Sygn. akt VIII U 3700/25
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 27 października 2025 r. znak: (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w H. stwierdził, że R. G. pobrał nienależnie świadczenie za okres od 1 lipca 2025 r. do 30 września 2025 r. w łącznej kwocie 1044,66 zł. Organ wskazał, że nienależne świadczenie zostało wypłacone z tytułu dodatku pielęgnacyjnego, gdyż od 30 czerwca 2025 r. ubezpieczony przebywa w Zakładzie (...). W konsekwencji ZUS zobowiązał R. G. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 lipca 2025 r. do 30 września 2025 r. w kwocie należności głównej 1044,66 zł.
(decyzja z 27 października 2025 r. w aktach ZUS).
Odwołanie od powyższej decyzji w dniu 10 listopada 2025 r. (data nadania w placówce pocztowej) złożył R. G. – reprezentowany przez przedstawicielkę ustawową – Ł. E. (1) zarzucając zaskarżonej decyzji:
- naruszenie art. 84 ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie świadczenia za nienależnie pobrane z winy ubezpieczonego/opiekuna prawnego, podczas gdy doszło do rzetelnego wypełnienia obowiązku informacyjnego;
- naruszenie art. 138 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędne ustalenie okresu, za który świadczenie powinno zostać zwrócone w związku zaniechaniem działania przez organ rentowy po otrzymaniu stosownych dokumentów.
W konsekwencji odwołujący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji w całości i umorzenie postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 1044,66 zł, jako bezzasadnego.
(odwołanie k. 3-4).
W złożonej w dniu 24 listopada 2025 r. odpowiedzi na powyższe odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, argumentując jak w treści zaskarżonej decyzji. Nadto ZUS podniósł, że pismem z dnia 29 lipca 2025 r. (...) Szpital (...) w J. zawiadomił Zakład o przyjęciu z dniem 30 czerwca 2025 r. R. G. do Zakładu (...), działającego przy szpitalu. Do zawiadomienia zostało załączone oświadczenie skarżącego o zgodzie na potrącanie –
z wypłacanych przez organ świadczeń – opłat za pobyt w szpitalu.
(odpowiedź na odwołanie k. 8-8v.).
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
Ubezpieczony R. G. (ur. (...)) od 22 września 2019 r. jest uprawniony do renty rodzinnej po zmarłej małżonce, na podstawie decyzji z 23 października 2019 r. ((...)
). Zakład ustalił termin płatności świadczenia rentowego na
15 dzień każdego miesiąca.
W ustępie VII tiret piąty, załączonego do tej decyzji pouczenia, organ rentowy poinformował ubezpieczonego, że rencista ma obowiązek powiadomić organ rentowy o: pobycie w ponadgminnym domu pomocy społecznej na podstawie skierowania wydanego przed 1 stycznia 2004 r., w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub pielęgnacyjno-opiekuńczym – wskazując, że osobie, która przebywa wyżej wymienionej placówce dodatek pielęgnacyjny nie przysługuje, chyba że przebywa poza tą placówką przez okres dłuższy niż dwa tygodnie w miesiącu.
(decyzja z 23 października 2019 r. w aktach ZUS).
Dnia 7 marca 2025 r. Ł. E. (1) została ustanowiona opiekunem prawnym dla całkowicie ubezwłasnowolnionego R. G..
(zaświadczenie k. 27).
Decyzją z dnia 9 lipca 2021 r. (...) w H. przyznał R. G. z urzędu dodatek pielęgnacyjny. Na odwrocie decyzji o przyznaniu dodatku pielęgnacyjnego znajdowało się pouczenie o obowiązku powiadomienia organu rentowego w przypadku przebywania wnioskodawcy w ponadgminnym domu pomocy społecznej na podstawie skierowania wydanego przed 1 stycznia 2004 r. lub w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub pielęgnacyjno-opiekuńczym. W pouczeniu tym wskazano, że pobyt w tych placówkach może mieć wpływ na prawo do dodatku pielęgnacyjnego, który organ wypłaca ubezpieczonemu.
