Sygn. akt VIII U 2814/24
UZASADNIENIE
Decyzja z 7.10.2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w A., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1, art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 497 z późn. zm.) stwierdził, że M. R. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od 1 lipca 2007 r. do (...) r. W uzasadnieniu tej decyzji ZUS wyjaśnił, że decyzją z 16 października 2023 r. nr (...), znak: (...)-28 (...) Oddział w A. określił wysokość zobowiązań z tytułu nieopłaconych składek za okres od marca 2011 r. do grudnia 2020 r. na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, fundusz pracy oraz fundusz gwarantowanych świadczeń pracowniczych zmarłego płatnika składek M. R. oraz orzekł, że odpowiedzialność za te zobowiązania ponoszą spadkobiercy zmarłego, w tym m.in. K. R.. Od powyższej decyzji K. R. wniosła odwołanie do Sądu Okręgowego w Łodzi. Dalej Zakład podał, że w dniu 7 sierpnia 2024 r. do (...) w T. wpłynął wniosek K. R., spadkobiercy po zmarłym (...) r. ojcu - M. R., o ustalenie, że zmarły M. R. nie podlegał ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą w okresie od marca 2011 r. do grudnia 2020 r., gdyż nie prowadził działalności. Do wniosku K. R. załączyła: kopię zawiadomienia (...) w T. z 13 stycznia 2021 r. znak: (...)
(...) o zakończeniu egzekucji na podstawie dalszego TW/odpisu TW, kopię pisma Zakładu Karnego w R. z kwietnia 2024 r. znak: F..(...).157.(...).(...). Następnie Zakład wskazał, że pismem z 2 września 2024 r. ZUS poinformował spadkobierców po zmarłym M. R., że na wniosek K. R. wszczęto postępowanie, żeby ustalić, w jakich okresach zmarły M. R. podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą. Organ rentowy wyjaśnił, że 2 września 2024 r. wystąpił do Urzędu Skarbowego w T. z wnioskiem o udostępnienie danych z rejestru podatników w zakresie prowadzenia pozarolniczej działalności przez zmarłego podatnika, M. R.. Wskazał, że w dniu 10 września 2024 r. wyjaśnienia w sprawie złożyła Z. J., reprezentująca małoletniego P. R.. ZUS podał, że 11 września 2024 r. wpłynęła odpowiedź Urzędu Skarbowego w T. na wniosek o udostępnienie danych, a także, że na podstawie wypisu z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej ((...)) Zakład ustalił, że od 1 lipca 2007 do (...) r. tj. do dnia zgonu, M. R. był zgłoszony jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą w zakresie wykonywania robót budowlanych związanych ze wznoszeniem budynków mieszkalnych i niemieszkalnych i że nie zgłaszał w organie ewidencji, że zawiesił wykonywanie działalności. Dalej ZUS wskazał, że 9 lipca 2007 r. M. R. złożył w ZUS zgłoszenie do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego od 1 lipca 2007 r. z kodem tytułu 0570 tj. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą dla której podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stanowi zadeklarowana kwota nie niższa niż 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia. Następnie ZUS wyjaśnił, że w dniu 6 sierpnia 2007 r. M. R. złożył w ZUS miesięczną deklarację rozliczeniową (...) za lipiec 2007 r. z rozliczonymi składkami na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe oraz obowiązkowe ubezpieczenie zdrowotne z kodem tytułu ubezpieczeń 0570, tj. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą dla której podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stanowi zadeklarowana kwota nie niższa niż 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia. Zakład argumentował, że M. R. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą opłacająca składki wyłącznie za siebie na podstawie art. 47 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych był zwolniony z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej za kolejny miesiąc. Z tego powodu za okres od sierpnia 2007 r. do czerwca 2009 r. deklaracje rozliczeniowe za płatnika składek sporządzał ZUS (tzw. „klony deklaracji”). Od 1 lipca 2009 r. M. R. utracił prawo do opłacania tzw. preferencyjnych składek (z kodem tytułu ubezpieczeń 0570), w związku z czym od lipca 2009 r. ZUS zaprzestał sporządzania za płatnika składek „klonów” deklaracji rozliczeniowych. Zakład podał, że za okres od lipca 2009 r. do lipca 2010 r. ZUS utworzył z urzędu deklaracje rozliczeniowe z kodem 0510 tj. dla osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą, dla której podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stanowi zadeklarowana kwota niższa niż 60% kwoty przeciętnego wynagrodzenia. Na ich podstawie od sierpnia 2010 r. do grudnia 2020 r. sporządza! tzw. „klony deklaracji”. Organ rentowy wyjaśnił, że 4 lutego 2021 r. na podstawie wniosku (...) na koncie płatnika składek został utworzony automatycznie dokument wyrejestrowujący M. R. z ubezpieczeń od (...) r. z powodu zgonu. W związku z odpisaniem na koncie płatnika składek informacji o zgonie, 25 marca 2021 r. ZUS skorygował z urzędu deklarację rozliczeniową za grudzień 2020 r. (obliczając i rozliczając składki od podstawy wymiaru za
2 dni podlegania ubezpieczeniom). Zakład podał, że z pisma Urzędu Skarbowego w T. z 6 września 2024 r. (wpływ do ZUS 11 września 2024r.) znak: (...)-(...).(...).467.(...) wynika, że M. R. figuruje w ewidencji podatników jako osoba prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą od 1 lipca 2007 r. do 2 grudnia
2020 r. W okresie od 1 października 2007 r. do 31 lipca 2008 r. oraz od 14 sierpnia 2008 r. do 18 września 2009 r. M. R. figurował w ewidencji organu podatkowego jako podatnik podatku od towarów i usług. Za lata 2007-2008 M. R. złożył zeznanie PIT-28 dla rozliczenia przychodów z działalności gospodarczej, w których odliczył składki na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Ponadto składał miesięczne deklaracje VAT-7 za okres od sierpnia 2008 r. do grudnia 2008 r., w których wykazał wyłącznie sprzedaż. Nie złożył zeznań podatkowych z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej za lata 2009-2019. W związku z brakiem zeznań podatkowych z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej organ podatkowy wzywał podatnika do złożenia deklaracji PIT-28 za lata 2011 - 2019. 4 lutego 2021 r. M. R. został wykreślony z rejestru podatników prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą w związku z informacją o zgonie. Zakład wskazał również, że z pisma Zakładu Karnego w R. z kwietnia 2024 r. znak: F..(...).157.(...).(...) załączonego do wniosku K. R. wynika, że M. R. był pozbawiony wolności w następujących okresach: zatrzymany w dniu 28 sierpnia 2013 r., osadzony w jednostce penitencjarnej w dniu 29 sierpnia 2013 r., zwolniony w dniu 10 października 2013 r., zatrzymany w dniu 21 lutego 2019 r., osadzony w jednostce penitencjarnej w dniu 21 lutego 2019 r., zwolniony w dniu 10 maja 2019 r., zatrzymany w dniu 28 listopada 2020 r., osadzony w jednostce penitencjarnej w dniu 30 listopada 2020 r., zwolniony w dniu (...) r. Zakład wyjaśnił, że pismem z dnia 13 stycznia 2021 r. znak: (...)
