Postępowanie nieprocesowe

Postępowanie nieprocesowe jest jednym z trybów rozpoznawania spraw cywilnych przez sąd, obok procesu. Stosuje się je przede wszystkim wtedy, gdy sprawa wymaga sądowego uregulowania sytuacji prawnej, stwierdzenia określonego prawa lub dokonania czynności urzędowej, a jej istotą nie jest rozstrzygnięcie sporu między powodem i pozwanym. Nie oznacza to jednak, że w postępowaniu nieprocesowym spór nigdy nie występuje.

Postępowanie wszczyna się co do zasady na wniosek osoby zainteresowanej. W przypadkach określonych w ustawie sąd może wszcząć je także z urzędu. Uczestnikami są wnioskodawca oraz inne osoby, których praw lub obowiązków może dotyczyć rozstrzygnięcie. Sąd powinien ustalić krąg zainteresowanych i zapewnić im możliwość udziału w sprawie. W tym trybie sąd może prowadzić postępowanie dowodowe i samodzielnie wyjaśniać okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia.

Co do zasady sprawy nieprocesowe rozpoznają sądy rejonowe, z wyjątkiem spraw przekazanych do właściwości sądów okręgowych. Orzeczenia zapadają zasadniczo w formie postanowień, a w określonych przypadkach mogą podlegać zaskarżeniu na zasadach przewidzianych w przepisach postępowania cywilnego.

Postępowanie nieprocesowe występuje w wielu dziedzinach prawa. Obejmuje między innymi sprawy rodzinne i opiekuńcze, spadkowe, dotyczące ustanowienia lub ochrony praw rzeczowych, rozgraniczenia nieruchomości, odrębnej własności lokali oraz prowadzenia ksiąg wieczystych i rejestrów sądowych. Przepisy szczególne przewidują jego stosowanie także w sprawach rejestrowych, w tym dotyczących Krajowego Rejestru Sądowego i rejestru fundacji rodzinnych, a także w niektórych sprawach związanych z przemocą domową lub postępowaniem upadłościowym.

Znaczenie praktyczne tego trybu polega na tym, że pozwala sądowi ukształtować albo potwierdzić sytuację prawną osób i podmiotów również wtedy, gdy nie ma typowego przeciwnika procesowego. Szczegółowe zasady mogą wynikać zarówno z Kodeksu postępowania cywilnego, jak i z ustaw regulujących daną dziedzinę.