(decyzja z 9 lipca 2021 r. w aktach ZUS).
W dniu 29 lipca 2025 r. do organu rentowego wpłynęło pismo (...) (...) (...) w J..
Do pisma zostało dołączone oświadczenie Ł. E. (1), działającej jako opiekun prawny R. G., z dnia 17 lipca 2025 roku, o przebywaniu przez skarżącego w Zakładzie (...), prowadzonym przez (...) Szpital (...) w J., od dnia 30 czerwca 2025r. Wyrażono w nim także prośbę o potrącanie ze świadczeń R. G. opłaty za pobyt, w wysokości 70%, z wypłaty jego miesięcznego świadczenia rentowego
i przekazywanie na konto Zakładu (...) w J.. Wyraziła ona również zgodę na udostępnienie organowi emerytalno-rentowemu informacji o pobycie R. G. w Zakładzie (...) i udzielania odpowiedzi na zadane pytania przez organ rentowy, związanej z jego pobytem w Zakładzie.
Do pisma zostało również załączone zawiadomienie o przyjęciu R. G. do wskazanego Zakładu (...), w którym podano, że R. G. w dniu 30 czerwca 2025 r. został przyjęty do Zakładu (...) w J. działającym przy (...) Szpitalu (...) w J..
(oświadczenie i zawiadomienie w aktach ZUS).
W dniu 22 sierpnia 2025 r. w trakcie rozmowy telefonicznej z Ł. E. (1) pracownik ZUS poprosił o dostarczenie dokumentu stwierdzającego fakt ustanowienia opiekuna prawnego. Ł. E. (1) poinformowała, że może wysyłać dokument przez (...) lub sama poświadczy dokument za zgodność z oryginałem i wyśle pocztą. Ł. G. została poproszona o okazanie dokumentu pracownikowi, który sporządzi kopię z oryginału i zwróci dokument. Ł. E. (2) poinformowała, że prześle skan dokumentu na maila. Do dnia 26 września 2025 r. żaden dokument nie został dostarczony do ZUS, nie został też dosłany na maila.
(notatka służbowa w aktach ZUS).
Pismem z dnia 2 września 2025 r., które wpłynęło do organu w dniu 5 września 2025 r., dyrektor (...) (...) (...) w J. poinformował organ rentowy, iż w sprawie wysokości potrąceń ze świadczenia, z tytułu odpłatności za pobyt w Zakładzie (...), zastosowanie znajduje przepis szczególny – art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, który stanowi, iż: świadczeniobiorca przebywający w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, pielęgnacyjno-opiekuńczym lub
w zakładzie rehabilitacji leczniczej, który udziela świadczeń całodobowych ponosi koszty wyżywienia i zakwaterowania. Miesięczną opłatę ustala się w wysokości odpowiadającej 250% najniższej emerytury, z tym że opłata nie może być wyższa niż kwota odpowiadająca 70% miesięcznego dochodu świadczeniobiorcy w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej.
(pismo z 2 września 2025 r. w aktach ZUS).
Pismem z dnia 2 października 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział
w H. ponownie poinformował (...) Szpital (...)
w J., że w celu dokonywania potrąceń ze świadczenia z tytułu odpłatności za pobyt w zakładzie opiekuńczo-leczniczym należy wskazać kwotę potrąceń. Poinformował również, że w przypadku nie podania kwoty, organ odstąpił od realizacji potrąceń.
(pismo z 2 października 2025 r. w aktach ZUS).
Decyzją z dnia 2 października 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział
w H. z urzędu, z uwagi na pobyt R. G. w Zakładzie (...), wstrzymał mu wypłatę dodatku pielęgnacyjnego od 1 października 2025 r., tj. od najbliższego terminu płatności argumentując, że zakład otrzymał zawiadomienie z 2 września 2025 r.
o refundowaniu pobytu w (...) ze środków publicznych.
(decyzja z 2 października 2025 r. w aktach ZUS).