(...) Naczelnik Urzędu Skarbowego w T. poinformował ZUS o zakończeniu egzekucji na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych na M. R.. Jednocześnie poinformował, że 16 maja 2019 r. został spisany protokół o stanie majątkowym, w którym M. R. oświadczył między innymi, iż nie pracuje, nie prowadzi działalności gospodarczej, odbywa karę pozbawienia wolności pod nadzorem elektronicznym. Na podstawie danych zapisanych na koncie płatnika składek oraz koncie ubezpieczonego w ZUS oraz dokumentów zgromadzonych w aktach płatnika składek i ubezpieczonego ustaliliśmy, że M. R. prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą od 1 lipca 2007 r. do
(...) r. i podlegał z tego tytułu obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. Zakład argumentował, że obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej wynika z faktycznego rozpoczęcia tej działalności i jej prowadzenia na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Faktyczne rozpoczęcie wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej przez M. R. potwierdzają informacje pozyskane z Urzędu Skarbowego w T., z których wynika, że w latach 2007 i 2008 uzyskał przychody z tego tytułu oraz fakt, że od
1 lipca 2007 r. zgłosił się w ZUS do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą. ZUS dodał, że istnienie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej nie przesądza wprawdzie o faktycznym prowadzeniu tej działalności, ale prowadzi do domniemania prawnego, według którego osoba wpisana do ewidencji, jest traktowana jako prowadząca działalność gospodarczą. Stanowisko to potwierdza Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 stycznia 2021 r. I USK 31/21, w którym wskazuje dodatkowo, że w konsekwencji domniemywa się, iż skoro nie nastąpiło wykreślenie działalności gospodarczej z ewidencji, bądź jej zawieszenie, to działalność ta była faktycznie prowadzona i w związku z tym, istnieje obowiązek zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne. Domniemanie to może być obalone w drodze przeprowadzenia przeciwdowodu, który obciąża stronę twierdzącą o faktach przeciwnych twierdzeniom wynikającym z domniemania. Ponadto Zakład zaznaczył, że z zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2019 r. III UK 104/18, faktyczne niewykonywanie działalności gospodarczej w okresie oczekiwania na kolejne zamówienie lub w czasie poszukiwania takiego zamówienia, nie oznacza zaprzestania prowadzenia takiej działalności i nie powoduje uchylenia obowiązku ubezpieczeń społecznych. ZUS wyjaśnił, że M. R. był wielokrotnie informowany, że posiada zaległości w opłacaniu składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz fundusz pracy. Osobiście potwierdził odbiór zawiadomienia o wszczęciu postępowania z
20 stycznia 2012 r. nr (...): (...) za okres 11(...)-(...) (data odbioru 6 lutego 2012 r.), decyzji wymiarowej z 28 grudnia 2017 r. Nr (...): (...) za okres od (...) do (...) (data odbioru 11 stycznia 2018 r.), zawiadomienia o zakończeniu postępowania dowodowego z 22 maja 2019 r. Nr (...): (...) i decyzji wymiarowej z 4 czerwca 2019 r. Nr (...): (...) za okres od
01-03/2019 (data odbioru odpowiednio 27 maja 2019 r. i 21 czerwca 2019 r.). Zawiadomienia oraz decyzje wymiarowe za okres od 04/(...) do 09/(...) zostały odebrane przez żonę płatnika składek, E. R.. Zakład podał, że M. R., pomimo odbioru korespondencji z ZUS, nigdy nie zakwestionował wysokości wyliczonych przez ZUS zobowiązań z tytułu nieopłaconych składek, ani też okresu, za który te zobowiązania zostały ustalone. ZUS zaznaczył, że pozarolnicza działalność gospodarcza była jedynym tytułem ubezpieczeń M. R. w okresie od 1 lipca 2007 r. do (...) r., a więc również jedynym źródłem jego utrzymania. Daje to zdaniem organu rentowego podstawy do uznania, że M. R., będąc świadomy zaległych zobowiązań składkowych prowadził działalność gospodarczą. Zakład stwierdził, że spadkobiercy po zmarłym M. R., jako strony niniejszego postępowania, również nie przedstawili wiarygodnych dowodów na potwierdzenie żądania K. R. o ustalenie, że zmarły M. R. nie prowadził działalności od marca 2011 r. do grudnia 2020 r. Wg ZUS krótkie pobyty M. R. w Zakładzie Karnym nie mogą świadczyć jednoznacznie, że nie prowadził w tych okresach pozarolniczej działalności gospodarczej, gdyż mógł w tym okresie oczekiwać na kolejne zlecenie, działalność w jego imieniu mogły wykonywać inne osoby np. pracownicy, zleceniobiorcy, podwykonawcy. ZUS stwierdził, że niewypełnienie przez przedsiębiorcę obowiązków wobec Urzędu Skarbowego tj. brak rozliczenia rocznego przychodów z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej od 2009 r. również nie jest dowodem zaprzestania wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej przez M. R. od listopada 2011 r. Zakład podał, że zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2168 z późn. zm.), która obowiązywała do 29 kwietnia 2018 r. działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. ZUS wskazał też, że zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (Dz. U. z 2024 r. poz. 236 z późn. zm.) obowiązującej od 30 kwietnia 2018 r. działalnością gospodarczą jest zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły. Następnie ZUS wyjaśnił, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą obowiązkowo podlega ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, i wypadkowemu. Wskazał, że w myśl art. 13 pkt 4 powołanej ustawy, w brzmieniu obowiązującym do 19 września 2008 r., obowiązek tych ubezpieczeń trwa od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności. Podał, że w myśl art. 13 pkt 4 powołanej ustawy, w brzmieniu obowiązującym od 20 września 2008 r., obowiązek tych ubezpieczeń trwa od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej (obecnie przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców). Zakład stwierdził, że w trakcie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalił, że M. R. prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą od 1 lipca 2007 r. do
(...) r., wobec czego stwierdzono jak w decyzji.
/decyzja w aktach ZUS k. 27-30/
Odwołanie od ww. decyzji złożyła K. R.. Zaskarżonej decyzji zarzuciła niedostateczne wyjaśnienie sprawy, zbagatelizowanie zgłoszonych przeze nią dowodów i dowodów zgromadzonych w toku postępowania, pomimo, że wynika z nich, że jej ojciec, pomimo formalnego zarejestrowania w Ewidencji Działalności Gospodarczej faktycznie tej działalności nie prowadził. Wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i ustalenie, że zmarły M. R. nie podlegał ubezpieczeniom społecznym - obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą w okresie od 1 marca 2011 roku do grudnia 2020 roku - z uwagi na nieprowadzenie takiej działalności. Uzasadniając swoje odwołanie skarżąca argumentowała, że o prowadzeniu działalności gospodarczej, według ZUS mają świadczyć: zgłoszenie do składek na zasadach preferencyjnych w 2007 roku, złożenie w Urzędzie Skarbowym dokumentu PIT 28 oraz składanie deklaracji VAT 7 za okres od sierpnia 2008 do grudnia 2008. Podniosła, że z pozostałych okresów, to jest od 2009 do 2020 roku, brak jest dokumentów potwierdzających prowadzenie działalności gospodarczej. Brak jest deklaracji VAT 7, brak PIT-ów. ZUS sam potwierdził, że tworzył deklaracje „klony”. Wnioskodawczyni podniosła, że w każdej innej sytuacji - zwłaszcza, gdyby płatnik miał skorzystać z zasiłku chorobowego - ZUS sam by stwierdził, że sam wpis do działalności nie wystarcza, że potrzebne są dowody „namacalne” na prowadzenie działalności gospodarczej, a dowód w postaci zgłoszenia do ewidencji, deklaracje ZUS i jednorazowe deklaracje podatkowe są dokumentami fikcyjnymi, mającymi uwiarygodnić prowadzenie działalności gospodarczej. Zarzuciła, że nie sposób również zgodzić się ze stanowiskiem ZUS, że zmarły mógł oczekiwać na zlecenie - bo przeczy temu czasokres rzekomego „oczekiwania”. Argumentowała, że ZUS sam wie, że gdyby przeciętna osoba, której zakwestionowano objęcie ubezpieczeniem stwierdziła, że od 2009 roku do 2020 rok, a więc przez 11 lat czekała na zlecenie, to ZUS by tego nie uwzględnił. Podobnie niezgodna z logiką zdaniem skarżącej jest argumentacja, że zmarły w czasie pobytu w zakładach karnych mógł wykonywać działalność przez pracowników, zwłaszcza w kontekście pracowniczego podporządkowania, konieczności wydawania pracownikom poleceń i rozliczania ich z wykonanej pracy, czy zleceniobiorców, podwykonawców- bo tu również powinien być dowód na takie czynności. Wszystkie te dokumenty oraz dokumenty zgromadzone w aktach ZUS, wg powódki świadczą, że zmarły faktycznie od 1 stycznia 2009 roku nie prowadził działalności gospodarczej, a w konsekwencji nie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym. Zdaniem wnioskodawczyni sam fakt zgłoszenia do Ewidencji Działalności Gospodarczej nie świadczy o tym, że ta działalność była rzeczywiście, a nie jedynie formalnie prowadzona. Zaznaczyła, że jej zmarły - ojciec nigdy nie miał pieniędzy, natomiast miał ogromne zadłużenie w Funduszu Alimentacyjnym oraz wobec syna i córki. Za nie alimentację odbywał wyroki w zakładach karnych w warunkach izolacyjnych oraz w systemie dozoru elektronicznego. Podała, że po jego śmierci jej mama starała się o rentę po ojcu - ale dostała decyzję odmowną. W konkluzji stwierdziła, że skarżona decyzja winna zostać zmieniona, gdyż nie ma dowodów na rzeczywiste prowadzenie działalności gospodarczej przez jej zmarłego ojca.
