Prawa człowieka

Prawa człowieka to podstawowe wolności i uprawnienia przysługujące każdej osobie z samego faktu jej istnienia. Nie zależą od obywatelstwa, wyznania, płci, wieku, pochodzenia ani innych cech. W polskim porządku prawnym ich źródłem jest przede wszystkim przyrodzona i niezbywalna godność człowieka, a obowiązkiem władz publicznych jest jej poszanowanie i ochrona.

Prawa człowieka mają charakter powszechny, zasadniczo niezbywalny i równy. Obejmują w szczególności prawa osobiste i polityczne, takie jak ochrona życia, wolność osobista, nietykalność, wolność sumienia i wyznania, wolność wypowiedzi oraz prawo do sądu. Zaliczają się do nich również prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, a w niektórych ujęciach także prawa o charakterze zbiorowym. Konstytucyjny system ochrony obejmuje zarówno wolności i prawa człowieka, jak i prawa obywatelskie, które mogą być związane z posiadaniem obywatelstwa.

Prawa te występują w wielu dziedzinach prawa. W prawie karnym i karnym wykonawczym wyznaczają granice karania, pozbawienia wolności i traktowania osób skazanych. W postępowaniu cywilnym wymagają poszanowania godności, prywatności i zgody osoby poddawanej czynnościom procesowym, a także umożliwiają powołanie się na naruszenie konstytucyjnych wolności i praw człowieka. W postępowaniu karnym mogą mieć znaczenie przy ocenie dopuszczalności wykonania europejskiego nakazu aresztowania. Są również istotne podczas czynności służbowych organów porządkowych i wojskowych.

Ograniczenie praw człowieka może nastąpić wyłącznie na zasadach określonych w prawie i z poszanowaniem ich istoty. Ochronę zapewniają między innymi sądy, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz mechanizmy wynikające z Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Osoba pozbawiona wolności może w określonych warunkach kierować skargi do międzynarodowych organów ochrony praw człowieka. Termin ten oznacza więc nie tylko katalog uprawnień jednostki, lecz także standard, któremu powinno odpowiadać działanie państwa.