Pismem z dnia 9 października 2025 r. Dyrekcja (...) (...) (...) w J. poinformowała, że zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, świadczeniobiorca przebywający w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, pielęgnacyjno-opiekuńczym lub w zakładzie rehabilitacji leczniczej, który udziela świadczeń całodobowych, ponosi koszty wyżywienia i zakwaterowania. Miesięczną opłatę ustala się w wysokości odpowiadającej 250% najniższej emerytury w tym, że opłata nie może być wyższa niż kwota odpowiadająca 70% miesięcznego dochodu świadczeniobiorcy w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej.
W związku z powyższym w oparciu o posiadane dokumenty tj. decyzję o waloryzacji świadczenia z dnia 1 marca 2025 r. znak (...), a także o regulamin zatwierdzony Zarządzeniem Dyrektora wysokości opłaty za pobyt (zakwaterowanie i wyżywienie) w/w pacjenta w (...) w (...) Szpitalu (...)
w J. wynosi 2.007,76 zł (wyłączono dodatek pielęgnacyjny). Jednocześnie szpital poprosił o potwierdzenie, że R. G. nie pobiera dodatku pielęgnacyjnego.
(pismo z 9 października 2025 r. w aktach ZUS).
Zawiadomieniem z dnia 27 października 2025 r. organ rentowy poinformował (...) Szpital (...) w J., że od 15 listopada 2025 r. będzie realizował potrącenia z tytułu odpłatności za pobyt w placówce
i poinformował, że rata potrącenia miesięcznie wynosi 2007,76 zł.
(zawiadomienie w aktach ZUS).
W dniu 27 października 2025 r. organ rentowy wydał decyzję, którą stwierdził, że R. G. pobrał nienależnie świadczenie za okres od 1 lipca 2025 r. do 30 września 2025 r. w łącznej kwocie 1044,66 zł. W konsekwencji zakład zobowiązał R. G. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 lipca 2025 r. do 30 września 2025 r. w kwocie należności głównej 1044,66 zł. Jednocześnie organ rentowy poinformował, że wstrzymał R. G. wypłatę dodatku pielęgnacyjnego od 1 lipca 2025 r.
(decyzja z 27 października 2025 r. i zawiadomienie z 27 października 2025 r. w aktach ZUS).
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o całokształt materiału dowodowego zebranego w sprawie, w szczególności o dokumenty znajdujące się w aktach sprawy oraz
w załączonych aktach rentowych. Dokumenty te nie były kwestionowane w toku postępowania sądowego przez żadną ze stron, zaś spór dotyczy wyłącznie kwestii prawnych odnoszących się do problematyki nienależnie pobranego świadczenie w postaci dodatku pielęgnacyjnego.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Odwołanie zasługuje na częściowe uwzględnienie.
Zgodne z art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1749 ze zm., dalej: ustawa emerytalna) dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia, z zastrzeżeniem ust. 4, który z kolei stanowi natomiast, że osobie uprawnionej do emerytury lub renty przebywającej w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym dodatek pielęgnacyjny nie przysługuje, chyba że przebywa poza tą placówką przez okres dłuższy niż 2 tygodni
w miesiącu.
Stan faktyczny sprawy nie jest sporny i wynika z niego jednoznacznie, że w okresie od 1 lipca 2025 r. do 30 września 2025 r. organ rentowy wypłacił R. G. świadczenie w postaci dodatku pielęgnacyjnego. Poza sporem pozostaje też, iż ubezpieczony od 30 czerwca 2025 r. przebywa w Zakładzie (...). Otwartym jednak pozostaje pytanie czy w tym stanie faktycznym wypłacone wnioskodawcy w powyższym okresie świadczenie było świadczeniem nienależnym i tym samym czy zobligowany jest on do jego zwrotu.
Zgodnie z dyspozycją art. 138 ust. 1 ustawy emerytalnej, osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu.
Definicję nienależnie pobranych świadczeń zawiera ust. 2 tego przepisu, stanowiąc,
iż są to:
1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia.