/odwołanie k. 3-6/
W odpowiedzi na odwołanie (...) Oddział w A. wniósł o jego oddalenie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Organ rentowy oświadczył, że w jego ocenie wniesione odwołanie i podniesiona w nim argumentacja pozostają bez wpływu na zaskarżoną decyzję - do odwołania nie zostały dołączone żadne nowe dowody.
/odpowiedź na odwołanie k. 7-10/
Na rozprawie z 18.06.2025 r. pełnomocnik wnioskodawczyni w osobie adwokata poparł odwołanie i wniósł o zamianę zaskarżonej decyzji poprzez uznanie, że zmarły nie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu tak, jak wskazano w odwołaniu, a także o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pełnomocnik ZUS wniósł natomiast o oddalenie odwołania.
/stanowiska stron-e-prot. z 18.06.2025 r.: 00.02.46, 00.06.50/
W piśmie procesowym z dnia 2.07.2025 r. pełnomocnik ZUS poinformował, że egzekucja była prowadzona za okres od 03/2011 do 02/2019r., natomiast za okres od 01/2020 do 12/2020 egzekucja nie była prowadzona, należności nie zostały opłacone - brak wpłat własnych i egzekucyjnych, płatnik składek nie składał wyjaśnień w związku z zaległościami na koncie.
/pismo k. 48/
Na ostatnim terminie rozprawy z dnia 16.09.2026 r. pełnomocnik wnioskodawczyni poparł odwołanie i wniósł o zasądzenie kosztów procesu, pełnomocnik ZUS wniósł o oddalenie odwołania, przedstawicielka ustawowa Z. J. małoletniego P. R. przyłączyła się do stanowiska wnioskodawczyni, E. R. przyłączyła się do stanowiska wnioskodawczyni.
/stanowiska stron e-prot. z 16.09.2026 r.: 00.01.11-00.10.31, 00.32.25-00.46.27/
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 9 lipca 2007 roku M. R. dokonał formalnego zgłoszenia w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej ((...)) jako osoba prowadząca pozarolniczą jednoosobową działalność gospodarczą w zakresie wykonywania robót budowlanych związanych ze wznoszeniem budynków mieszkalnych i niemieszkalnych. Rzeczywistą genezą formalnej rejestracji tej działalności była konieczność wykonania przez M. R. jednego, konkretnego i terminowego zlecenia o charakterze budowlanym na terenie K., polegającego na renowacji klatek schodowych w kamienicy. Prace te miały charakter okresowy i trwały około miesiąca, a po ich zakończeniu i rozliczeniu M. R. deklarował swojej ówczesnej partnerce życiowej Z. J. zamiar natychmiastowego wyrejestrowania i zamknięcia działalności, czego jednak formalnie w organie ewidencyjnym nie dopełnił i w kolejnych latach nie zgłaszał przerw ani zawieszenia działalności.
/pismo US w T. k. 52-53, zeznania Z. J. e-prot. z 18.06.2025 r.: 00.22.22 -00.51.45 w zw. z e-prot. z 16.09.2026 r.: 00:19:14/
W związku z zarejestrowaniem działalności, w dniu 9 lipca 2007 roku M. R. złożył w ZUS zgłoszenie do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego od dnia 1 lipca 2007 roku z preferencyjnym kodem tytułu 0570 (podstawa wymiaru nie niższa niż 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia), składając następnie w dniu 6 sierpnia 2007 roku deklarację rozliczeniową (...) za lipiec 2007 roku. Jako płatnik opłacający składki wyłącznie za siebie, M. R. był zwolniony z obowiązku składania deklaracji za kolejne miesiące, wobec czego za okres od sierpnia 2007 roku do czerwca 2009 roku deklaracje rozliczeniowe sporządzał z urzędu ZUS (tzw. „klony deklaracji”). Z dniem 1 lipca 2009 roku płatnik utracił prawo do preferencyjnych składek, w związku z czym za okres od lipca 2009 roku do lipca 2010 roku ZUS utworzył z urzędu deklaracje z kodem 0510 (podstawa niższa niż 60% przeciętnego wynagrodzenia), a na ich podstawie od sierpnia 2010 roku do grudnia 2020 roku generował automatycznie kolejne „klony deklaracji”.
/niesporne/
M. R. w trakcie prowadzonej pozarolniczej działalność gospodarczej. był informowany przez ZUS o tym, że posiada zaległości w opłacaniu składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz fundusz pracy - które odebrał osobiście. Osobiście potwierdził m.in. odbiór zawiadomienia o wszczęciu postępowania z 20 stycznia 2012 r. nr (...): (...) za okres 11/2011-12/2011 (data odbioru 6 lutego 2012 r.), decyzji wymiarowej z 28 grudnia 2017 r. Nr (...):(...) za okres od 07/2017 do 09/(...) (data odbioru 11 stycznia 2018 r. zawiadomienia o zakończeniu postępowania dowodowego z 22 maja 2019 r. Nr (...): (...) i decyzji wymiarowej z 4 czerwca 2019 r. Nr (...): (...) za okres od 01-03/2019 (data odbioru odpowiednio 27 maja 2019 r. i 21 czerwca 2019 r.). Nadto zawiadomienia oraz decyzje wymiarowe za okres od 04/2019 do 09/(...) były odebrane przez żonę płatnika składek E. R.. M. R., pomimo osobistego odbioru ww. korespondencji z ZUS, nie zakwestionował faktu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, wysokości wyliczonych przez ZUS zobowiązań z tytułu nieopłaconych składek, a także okresu, za który te zobowiązania zostały ustalone.
/
niesporne, a nadto potwierdzenia odbioru w aktach ZUS/
Zgodnie z ewidencją podatkową (...) w T., M. R. figurował jako czynny podatnik podatku od towarów i usług (VAT) w okresach od 1 października 2007 roku do 31 lipca 2008 roku oraz od 14 sierpnia 2008 roku do 18 września 2009 roku, składając miesięczne deklaracje VAT-7 za okres od sierpnia do grudnia 2008 roku, w których wykazał wyłącznie sprzedaż. Ponadto złożył zeznanie PIT-28 za rok 2008 (w dniu 2 lutego 2009 roku), wykazując przychód z działalności gospodarczej w kwocie 84.300 zł. Za lata 2009–2019 M. R. nie złożył w Urzędzie Skarbowym żadnych zeznań podatkowych z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, pomimo wielokrotnych wezwań organu podatkowego do złożenia deklaracji PIT-28 za lata 2011–2019. Z kolei z treści złożonego przez niego w dniu 30 kwietnia 2020 roku zeznania PIT-37 za rok 2019 wynika, iż nie uzyskał on wówczas jakiegokolwiek przychodu z tytułu działalności gospodarczej. Na dzień 4 stycznia 2021 roku Naczelnik Urzędu Skarbowego w T. potwierdził, iż M. R. nie posiadał obowiązków podatkowych w tej instytucji. 4 lutego 2021 r. M. R. został wykreślony z rejestru podatników prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą w związku z informacją o zgonie.
