sierpnia 2020 r.
W ocenie Sądu stanowisko to pomija jednak treść indywidualnie zawartej przez strony umowy subwencji finansowej, która w § 3 ust. 6 regulowała właśnie przypadek stwierdzenia przez PFR nieprawdziwości informacji lub oświadczeń złożonych w związku z zawarciem umowy. W takim przypadku PFR mógł podjąć decyzję o zwrocie przez przedsiębiorcę całości lub części subwencji, przy czym umowa jednoznacznie określała również moment wymagalności tego świadczenia, tj. termin 14 dni roboczych od dnia udostępnienia przedsiębiorcy informacji o decyzji PFR. Nie sposób zatem przyjąć, aby w tej samej sytuacji faktycznej obowiązek zwrotu stawał się wymagalny automatycznie z upływem 14 dni roboczych od wypłaty środków, niezależnie od uprzedniego stwierdzenia przez PFR nieprawdziwości informacji lub oświadczeń i podjęcia przewidzianej umową decyzji o zwrocie. Za przejaw takiej decyzji należało uznać pismo PFR z dnia 9 grudnia 2020 r. Tym samym, nawet przy założeniu zasadności stanowiska powoda co do obowiązku zwrotu subwencji, nie było podstaw do naliczania odsetek za opóźnienie od dnia 18 sierpnia 2020 r.
Powyższe miało bezpośrednie znaczenie dla wysokości roszczenia pozostałego do rozpoznania. Kwota 23.508,31 zł została bowiem wyprowadzona przez powoda z rozliczenia dokonanych przez pozwanego wpłat przy założeniu, że odsetki za opóźnienie należne były już od dnia 18 sierpnia 2020 r. Powód zaliczył dokonane przez pozwanego wpłaty w pierwszej kolejności na tak obliczone odsetki, a dopiero następnie na należność główną. Skoro przyjęte przez powoda założenie co do daty wymagalności było nieprawidłowe, brak było również podstaw do zaakceptowania dokonanego na jego podstawie rozliczenia wpłat i wyprowadzenia z niego wniosku o pozostawaniu do zapłaty kwoty 23.508,31 zł.
Reasumując, powód oparł swoje żądanie w pierwszej kolejności na postanowieniach § 3 ust. 6 Umowy subwencji finansowej oraz § 3 ust. 6 i § 11 ust. 13 Regulaminu programu „Tarcza Finansowa Polskiego Funduszu Rozwoju dla H. i (...)”, zgodnie z którymi w przypadku złożenia przez beneficjenta nieprawdziwych oświadczeń PFR może żądać zwrotu całości lub części subwencji.
Zdaniem Sądu, stanowisko to nie zasługiwało na uwzględnienie, gdyż jak już wskazano wyżej, H. F. składając oświadczenia o posiadaniu statusu przedsiębiorcy i prowadzeniu działalności gospodarczej działał w warunkach uzasadniających przekonanie o możliwości skorzystania przez komorników sądowych z Programu, w szczególności wobec stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 19 czerwca 2020 r. Nie sposób więc przyjąć, że w okolicznościach niniejszej sprawy złożone przez niego oświadczenia uzasadniały udzielenie powodowi ochrony prawnej w dochodzonym zakresie.
Nie prowadził do odmiennego wniosku podnoszony przez pozwanego zarzut dotyczący niezłożenia przez powoda oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu. Powód nie opierał bowiem dochodzonego roszczenia wyłącznie na wykonaniu uprawnienia przewidzianego w art. 84 k.c. i art. 88 k.c., lecz wywodził je przede wszystkim z postanowień umowy i Regulaminu, a nadto wskazywał alternatywne podstawy prawne swojego żądania. Brak oświadczenia przewidzianego w art. 88 k.c. nie rozstrzygał zatem samodzielnie o bezzasadności powództwa.
W ocenie Sądu niezasadne okazały się również powołane przez powoda alternatywne podstawy prawne roszczenia - w szczególności art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. oraz art. 471 k.c. i art. 415 k.c. Nie można bowiem przyjąć, aby świadczenie wypłacone pozwanemu stanowiło świadczenie nienależne. Umowa subwencji została zawarta w ramach przewidzianej przez PFR procedury, zaś środki zostały pozwanemu wypłacone na podstawie pozytywnej decyzji powoda. Brak było również podstaw do przypisania pozwanemu winy czy nienależytego wykonania zobowiązania.
Nie sposób również wywodzić nieważności zawartej przez strony umowy wyłącznie z faktu, że pozwany nie posiadał statusu przedsiębiorcy w rozumieniu art. 4 ustawy Prawo przedsiębiorców. Warunki Programu określały krąg podmiotów uprawnionych do uzyskania pomocy, jednak samo niespełnienie jednego z warunków Programu nie przesądzało o sprzeczności zawartej umowy z ustawą w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. Tym bardziej brak było podstaw do przyjęcia, aby wypłata dokonana na podstawie zawartej i wykonywanej przez strony umowy mogła zostać (jedynie z tej przyczyny) zakwalifikowana jako świadczenie spełnione bez podstawy prawnej.
Wobec braku przesłanek do uwzględnienia żądania w jakimkolwiek z powoływanych przez powoda reżimów prawnych, powództwo w zakresie pozostałym do rozpoznania podlegało oddaleniu jako bezzasadne
(pkt I wyroku).
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 102 k.p.c., odstępując od obciążenia pozwanego obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz powoda (
pkt II wyroku).
Sąd miał na uwadze, że wprawdzie do częściowego cofnięcia pozwu doszło wskutek spełnienia przez pozwanego świadczenia już po wytoczeniu powództwa, co do zasady uzasadniałoby traktowanie pozwanego w tym zakresie jako strony przegrywającej proces. Jednak całokształt okoliczności niniejszej sprawy przemawiał za zastosowaniem art. 102 k.p.c. Pozwany jeszcze przed doręczeniem mu odpisu pozwu zwrócił powodowi całość otrzymanej subwencji finansowej, tj. łącznie kwotę 168.000 zł. Zwrot pozostałej części środków nie wynikał przy tym z uznania zasadności stanowiska prawnego powoda, lecz z obawy pozwanego przed konsekwencjami związanymi z korzystaniem z subwencji przez komorników sądowych.
Za odstąpieniem od obciążenia pozwanego kosztami przemawiał również szczególny charakter niniejszego sporu. Pozwany ubiegał się o pomoc w warunkach istniejących w 2020 r. wątpliwości dotyczących możliwości korzystania przez komorników sądowych z instrumentów pomocowych. Działał w zaufaniu do stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 19 czerwca 2020 r., zaś PFR przyznał mu i wypłacił subwencję w ramach stworzonego przez siebie systemu weryfikacji. Ostatecznie zaś dochodzone przez powoda po częściowym cofnięciu pozwu roszczenie zostało oddalone w całości. W tych okolicznościach obciążenie pozwanego obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz powoda pozostawałoby w ocenie Sądu sprzeczne z zasadami słuszności, co uzasadniało zastosowanie wyjątku przewidzianego w art. 102 k.p.c.
Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł jak w wyroku.
Sędzia Andrzej Kuryłek