Jak stanowi natomiast ust. 4 art. 138 ustawy emerytalnej, nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ rentowy o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to świadczenia były jej nadal wypłacane, w pozostałych zaś wypadkach - za okres dłuższy niż 3 lata, z zastrzeżeniem ust. 5.
Z art. 139 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej wynika zaś, że ze świadczeń pieniężnych określonych w ustawie - po odliczeniu składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczki
i innych należności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych - podlegają potrąceniu, z uwzględnieniem art. 141, następujące należności kwoty nienależnie pobranych emerytur, rent i innych świadczeń z tytułu:
a) zaopatrzenia emerytalnego oraz ubezpieczenia społecznego za okres przed dniem wejścia w życie ustawy,
b) ubezpieczeń społecznych, o których mowa w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, wraz z odsetkami za zwłokę w ich spłacie,
c) zaopatrzenia określonego w odrębnych przepisach.
Z art. 84 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz. U. z 2026 r. poz. 199 ze zm.) wynika, że za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się: 1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania, oraz 2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia. Przepisy te są koherentne z unormowaniem art. 138 ust. 2 ustawy emerytalnej.
Zdaniem Sądu, organ rentowy może jednak domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej. Wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Podstawowym warunkiem uznania, że wypłacone świadczenie podlega zwrotowi, jest więc brak prawa do świadczenia oraz świadomość tego (zła wiara) osoby przyjmującej to świadczenie, płynąca ze stosownego pouczenia bądź wynikająca z określonych zachowań osoby pobierającej świadczenie.
Także w orzecznictwie wskazuje się, iż organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jedynie wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy przede wszystkim osoby, która została pouczona
o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Wypłacenie świadczenia
w sposób, na który nie miała wpływu wina (zła wola) świadczeniobiorcy, nie uzasadnia natomiast powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
(tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 19 lipca 2022 r., III AUa 168/22, LEX nr 3410494). Pojęcie nienależnego świadczenia w prawie ubezpieczenia społecznego definiowane jest „z punktu widzenia osoby, która je pobrała”. Dlatego w celu ustalenia obowiązku zwrotu wymagane są świadomość i premedytacja ubezpieczonego co do tego, że pobrał świadczenie bezprawnie. Obowiązek zwrotu świadczenia wypłaconego i pobranego bez podstawy prawnej obciąża więc tego, kto przyjął je „w złej wierze, wiedząc, że mu się nie należy”.
(tak: wyrok Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2022 r., (...) USKP 156/21, LEX nr 3434029).
Wskazać należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono ugruntowany obecnie pogląd, że nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 138 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy emerytalnej, to świadczenie wypłacane mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia na skutek okoliczności leżących po stronie ubezpieczonego. Tym samym nie można przyjąć, aby doszło do nienależnego pobrania świadczenia, jeżeli jego wypłata (mimo zaistnienia wskazanych okoliczności) nastąpiła
z przyczyn niezależnych od ubezpieczonego. Mogą to być zarówno przyczyny leżące po stronie organu rentowego (błąd) lub niezależne od tego organu. W prawie ubezpieczeń społecznych „świadczenie nienależnie pobrane”, to zatem nie tylko „świadczenie nienależne” (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także „nienależnie pobrane” a więc pobrane przez osobę, której przypisać można określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się nie należy. Dotyczy to zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie przedstawionych nieprawdziwych dokumentów lub zeznań albo w wypadkach innego świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego.
(wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 23 stycznia 2020 r., III AUa 416/19, LEX nr 2775688).