/niesporne, a nadto pismo Naczelnika US w T. z załącznikami k. 52-53, pismo US z dnia 4.01.2021 r. k. 141 aktach komorniczych Kmp 9/11 i k. 218 a.s., pismo Urzędu Skarbowego w T. z 6 września 2024 r. (wpływ do ZUS 11 września 2024r.) w aktach ZUS/
Z pisma Zakładu Karnego w R. z kwietnia 2024 r. znak: DE.(...).157.2024.(...) wynika, że M. R. był pozbawiony wolności w następujących okresach: zatrzymany w dniu 28 sierpnia 2013 r., osadzony w jednostce penitencjarnej w dniu 29 sierpnia 2013 r., zwolniony w dniu 10 października 2013 r., zatrzymany w dniu 21 lutego 2019 r., osadzony w jednostce penitencjarnej w dniu 21 lutego 2019 r., zwolniony w dniu 10 maja 2019 r., zatrzymany w dniu 28 listopada 2020 r., osadzony w jednostce penitencjarnej w dniu 30 listopada 2020 r., zwolniony w dniu (...) r.
/
niesporne, pismo ZK w aktach ZUS/
M. R. od 2009 roku (od kiedy rozstał się z partnerką Z. J.) nie prowadził w sposób rzeczywisty, zorganizowany ani ciągły żadnej działalności gospodarczej, nie posiadał stałego zatrudnienia, środków finansowych, a jego jedynym źródłem utrzymania były nieregularne i niesystematyczne prace dorywcze u znajomych, których bardzo często nie kończył, przez co nie otrzymywał wynagrodzenia. Od 2017 roku (po śmierci jego rodziców) oraz w 2018 roku pracował wyłącznie dorywczo w sadach przy przycinaniu drzewek oraz przy zbiorze owoców, a w 2016 roku wyjechał jednorazowo w celach zarobkowych do Niemiec na okres około jednego lub dwóch miesięcy. Zmarły nie posiadał żadnego zaplecza technicznego, narzędzi, maszyn, magazynu, materiałów budowlanych ani samochodu. Do sporadycznych prac remontowych pożyczał od Z. J. prywatne wiertarki, bądź korzystał z narzędzi powierzonych na miejscu pracy, a wszelki cenniejszy sprzęt, jaki posiadał, regularnie oddawał do lombardów z uwagi na brak środków do życia. M. R. nie dysponował wizytówkami, nie posiadał reklam, nigdy nie zawierał żadnych umów o pracę ani umów cywilnoprawnych z kontrahentami, pracownikami, zleceniobiorcami czy podwykonawcami, w jego domu nie było żadnej dokumentacji firmowej, faktur, rachunków ani korespondencji handlowej, a także nigdy nie korzystał z usług biura rachunkowego bądź księgowej. Dodatkowo od 2017 roku M. R. zmagał się z głębokim problemem alkoholowym, nadużywał alkoholu codziennie i wracał do domu nietrzeźwy. Nie korzystał z opieki medycznej, nie chodził do lekarzy ani nie przebywał w szpitalu, a ostatecznie został dopisany do ubezpieczenia zdrowotnego swojej żony E. R. jako członek rodziny. Wszelka korespondencja kierowana z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w tym zawiadomienia o wszczęciu postępowań oraz decyzje wymiarowe z lat 2012, 2017, 2018 i 2019 przychodziły wyłącznie na adres zmarłych rodziców płatnika (ul. (...) w T.) i pomimo faktu osobistego odbioru części z nich przez zmarłego lub jego drugą żonę E. R., M. R. nigdy nie składał w ZUS żadnych wyjaśnień ani nie kwestionował wysokości zadłużenia, będąc osobą całkowicie bierną.
/zeznania wnioskodawczyni K. R. e-prot. z 18.06.2025 r.: 00.08.17-00.20.29 w zw. z e-prot. z 16.09.2026 r.: 00.16.11-00.17.45, zeznania Z. J. e-prot. z 18.06.2025 r.: 00.22.22 -00.51.45 w zw. z e-prot. z 16.09.2026 r.: 00:19:14, zeznania E. R. e-prot. z 16.09.2026 r. 00.19.38-00.29.23/
Zmarły posiadał bardzo duże i permanentne zadłużenie z tytułu wypłacanych przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w T. świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego dzieci: córki K. oraz syna P.. Świadczenia te były przyznane i wypłacane nieprzerwanie od 1 marca 2010 roku do 30 listopada 2020 roku z uwagi na fakt, iż dłużnik nie łożył na utrzymanie dzieci. Na dzień zgonu M. R. ((...) roku) jego zadłużenie wobec funduszu alimentacyjnego wynosiło łącznie 119.786,75 zł (w tym należność główna: 83.181,50 zł oraz odsetki: 36.605,25 zł), które to zadłużenie z dniem śmierci dłużnika zostało z mocy ustawy umorzone. W toku wieloletnich działań ustawowych podejmowanych przez (...), M. R. ignorował pisemne wezwania, nie stawiał się na wywiady alimentacyjne i nie składał oświadczeń majątkowych, co skutkowało regularnym kierowaniem zawiadomień do Prokuratury Rejonowej w Skierniewicach o popełnieniu przestępstwa z art. 209 Kodeksu karnego. Prowadzone przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Skierniewicach Tomasza Czerwińskiego postępowanie egzekucyjne pod sygn. akt Kmp 9/11 na przestrzeni lat 2011–2020 okazało się całkowicie bezskuteczne (wydawano oficjalne zaświadczenia o bezskuteczności egzekucji). Przez cały wieloletni okres egzekucji komornikowi udało się wyegzekwować i przekazać na poczet długu łączną kwotę zaledwie 705,73 zł. Z pism informacyjnych komornika wprost wynikało, iż dłużnik jest osobą bezrobotną i nie posiada żadnego majątku ani dochodów, a wysokość zadłużenia pod koniec 2020 roku przekroczyła kwotę 70.000 zł na rzecz samych wierzycieli. W oficjalnym pisemnym oświadczeniu majątkowym złożonym przed komornikiem w dniu
10 lutego 2011 roku M. R. wprost wskazał, że jego jedynym źródłem dochodu są wyłącznie nieregularne prace dorywcze.
/pismo (...) w T. k. 65, dokumentacja z akt komorniczych Kmp 9/11 w postaci zaświadczeń, oświadczeń majątkowych i pism k. 13, 21, 64, 122, 136, 141 – kserokopie k. 207-218/
Za przestępstwa uporczywego uchylania się od alimentacji (art. 209 § 1 KK) M. R. był wielokrotnie karany sądownie przez Sąd Rejonowy w Skierniewicach i odbywał wyroki w warunkach izolacji penitencjarnej oraz w Systemie Dozoru Elektronicznego ((...)). W sprawie o sygn. akt II K 165/11 oraz w sprawie o sygn. akt II K (...) (gdzie został skazany w warunkach powrotu do przestępstwa z art. 64 § 1 KK na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności) dłużnik w toku przesłuchań przygotowawczych, sądowych i wykonawczych konsekwentnie oświadczał do protokołów, że nie prowadzi działalności, nie pracuje i utrzymuje się wyłącznie z drobnych prac dorywczych. Na przestrzeni lat objętych zaskarżoną decyzją, M. R. był trzykrotnie fizycznie osadzony w jednostkach penitencjarnych (w tym w Zakładzie Karnym w R.): w 2013 roku przez 43 dni, w 2019 roku przez 79 dni oraz w 2020 roku przez 3 dni (łącznie przez okres 4 miesięcy i 5 dni), gdzie w trakcie pobytów kierowany był do zatrudnienia o charakterze wyłącznie nieodpłatnym na terenie jednostki. W pozostałych okresach skazania M. R. ubiegał się o odbywanie kary w Systemie Dozoru Elektronicznego – w 2013 roku stacjonarna aparatura monitorująca policji zainstalowana była w domu Z. J. (gdzie skazany nie pracował, przebywał w mieszkaniu i zajmował się dziećmi), a po 2017 roku dozór elektroniczny realizował pod adresem (...) w T. (w mieszkaniu po zmarłych rodzicach), gdzie zamieszkiwał wraz ze swoją drugą żoną E. R., którą poślubił w dniu 24 czerwca 2019 roku. Przed osadzeniem w 2019 roku dłużnik ukrywał się i zamieszkiwał pod innym adresem, a o kolejnym wyroku skazującym dowiedział się nagle w momencie zatrzymania. W dniu 16 maja 2019 roku w toku egzekucji skarbowej został sporządzony oficjalny protokół o stanie majątkowym dłużnika, w którym M. R. formalnie oświadczył pod rygorem odpowiedzialności, iż nie pracuje, nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej i odbywa karę pozbawienia wolności pod nadzorem elektronicznym.
/kopia zawiadomienia Naczelnika US z dnia 13.01.2021 r. k. 219, pismo ZK w R. k. 220, akta spraw karnych II K 165/11, II K (...) oraz akt wykonawczych Sądu Okręgowego w Łodzi sygn. (...) k. 204 - kserokopie k. 219-220/
M. R. zmarł w dniu (...) roku w Zakładzie Karnym w R., do którego zdążył dojechać celem odbycia kolejnej kary i w tym samym dniu na koncie płatnika w ZUS wygenerowano automatyczny dokument wyrejestrowujący go z ubezpieczeń z powodu zgonu.
/niesporne/
Z. J. nie miała wiedzy, że była jakaś korespondencja kierowana z ZUS-u do zmarłego M. R.. Wiedziała tylko o długach zmarłego alimentacyjnych. Gdyby o tej korespondencji wiedziała to odrzuciłaby spadek po M. R., bo nie naraziłaby swoich dzieci na odpowiedzialność za długi składkowe po zmarłym.
/zeznania Z. J. e-prot. z 18.06.2025 r.: 01.00.18 w zw. z e-prot. z 16.09.2026 r.: 00:19:14/
Decyzją z dnia 16 października 2023 roku (nr (...)) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w A. ustalił wysokość zobowiązań składkowych zmarłego za okres od marca 2011 roku do grudnia 2020 roku i orzekł, że odpowiedzialność za te długi jako spadkobiercy ponoszą jego dzieci, w tym córka K. R., która zaskarżyła tę decyzję odrębnym odwołaniem do Sądu Okręgowego w Łodzi – a sprawa ta zawisła pod sygn. akt VIII U (...).
/
niesporne, a nadto dokumenty w załączonych aktach VIII U (...)/
Po śmierci M. R., przedstawicielka ustawowa małoletniego syna P. wystąpiła do ZUS o przyznanie dzieciom renty rodzinnej, jednakże organ rentowy wydał decyzję odmowną z uwagi na całkowity brak odprowadzania jakichkolwiek składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu rzekomo prowadzonej działalności gospodarczej.
/
niesporne/
W dniu 7 sierpnia 2024 roku K. R. złożyła wniosek o ustalenie niepodlegania M. R. ubezpieczeniom, co skutkowało przeprowadzeniem przez organ rentowy postępowania wyjaśniającego, po zakończeniu którego (...) Oddział w A. wydał zaskarżoną w niniejszym procesie decyzję z dnia
7 października 2024 roku, stwierdzającej obowiązkowe podleganie zmarłego M. R. ubezpieczeniom z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w okresie od 1 lipca 2007 roku do (...) roku.
/niesporne, a nadto załączone akta sprawy VIII U (...), akta ZUS, zaskarżona decyzja k. 27-30/
Zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy, Sąd uznał za w pełni wiarygodny, spójny i kompletny, stanowiący podstawę do obiektywnej rekonstrukcji rzeczywistego stanu faktycznego oraz podjęcia jednoznacznego rozstrzygnięcia jurysdykcyjnego. Sąd dał w całości wiarę zeznaniom powódce K. R. oraz zainteresowanych Z. J. i E. R.. Złożone przez nie depozycje były szczere, logiczne, konsekwentne i wolne od wewnętrznych sprzeczności, a przede wszystkim tworzyły spójny obraz bardzo trudnej sytuacji życiowej i materialnej zmarłego M. R.. Relacje te w sposób kategoryczny i bez wątpliwości obaliły formalne domniemanie wynikające z samego wpisu w (...), na którym bezkrytycznie oparł się organ rentowy. Powódka i zainteresowane, które na przestrzeni lat 2007–2020 tworzyły ze zmarłym najbliższe relacje osobiste i rodzinne. Powódka oraz Z. J. i E. R. zgodnie potwierdziły, że M. R. w spornym okresie od dnia 1 marca 2011 roku do dnia (...) roku w ogóle nie prowadził jakiejkolwiek zorganizowanej działalności budowlanej. E. R. oraz powódka wprost wskazały, że nie posiadał on absolutnie żadnego zaplecza technicznego, narzędzi, maszyn, magazynu ani samochodu. Wychodząc rano z domu, poszukiwał on jedynie jakiejkolwiek pracy dorywczej, której z uwagi na głębokim problem alkoholowy i tak najczęściej nie kończył. Z kolei Z. J. precyzyjnie wyjaśniła jednorazowy, incydentalny cel rejestracji działalności jeszcze w 2007 roku pod konkretne, krótkotrwałe zlecenie remontu klatek schodowych w K., potwierdzając intencję zmarłego dotyczącą natychmiastowego zamknięcia firmy, co z powodu jego życiowej bierności nie nastąpiło. Co niezwykle istotne, żadna z nich nigdy nie widziała w domu jakichkolwiek dokumentów firmowych, faktur, rachunków, wizytówek, reklam czy umów z kontrahentami, a zmarły nigdy nie korzystał z usług księgowej.
Wiarygodność i moc dowodową zeznań powódki oraz Z. J. i E. R. potwierdza zgromadzona w sprawie obiektywna dokumentacja urzędowa i sądowa, która w całości wyklucza wersję prezentowaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Sąd za kluczowe uznał powołane dokumenty z akt komorniczych o sygn. Kmp 9/11 oraz dokumentów Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w T. (k. 65). Wynika z nich jednoznacznie, że egzekucja alimentacyjna prowadzona wobec zmarłego na rzecz córki K. i syna P. od 2011 roku do dnia jego zgonu była permanentnie i całkowicie bezskuteczna, a dług wobec własnych dzieci i funduszu alimentacyjnego na dzień (...) roku osiągnął kwotę 119.786,75 zł. W ocenie Sądu, zasady logiki i doświadczenia życiowego wykluczają możliwość, aby osoba prowadząca przez blisko dekadę rzekomo nieprzerwaną, zorganizowaną, zarobkową działalność gospodarczą w sektorze budowlanym, nie wygenerowała żadnego dochodu, z którego komornik mógłby ściągnąć choćby ułamek zobowiązań – komornik wyegzekwował zaledwie 705,73 zł przez całe lata.