Orzecznictwo jako przykłady świadomego wprowadzenia w błąd organu ubezpieczeń społecznych wymienia więc przede wszystkim działania ubezpieczonego polegające m. in. na przedłożeniu w organie rentowym dokumentu mającego istotne znaczenie dla uzyskania świadczenia zawierającego nieprawdziwe informacje
(wyrok Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2001 r., (...) UKN 309/00, OSNP 2003 Nr 2, poz. 44), podaniu we wniosku o emeryturę nieprawdziwej informacji, że wnioskodawca nie pobiera innych świadczeń
(por. wyroki Sądu Najwyższego z 8 stycznia 1999 r., (...) UKN 406/98, OSNAPiUS 2000 Nr 5, poz. 196
i z 29 lipca 1998 r., II UKN 147/98, OSNAPiUS 1999 Nr 14, poz. 471), posłużeniu się oświadczeniami świadków ze świadomością, że nie są prawdziwe
(wyrok Sądu Najwyższego z 14 kwietnia 2000 r., (...) UKN 500/99, OSNAPUS 2001 Nr 20, poz. 623). (...) wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego, z etapem ustalania prawa do świadczeń, a jego istotną cechą konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień organów rentowych lub odwoławczych, jest istnienie fałszywego wyobrażenia organu o stanie uprawnień wnioskodawcy, wywołanego na skutek świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie. Przesłanka „świadomego wprowadzenia w błąd” nawiązuje do winy osoby pobierającej świadczenie, więc świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie zainteresowanego, przyjmujące postać
dolus directus lub
dolus eventualis (tak też Sąd Okręgowy w Łodzi w uzasadnieniu wyroku z dnia 10 listopada 2017 roku sygn. VIII U 45/17, opublikowany na Portalu Orzeczeń Sądów Powszechnych http://www.orzeczenia.ms.gov.pl).
Sąd Najwyższy podkreślił, że na podstawie art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli osoba pobierająca była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Pouczenie musi być należyte, czyli wyczerpujące i wyraźnie wskazujące okoliczności w jakich dochodzi do nienależnego pobrania świadczenia, dokonane w taki sposób, aby było zrozumiałe dla osoby, do której było skierowane. Pouczenie nie może być abstrakcyjne, obciążone brakiem konkretności
(por. wyrok Sądu Najwyższego
z 17 listopada 1995 r., (...) URN 46/95, OSNP 1996, nr 12, poz. 174, wyrok Sądu Najwyższego
z 17 lutego 2005 r., II UK 440/03, OSNP 2005, nr 18, poz. 291). Warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie
w czasie pobierania świadczenia powoduje jego utratę (w całości lub w części). Pouczenie
o takich okolicznościach nie może oczywiście odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, gdyż nie da się przewidzieć, które z różnorodnych okoliczności wystąpią u konkretnego świadczeniobiorcy. W tym sensie wystarczające jest przytoczenie przepisów określających te okoliczności. Jednakże pouczenie musi być na tyle zrozumiałe, aby pobierający świadczenie mógł je odnieść do własnej sytuacji. Ponieważ pouczenie dotyczy zmian w stanie faktycznym i prawnym w stosunku do stanu istniejącego w dacie przyznania świadczenia, pobierający świadczenie musi mieć możność skonfrontowania zmian, jakie zaszły w jego przypadku, z treścią pouczenia
(tak: wyrok Sądu Najwyższego z 10 czerwca 2008 r.,
I UK 394/07, LEX nr 494135). Jeśli organ rentowy zaniechał pouczenia osoby pobierającej świadczenie o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczenia, to nienależne świadczenie traci przymiot świadczenia nienależnie pobranego i tym samym powoduje zwolnienie osoby bezpodstawnie pobierającej świadczenia z obowiązku ich zwrotu. Obowiązek taki, na podstawie art. 138 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, istnieje bowiem tylko w stosunku do osób, które nienależnie pobrały świadczenia, a nie wobec osób, które pobrały nienależne świadczenia.
(tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 30 października 2019 r., III AUa 525/19, LEX nr 2741979).
Sąd Okręgowy po analizie akt rentowych odwołującego stwierdził, że organ rentowy na odwrocie decyzji z dnia 9 lipca 2021 r. przyznającą dodatek, a także w decyzji o przyznaniu renty rodzinnej z 23 października 2019 r. zawarł pouczenia o obowiązku powiadomienia organu rentowego w przypadku przebywania wnioskodawcy w ponadgminnym domu pomocy społecznej na podstawie skierowania wydanego przed 1 stycznia 2004 r.
lub w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub pielęgnacyjno-opiekuńczym. W pouczeniach tych wskazano, że pobyt w tych placówkach może mieć wpływ na prawo do dodatku pielęgnacyjnego, który organ wypłaca ubezpieczonemu.