Wniosek ten potwierdzają dowody dotyczące rozliczeń podatkowych zmarłego. Z pism (...) w T. (k. 52-53) jednoznacznie wynika, że M. R. od 2009 do 2019 roku nie złożył ani jednej deklaracji podatkowej PIT czy VAT z tytułu działalności, a w oficjalnym zeznaniu PIT-37 za 2019 rok wykazał zerowy przychód z tego źródła. Co więcej, urzędowe pismo skarbowe z dnia 4 stycznia 2021 r. (k. 141 akt Kmp 9/11 oraz k. 218 a.s.) potwierdza, że na dzień jego wystawienia dłużnik nie posiadał żadnych obowiązków podatkowych, co wprost neguje wersji ZUS o jego rzekomym zarobkowaniu jako przedsiębiorca.
Za równie bezsporny dowód nieprowadzenia działalności w spornym okresie Sąd uznał akta spraw karnych (II K 165/11, II K (...)) oraz wykonawczych o dozór elektroniczny ((...)). M. R., będąc wielokrotnie przesłuchiwanym przez organy ścigania i sądy w sprawach o przestępstwa uporczywej niealimentacji, konsekwentnie oświadczał do protokołów, że jest osobą bezrobotną, nie prowadzi firmy i utrzymuje się wyłącznie z drobnych prac dorywczych, co znajdowało odzwierciedlenie w oficjalnych wywiadach kuratorskich. Ponadto w oficjalnym protokole o stanie majątkowym z dnia 16 maja 2019 roku dłużnik pod rygorem odpowiedzialności wprost oświadczył, iż nie pracuje i nie prowadzi działalności gospodarczej. Całości dopełnia fakt, iż w trakcie pobytów w jednostkach penitencjarnych (łącznie 4 miesiące i 5 dni) dłużnik świadczył pracę wyłącznie o charakterze nieodpłatnym na rzecz zakładu karnego, a w okresach Dozoru Elektronicznego ((...)) przebywał w mieszkaniu z dziećmi i żoną, będąc na wyłącznym utrzymaniu żony.
W ocenie Sądu Okręgowego, faktu rzeczywistego i zorganizowanego prowadzenia działalności gospodarczej przez M. R. w okresie od dnia 1 marca 2011 roku do dnia (...) roku w żaden sposób nie potwierdza również okoliczność, na którą powoływał się organ rentowy, a mianowicie fakt osobistego odbierania przez zmarłego (oraz jego żonę) zawiadomień o wszczęciu postępowań, zawiadomień o zakończeniu postępowań dowodowych oraz decyzji wymiarowych z lat 2012, 2017 i 2019, przy jednoczesnym braku ich zaskarżenia. Analizując moc dowodową tych dokumentów (potwierdzeń odbioru korespondencji) przez pryzmat zasad logiki oraz doświadczenia życiowego, Sąd doszedł do przekonania, że całkowita bierność zmarłego i brak kwestionowania przez niego zadłużenia składkowego nie wynikały z faktu, iż uznawał on rzekome prowadzenie przedsiębiorstwa za okoliczność bezsporną, lecz były bezpośrednim rezultatem jego skrajnej rezygnacji życiowej oraz postępującej choroby alkoholowej. Jak bezspornie wykazało postępowanie dowodowe, M. R. od 2011 roku był permanentnie bezrobotny, nie posiadał żadnego majątku, narzędzi ani realnych dochodów, a nadto ciążyło na nim stale rosnące zadłużenie alimentacyjne wobec własnych dzieci, przez co znajdował się w centrum nieustannych postępowań egzekucyjnych i karnych. W tej specyficznej sytuacji bytowej, zmarły miał pełną świadomość swojej całkowitej niewypłacalności i faktu, że wszelkie nakładane na niego zobowiązania finansowe i tak są niemożliwe do wyegzekwowania przez jakiekolwiek organy państwowe. Zbieżność dat i faktów wskazuje, że korespondencja ta przychodziła na adres jego zmarłych rodziców, a sam zmarły w toku spraw karnych (np. w sprawie II K (...)) wskazywał, iż bywał zaskoczony kolejnymi rozstrzygnięciami organów państwowych, gdyż często zmieniał miejsca pobytu i nie przywiązywał wagi do spraw urzędowych. W konsekwencji Sąd uznał, że sam fakt fizycznego odebrania korespondencji z ZUS i brak wniesienia odwołań przez zmarłego –nie potwierdza prowadzenia działalności przez niego i pozostaje bez jakiegokolwiek wpływu na zasadność odwołania wniesionego przez K. R.. Intencjonalny formalizm ZUS, traktujący milczenie całkowicie niewydolnego życiowo dłużnika jako dowód na prowadzenie zorganizowanej działalności gospodarczej, nie mógł zatem w świetle ustalonych okoliczności sprawy uzyskać aprobaty sądu.
Sąd uznał, że ZUS oparł zaskarżoną decyzję wyłącznie na automatycznym, technicznym fakcie figurowania zmarłego w rejestrze (...) oraz na generowanych z urzędu przez system informatyczny deklaracjach rozliczeniowych (tzw. „klonach deklaracji”). Te „klony” były wyłącznie fikcją systemową – pustymi dokumentami rozliczeniowymi tworzonymi przez automatyczne algorytmy ZUS bez jakiegokolwiek merytorycznego oparcia w rzeczywistych przychodach czy aktywności zmarłego. Organ rentowy całkowicie zignorował fakt, iż w tym samym czasie sam ZUS odmówił dzieciom zmarłego prawa do renty rodzinnej, motywując to brakiem odprowadzania składek z rzekomo prowadzonej firmy.
W konsekwencji tak ocenionych dowodów jakie zostały zgromadzone w nn. sprawie Sąd uznał domniemanie z wpisu do CEidDG za skutecznie obalone przez wnioskodawczynię za cały okres objęty jej żądaniem wyrażonym w odwołaniu, tj. od dnia 1 marca 2011 roku do dnia (...) roku.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Odwołanie jest zasadne i skutkuje zmianą zaskarżonej decyzji zgodnie z wyrażonym w nim żądaniem powódki.
Przedmiotem sporu w niniejszym postępowaniu było ustalenie, czy zmarły w dniu
(...) roku płatnik składek M. R. podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą w okresie od dnia 1 marca 2011 roku do dnia (...) roku, bo tak zakreśliła swoje roszczenie powódka w odwołaniu od zaskarżonej decyzji z dnia 7.10.2024 r. Objęcie ubezpieczonego systemem przymusu ubezpieczeniowego w tym przedziale czasowym determinowało, bowiem następczo kwestię osobistej i majątkowej odpowiedzialności jego spadkobierców, w tym powódki K. R., za zobowiązania składkowe określone decyzją ZUS z dnia 16 października 2023 roku.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 497 ze zm.), obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność. W myśl art. 13 pkt 4 tejże ustawy, w brzmieniu obowiązującym w spornym okresie, obowiązek ów trwa od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone.
Dla prawidłowego zdekodowania pojęcia „prowadzenia działalności gospodarczej” na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych niezbędne jest odwołanie się do definicji legalnych zawartych w przepisach prawa gospodarczego, które ewoluowały w badanym okresie zatrudnienia. I tak, w okresie od dnia 1 marca 2011 roku do dnia 29 kwietnia 2018 roku kwestię tę regulował art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2168 ze zm.), definiujący tę działalność jako zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową, wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Z kolei od dnia 30 kwietnia 2018 roku definicję tę przejął art. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 roku – Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2024 r. poz. 236 z późn. zm.), konstytuujący działalność gospodarczą jako zorganizowaną działalność zarobkową, wykonywaną we własnym imieniu i w sposób ciągły.