W ocenie Sądu pouczenia te nie budzą żadnych wątpliwości co do jego treści. Ubezpieczony i jego opiekunka prawna niewątpliwie mieli możliwość zapoznania się z tymi pouczeniami. Przy tym osoba, której umożliwiono zapoznanie się ze stosowną informacją (pouczeniem) nie może zaś zasłaniać się tym, że faktycznie nie zapoznała się z jego treścią. Przy tym nieprzeczytanie prawidłowego pouczenia nie zwalnia z obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia.
(tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 23 października 2018 r., III AUa 173/18, LEX nr 2575775).
W przedmiotowej sprawie należy zatem przyjąć, iż ubezpieczony, a przynajmniej jego opiekunka prawna, winna mieć świadomość, że ma obowiązek zawiadomić organ rentowy o fakcie przyjęcia R. G. do zakładu pielęgnacyjno-opiekuńczego.
Niemniej jednak na gruncie rozpoznawanego przypadku należy mieć na uwadze, iż opiekunka prawna skarżącego złożyła stosowne oświadczenie (o przebywaniu przez R. G. w Zakładzie (...) od dnia 30 czerwca 2025 r.) już w dniu 17 lipca 2025 r.. Oświadczenie to, skierowanie do ZUS (...) Oddział w H., zostało złożone w (...) (...) (...) w J., który prowadzi tenże Zakład (...) i który miał niezwłocznie przesłać oświadczenie do ZUS wraz z pozostałą dokumentacją. Otrzymała ona również informację z Zakładu, że wszystkie dokumenty zostały przesłane do organu rentowego w dniu 18 lipca 2025r.
W dniu 29 lipca 2025 r. do organu rentowego wpłynęło pismo (...) (...) (...) w J., do którego zostało dołączone wskazane wyżej oświadczenie. Dołączono również zawiadomienie o przyjęciu R. G. do wskazanego Zakładu (...), w którym podano, że R. G. w dniu 30 czerwca 2025 r. został przyjęty do Zakładu (...) w J. działającym przy (...) (...) (...) w J..
A zatem organ rentowy już od dnia 29 lipca 2025 r. dysponował informacją, że R. G. przebywa w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym, a mimo to nie wydał niezwłocznie decyzji o wstrzymaniu wypłaty dodatku pielęgnacyjnego. Bez wpływu na rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy pozostaje fakt, że organ rentowy w sierpniu, wrześniu i październiku 2025 r. wyjaśniał z (...) Szpitalem Wojewódzkim (...) w J., kwestię realizacji potrąceń ze świadczenia rentowego R. G. tytułem odpłatności za sam pobyt w placówce pielęgnacyjno-opiekuńczej. Nieporozumienia jakie zaistniały bowiem pomiędzy organem, a placówką na temat potrąceń, nie zmieniają faktu, że organ wypłacając świadczenie za sierpień i wrzesień 2025 r. posiadał informację, że ubezpieczony przebywa w ww. zakładzie – będącym placówką wymienioną w art. 75 ust. 4 ustawy emerytalnej. Zatem niezwłocznie po otrzymaniu powyższej informacji, a nie dopiero 2 października 2025 r., organ powinien wydać decyzję o wstrzymaniu wypłaty dodatku pielęgnacyjnego tak, aby dodatek od sierpnia 2025r. nie był już wypłacany.
W ocenie Sądu w niniejszej sprawie, w odniesieniu do świadczenia za okres od 1 sierpnia 2025 r. do 30 września 2025 r., nie zachodzi żadna z przesłanek zwrotu nienależnego świadczenia, które zostały wymienione w art. 138 ust. 1 ustawy emerytalnej. Organ rentowy
w dniu 29 lipca 2025 r. został bowiem zawiadomiony, że R. G. został przyjęty do Zakładu (...). Zatem wypłacając świadczenie za sierpień 2025 r. oraz wrzesień 2025 r., odpowiednio 15 sierpnia oraz 15 września, ZUS posiadał już wiedzę, że wypłacane świadczenie jest wnioskodawcy nienależne, a mimo to nadal je wypłacał za kolejne miesiące tj. za sierpień i wrzesień 2026r..
Odnosząc się zaś do świadczenia za lipiec 2025 r., to w ocenie Sądu świadczenie to było świadczeniem pobranym przez ubezpieczonego nienależnie. Zauważenia bowiem wymaga, że termin wypłaty wnioskodawcy dodatku pielęgnacyjnego za ten miesiąc przypadał na 15 lipca 2025 r., podczas gdy informację o skierowaniu ubezpieczonego do zakładu pielęgnacyjno-opiekuńczego na okres ponad 2 tygodni organ rentowy otrzymał od szpitala dopiero w dniu 29 lipca 2025 r.
Przy czym – biorąc pod uwagę termin płatności renty – opiekunka prawna ubezpieczonego musiała mieć świadomość, że sporne świadczenie za lipiec 2025 r. zostanie wypłacone w dniu 15 lipca, pomimo że od początku miesiąca ubezpieczony przebywał już
w ww. zakładzie. W ocenie Sądu, w tym stanie faktycznym, opiekunka prawna nie wywiązała się z obowiązku niezwłocznego poinformowania organu rentowego, że ubezpieczony został przyjęty do takiej placówki i będzie przebywać tam ponad 2 tygodnie. Winna była bowiem zawiadomić organ rentowy na samym początku lipca 2025 r. o zmianie sytuacji. To zaniechanie doprowadziło do nienależnego wypłacenia przez organ rentowy dodatku pielęgnacyjnego za lipiec 2025 r.
Przy tym to, że o fakcie przebywania przez ubezpieczonego w zakładzie pielęgnacyjno- opiekuńczym organ rentowy został zawiadomiony przez szpital, w ocenie Sądu nie zwalniało strony skarżącej od powiadomienia organu w taki sposób, aby nie doszło do nienależnej wypłaty dodatku pielęgnacyjnego za lipiec 2025 r. O fakcie przebywania przez ubezpieczonego w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym organ dowiedział się jednak dopiero z informacji nadesłanej mu przez (...) Szpital (...) w J. 29 lipca 2025 r., po wcześniejszym wypłaceniu dodatku za lipiec 2025 r.
Podsumowując powyższe rozważania uzasadnione jest zatem przyjęcie, że organ rentowy mógł pozostawać w fałszywym przeświadczeniu, że R. G. nie przebywa w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym jedynie w okresie od 30 czerwca 2025 r. do 28 lipca 2025 r. – czyli w okresie od dnia przyjęcia go do ośrodka, do dnia poprzedzającego dzień wpływu do organu dokumentu w postaci wystawionego przez (...) Szpital (...) w J. zawiadomienia o przyjęciu R. G. do zakładu pielęgnacyjno-opiekuńczego. Od 29 lipca 2025 r. okoliczność przebywania ubezpieczonego w zakładzie powinna być zaś organowi znana, co powinno skutkować niezwłocznym wstrzymaniem wypłaty dodatku pielęgnacyjnego za sierpień i wrzesień 2025 r. Tym samym, w ocenie Sądu, brak jest podstaw do obciążania odwołującego obowiązkiem zwrotu dodatku za te miesiące jako świadczenia nienależnie pobranego.
Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy, na podstawie art. 477
14 § 2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję w zakresie okresu od 1 sierpnia 2025 r. do 30 września 2025 r. orzekając, że ubezpieczony nie ma obowiązku zwrotu świadczeń za ten okres – o czym Sąd orzekł jak
w punkcie 1. sentencji wyroku. Zaś na podstawie art. 477
14 § 2 k.p.c., Sąd Okręgowy oddalił odwołanie w pozostałym zakresie (punkt 2) tj. w zakresie zwrotu świadczenia za okres od 1 lipca 2025 r. do 31 lipca 2025 r.