W bogatym i ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. m.in. wyrok SN z dnia 21 września 2017 r., I UK 366/16) jednolicie przyjmuje się, że cechy takie jak zarobkowość, zorganizowanie oraz ciągłość muszą być interpretowane łącznie, a ich faktyczne urzeczywistnienie ma charakter ściśle obiektywny.
W celu dokonania prawidłowej i wszechstronnej oceny materialnoprawnej zasadności zaskarżonej decyzji, kluczowe znaczenie ma dogłębna analiza konstytutywnych cech działalności gospodarczej w świetle aktów prawnych regulujących tę materię na przestrzeni spornego okresu (tj. od dnia 1 marca 2011 r. do dnia (...) r.).
Zarówno w doktrynie, jak i w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że samo formalne figurowanie w rejestrze ewidencji przedsiębiorców rodzi tylko domniemanie, że dana osoba prowadzi działalność gospodarczą. Aby organ rentowy mógł w sposób prawnie skuteczny objąć ubezpieczonego przymusem składkowym z tego tytułu, wykazany w toku procesu stan faktyczny musi w sposób bezsporny wypełniać definicję legalną działalności gospodarczej. Analizując przedmiotowy spór przez pryzmat ewolucji przepisów prawa gospodarczego, Sąd Okręgowy rozbił badany okres na dwa etapy:
1. charakterystyka działalności na gruncie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej w okresie od 1 marca 2011 r. do 29 kwietnia 2018 r. -zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 2.07.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, działalnością gospodarczą była zarobkowa działalność wytwórcza, budowlaną, handlowa, usługowa (...), wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Ustawodawca wprost sformułował tu triadę cech o charakterze koniunktywnym, co oznacza, że brak chociażby jednego z tych elementów wyklucza możliwość uznania danej aktywności za działalność gospodarczą. Zarobkowy charakter działalności oznacza, że intencją i celem podejmowanych działań jest generowanie zysku, czyli nadwyżki przychodów nad kosztami. Zorganizowanie przejawia się w sferze technicznej, prawnej i organizacyjnej, poprzez posiadanie bazy lokalowej, zaplecza narzędziowego, maszyn, środków transportu, zawieranie umów z kontrahentami, podwykonawcami czy korzystanie z obsługi księgowej. Ciągłość w ujęciu tej ustawy zakłada intencję powtarzalności określonych czynności, trwania oraz stałego, systematycznego i planowego zaangażowania w obrót gospodarczy.
2. charakterystyka działalności na gruncie ustawy Prawo przedsiębiorców w okresie od 30 kwietnia 2018 r. do (...) r. - z dniem 30 kwietnia 2018 r. weszła w życie ustawa z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców. W jej art. 3 definicję tę zmodyfikowano, wskazując, że działalnością gospodarczą jest zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły. Nowa regulacja, choć uprościła redakcję przepisu, w pełni podtrzymała wymogi dotyczące zorganizowania, zarobkowości oraz ciągłości, akcentując dodatkowo element działania „we własnym imieniu”, co wiąże się z osobistym ponoszeniem ryzyka gospodarczego i ekonomicznego oraz występowaniem jako samodzielny podmiot prawa wobec osób trzecich.
W konsekwencji, zestawienie odtworzonych w sprawie okoliczności faktycznych dotyczących faktycznej aktywności w zakresie działalności gospodarczej zmarłego płatnika w badanym okresie z wymogami prawnymi obu powołanych ustaw prowadzi do jedynego logicznego wniosku, iż organ rentowy – opierając się wyłącznie na domniemaniu wynikającym z wpisu do ewidencji działalności gospodarczej – w sposób nieuzasadniony przyjął istnienie tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych zmarłego w spornym okresie.
Istnienie wpisu w rejestrze (...) (dawnej Ewidencji Działalności Gospodarczej) tworzy wprawdzie domniemanie prawne, według którego osoba wpisana traktowana jest jako prowadząca działalność, na co wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 stycznia 2021 r. (I USK 31/21). Jednakże należy podkreślić, że domniemanie to ma charakter deklaratoryjny oraz wzruszalny (
iuris tantum) i może zostać skutecznie obalone w drodze przeprowadzenia przeciwdowodu, co powódka K. R. w toku niniejszego procesu w sposób skuteczny uczyniła. Przeprowadzone postępowanie dowodowe doprowadziło Sąd do przekonania, że od dnia 1 marca 2011 roku działalność M. R. stała się wyłącznie fikcją ewidencyjną, pozbawioną jakichkolwiek realnych przejawów gospodarczych ze strony zmarłego ojca powódki.
Sąd Okręgowy zważył, oceniając podnoszoną przez ZUS kwestię rzekomego „oczekiwania na kolejne zlecenie” w kontekście wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2019 roku (sygn. akt III UK 104/18), że Sąd Najwyższy wskazał w tym orzeczeniu wprawdzie, że przejściowe niewykonywanie usług w oczekiwaniu na zamówienie nie niweczy statusu przedsiębiorcy, jednakże konstrukcja ta bezwzględnie zakłada istnienie stałej strukturalnej i technicznej gotowości do podjęcia takich prac. Gotowość ta wyraża się w utrzymywaniu minimalnej infrastruktury, zaplecza maszynowego, posiadaniu narzędzi, opłacaniu lokalu, telefonu firmowego czy prowadzeniu choćby znikomej akcji marketingowej. W realiach niniejszej sprawy M. R. od 2011 roku nie posiadał natomiast żadnych narzędzi (prywatne wiertarki pożyczał od partnerki Z. J., a wszelki cenniejszy sprzęt regularnie zastawiał w lombardach), nie dysponował samochodem, magazynem, wizytówkami ani reklamą. Co kluczowe, stan rzekomego „oczekiwania na zlecenie” w optyce ZUS miałby trwać nieprzerwanie przez blisko 11 lat przy zerowym stanie obrotów finansowych, co pozostaje w sprzeczności z zasadami logiki, definicją ciągłości oraz realiami obrotu gospodarczego. Jedenastoletnia całkowita bierność zawodowa to trwałe zaprzestanie prowadzenia działalności, a nie operacyjna przerwa budowlana.
Odnośnie do twierdzenia ZUS, jakoby w imieniu zmarłego działalność gospodarczą mogli wykonywać zatrudnieni pracownicy, zleceniobiorcy bądź podwykonawcy (zwłaszcza w okresach jego pobytów w Zakładzie Karnym w R.), argumentacja ta jawi się jako całkowicie hipotetyczna, spekulatywna i przede wszystkim oderwana od całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego w toku postępowania odwoławczego przed Sądem. W myśl art. 6 KC ciężar udowodnienia faktów spoczywa na stronie, która wywodzi z nich skutki prawne. Aby Sąd mógł przyjąć, że przedsiębiorstwo funkcjonowało rękami osób trzecich, w aktach sprawy musiałyby zalegać jakiekolwiek dowody o charakterze formalnym: zgłoszenia pracowników do ubezpieczeń (ZUS (...)), miesięczne deklaracje rozliczeniowe z tytułu zatrudniania personelu, deklaracje podatkowe (PIT-11, PIT-4R) czy chociażby cywilnoprawne umowy o podwykonawstwo. Postępowanie dowodowe w nn. sprawie wykazało absolutny brak jakiejkolwiek dokumentacji tego rodzaju. Ponadto, z uwagi na permanentny brak jakichkolwiek środków finansowych oraz głęboki problem alkoholowy zmarłego, Sąd uznał, że M. R. nie posiadał nawet podstawowej zdolności ekonomicznej i organizacyjnej do zatrudniania personelu czy koordynowania pracy podwykonawców.
Odnosząc się do twierdzeń organu rentowego, iż pozarolnicza działalność gospodarcza była jedynym tytułem ubezpieczeń zmarłego, a tym samym jedynym źródłem jego utrzymania, Sąd uznał ten wniosek także za wadliwy wobec całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego. Sam fakt braku innego, legalnego i zarejestrowanego zatrudnienia (np. w ramach stosunku pracy) nie rodzi domniemania, że zmarły czerpał środki z firmy budowlanej. Materiał dowodowy – w tym spójne zeznania żony E. R., byłej partnerki Z. J. oraz akta spraw karnych – w sposób kategoryczny dowiódł, że M. R. utrzymywał się wyłącznie z nieregularnych i niesystematycznych prac dorywczych w sferze tzw. szarej strefy (np. incydentalne wycinki i przycinanie drzewek w sadach, drobne sprzątanie), a w długich okresach bezrobocia i bezczynności pozostawał na wyłącznym, pełnym utrzymaniu swoich partnerek. E. R. wprost zeznała, iż to ona w całości opłacała czynsze za najmowane mieszkania i utrzymywała męża, który codziennie nadużywał alkoholu i nie przynosił do domu żadnych pieniędzy, a drobne kwoty rzędu 100 zł udawało się od niego uzyskać wyłącznie po drastycznych kłótniach.
Za kluczowy dowód potwierdzający całkowitą fikcyjność i brak cech zarobkowości firmy (...) Sąd uznał obiektywne dokumenty urzędowe i skarbowe. Pismo (...) w T. z dnia 4 stycznia 2021 roku (zalegające na k. 141 akt komorniczych Kmp 9/11 oraz k. 218 a.s.) wprost stwierdza, że zmarły nie posiadał żadnych obowiązków podatkowych. Zbiega się to z faktem całkowitego braku deklaracji PIT i VAT w latach 2009–2019. Ponadto, z akt Komornika Sądowego Tomasza Czerwińskiego (sygn. Kmp 9/11) wynika, że prowadzona od 2011 roku egzekucja alimentacyjna na rzecz dzieci ubezpieczonego była permanentnie i całkowicie bezskuteczna, a zadłużenie wobec funduszu alimentacyjnego osiągnęło astronomiczną kwotę 119.786,75 zł. Zasady doświadczenia życiowego wykluczają możliwość, aby realnie działający przedsiębiorca budowlany, rzekomo nieprzerwanie generujący obroty, przez 10 lat nie wypracował żadnego zysku podlegającego zajęciu komorniczemu (komornik zdołał wyegzekwować jedynie marginalną kwotę 705,73 zł). Sąd wziął też pod uwagę, że sam zmarły w oficjalnych oświadczeniach majątkowych przed komornikiem w 2011 roku oraz przed organami skarbowymi w maju 2019 roku pod rygorem odpowiedzialności wprost oświadczał, że nie pracuje, nie prowadzi żadnej firmy i jest bezrobotny. Co więcej, w trakcie pobytów w zakładach karnych (łącznie 4 miesiące i 5 dni) M. R. świadczył pracę wyłącznie o charakterze nieodpłatnym, a w systemie dozoru elektronicznego ((...)) przebywał stale w mieszkaniu, nie wykazując żadnej aktywności biznesowej.
Końcowo Sąd Okręgowy uwzględnił, że po śmierci M. R. organ rentowy odmówił jego małoletnim dzieciom prawa do renty rodzinnej, uzasadniając to wprost faktem, że zmarły ojciec nie prowadził realnej działalności i nie odprowadzał z tego tytułu żadnych składek emerytalno-rentowych. Niedopuszczalną i głęboko niesprawiedliwą jest sytuacja, w której ten sam organ rentowy, na potrzeby odmowy przyznania świadczeń ochronnych dla dzieci twierdzi, że zmarły nie był realnym przedsiębiorcą i składek nie opłacał, a na potrzeby następczej windykacji tychże składek od osieroconych spadkobierców forsuje skrajnie odmienną tezę, że zmarły prowadził działalność w sposób nieprzerwany, ciągły i zorganizowany. Państwo i jego organy, w tym ZUS, mają ustawowy obowiązek działać w sposób spójny, lojalny i budzący zaufanie obywateli do organów władzy publicznej. Generowanie przez system informatyczny automatycznych dokumentów (tzw. „klonów deklaracji”) stanowiło wyłącznie czystą, wewnętrzną operację techniczną ZUS, która w żaden sposób nie oznaczała, że zmarły prowadził działalność w rzeczywistości w spornym okresie.
Ustalając ramy czasowe rozstrzygnięcia na okres od dnia 1 marca 2011 roku do dnia (...) roku, Sąd uwzględnił z jednej strony granice temporalne sformułowane przez powódkę w treści jej roszczenia zawartego w odwołaniu (art. 321 § 1 KPC), z drugiej zaś fakt, że to właśnie od marca 2011 roku, wraz z uruchomieniem funduszu alimentacyjnego i wszczęciem egzekucji w sprawie Kmp 9/11, stan bezrobocia, niewypłacalności i całkowitego zaprzestania działalności przez zmarłego został w sposób nieprzerwany i urzędowy udokumentowany, znajdując oparcie w jego wcześniejszym pisemnym oświadczeniu majątkowym z lutego 2011 roku. Dzień 1 marca 2011 roku koresponduje z momentem, od którego sytuacja majątkowa, brak dochodów oraz faktyczna bierność zawodowa zmarłego M. R. zaczęły być w sposób ciągły monitorowane przez organy państwowe i urzędowe. To właśnie od marca 2011 roku Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w T. zainicjował nieprzerwaną procedurę wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Skierniewicach pod sygn. akt Kmp 9/11 wszczął oficjalne postępowanie egzekucyjne. Od tego momentu każdy miesiąc życia dłużnika znajdował odzwierciedlenie w urzędowych zaświadczeniach o całkowitej bezskuteczności egzekucji, co w powiązaniu z zerowym stanem obrotów w Urzędzie Skarbowym definitywnie wyklucza realne prowadzenie przedsiębiorstwa. Przyjęcie daty 1 marca 2011 roku opiera się na logicznej konsekwencji zdarzeń, jakie miały miejsce bezpośrednio przed tym terminem. W dniu 10 lutego 2011 roku dłużnik M. R. złożył przed organem egzekucyjnym formalne, pisemne oświadczenie o stanie majątkowym, w którym wprost wskazał, że nie prowadzi żadnej firmy, posiada status osoby bezrobotnej, a jego jedynym źródłem utrzymania są nieregularne i niesystematyczne prace dorywcze. Data 1 marca 2011 roku stanowi zatem pierwszy dzień miesiąca następującego bezpośrednio po owym urzędowym oświadczeniu, od którego to dnia twardy i nieprzerwany łańcuch obiektywnych dowodów z dokumentów urzędowych w sposób bezsporny obalił domniemanie ciągłości wpisu w rejestrze (...). Wpisy w takim rejestrze mają charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny, co oznacza, że sam wpis nie stwarza nowego stanu prawnego, a jedynie potwierdza sytuację faktyczną, która w niniejszym procesie okazała się odmienna od tej jaka była formalnie ewidencjonowana spornym okresie. W konsekwencji Sąd uznał, że od dnia
1 marca 2011 roku działalność M. R. z całą pewnością nie miała jakiekolwiek cechy zorganizowania, zarobkowości oraz ciągłości, będąc wyłącznie fikcją ewidencyjną.
Mając na uwadze wszystkie powyższe okoliczności faktyczne i poczynione rozważania prawne, Sąd Okręgowy, uznając odwołanie za w pełni uzasadnione, na podstawie art. 477
14 § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w A. z dnia 7 października 2024 roku i orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku.
O kosztach zastępstwa procesowego profesjonalnego pełnomocnika powódki zasądzonych w kwocie 360 zł razem z ustawowymi odsetkami za opóźnienie Sąd orzekł w punkcie 2 sentencji wyroku na podstawie na podstawie art. 98 § 1, 1
1, 3 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 215 ze zm.), stosując zasadę odpowiedzialności za wynik procesu, który organ rentowy przegrał w całości.