Sygnatura akt VIII U 2757/25
UZASADNIENIE
Decyzją z (...) r. znak (...), Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł., odmówił ponownego ustalenia wysokości emerytury H. L..
W uzasadnieniu, organ rentowy wskazał, że 4 czerwca 2024 r., Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie, dotyczącej obliczenia emerytury, poprzez pomniejszenie podstawy obliczenia emerytur z wieku powszechnego o kwotę pobranych wcześniej emerytur. Trybunał uznał, że przepis ustawy na to pozwalający, w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z przepisami Konstytucji.
Organ wskazał, iż wydanie wyroku przez Trybunał, nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji, wskazaną w art. 114 ustawy emerytalnej.
(decyzja k. 28-28 odwrót pliku IV akt ZUS)
Odwołanie od powyższej decyzji złożyła ubezpieczona reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. W treści odwołania wskazano, że ubezpieczona wnosi
o zobowiązanie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do przeliczenia w trybie art. 114 ustawy
o emeryturach i rentach z FUS emerytury przyznanej wnioskodawczyni decyzją z 1 marca 2016 r., tj. o naliczanie świadczenia z pominięciem art. 25 ust. 1 b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – począwszy od 29 lutego 2016 r.
(odwołanie k. 3-5)
W odpowiedzi na odwołanie od decyzji z (...) r. organ rentowy wniósł
o oddalenie odwołania.
Organ rentowy wskazał, że H. L. ma ustalone prawo do emerytury w wieku obniżonym od 1 sierpnia 2007 r., a także do emerytury powszechnej od 29 lutego 2016 r.
Do podstawy obliczenia emerytury powszechnej przyjęto zwaloryzowaną kwotę składek na ubezpieczenie emerytalne do miesiąca poprzedzającego miesiąc przyznania emerytury oraz kwotę kapitału początkowego z uwzględnieniem waloryzacji. Podstawę obliczenia emerytury pomniejszono o sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczenie zaliczki na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenie zdrowotne tj.
o (...). Wysokość emerytury ustalona decyzją z 1 marca 2016 r. na dzień nabycia prawa do emerytury tj. (...) r. wynosiła (...) zł. Od decyzji ubezpieczona nie wniosła odwołania.
Zakład wskazał, że ubezpieczona 5 kwietnia 2019 r. wystąpiła z wnioskiem o ponowne obliczenie świadczenia emerytalno-rentowego w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r. sygn. P 20/16. Organ rentowy decyzją z (...) r. wznowił postępowania w sprawie, a następnie odmówił uchylenia decyzji z (...)r. Trybunał Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r. dotyczył kręgu ubezpieczonych urodzonych
w 1953 r. Od decyzji ubezpieczona wniosła odwołanie. Sąd Apelacyjny w Ł.w sprawie
o sygn. akt (...)wyrokiem z (...) r. oddalił apelację wnioskodawczyni.
(odpowiedź na odwołane k. 10-11)
W piśmie procesowym z 8 listopada 2024 r., pełnomocnik ubezpieczonej wskazał, że w niniejszej sprawie, podstawą wniosku powódki jest art. 114 ustawy o emeryturach i rentach
z FUS, zgodnie z dyspozycją którego w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję
i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli m.in. po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności, która maja wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość (pkt 1) lub przyznanie świadczeń lub nieprawidłowe obliczenie ich wysokości nastąpiło na skutek błędu organu rentowego (pkt 6).
(pismo procesowe k. 16-17)
Wyrokiem z dnia (...) r., Sąd Okręgowy w Ł.
(...)Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych I Oddalił wŁ., powyższe odwołanie jako bezzasadne. W uzasadnieniu wskazanego rozstrzygnięcia Sąd wskazał na brak publikacji wyroku TK i brak możliwości wznowienia postępowania na podstawie art. 145 a k.p.a. Odnosząc się zaś do możliwości zmiany decyzji z dnia 1.03. 2016 na postawie art. 114 ustawy z dnia 17.12.1998 o emeryturach i rentach z FUS Sąd Okręgowy przywołując treść art. 114 ust. 1 pkt 1-6 i ust. 1e tej ustawy podniósł, że w przypadku określonym w art. 114 ust. 1 pkt 1 zmiana decyzji nie może nastąpić jeżeli do jej wydania upłynął okres 5 lat , zaś w przypadku określonym w art. 114 ust. 1 pkt 6 okres 3 lat. Skoro zatem decyzja została wydana w dniu (...), to nie mogła ona zostać uchylona lub zmieniona w dniu wydania zaskarżonej decyzji czyli 5.09.2024. Podstawą jej wzruszenia w niniejszej sprawie nie były okoliczności zawarte w art. 114 ust. 1 pkt 2-4 a tylko w przypadku takich okoliczności zmiana decyzji byłaby możliwa po upływie więcej niż 5 lat. Należy zatem uznać, że nawet w przypadku, gdy wyrok TK zostałby opublikowany i bez wątpienia byłby on częścią polskiego porządku prawnego, to i tak w 2024 r. nie byłoby już możliwości zmiany decyzji z (...) r. w trybie art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zdaniem tego Sądu, jeśliby wniosek ubezpieczonej potraktować jako żądanie wznowienia postępowania, to z kolei zostało ono zgłoszone po upływie terminu określonego w art. 146 k.p.a.
( wyrok z uzasadnieniem k. 20,27-30 akt ZUS)
Wyrokiem z dnia (...)., w sprawie(...) , w wyniku rozpoznania apelacji wnioskodawczyni od wskazanego orzeczenia, Sąd Apelacyjny wŁ. uchylił powyższy wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.
W uzasadnieniu wskazanego wyroku Sąd Apelacyjny wskazał, iż nie sposób zaakceptować stanowiska Sądu Okręgowego kwestionującego a priori możliwość zastosowania w przedmiotowej sytuacji art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podniósł , iż jest to instytucja, której zastosowanie nie rodzi ograniczonej retroaktywności, jak w przypadku rozstrzygnięć opartych na treści art. 145a k.p.a. i art. 190 ust. 4 Konstytucji, lecz skutkuje ustaleniem na przyszłość. Nie sposób przy tym nie dostrzec, że mamy do czynienia z sytuacją a typową, gdyż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024r. w sprawie SK 140/20 stwierdzający, iż art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, nie został opublikowany, co wyłączyło możliwość wzruszenia na podstawie art. 145a k.p.a. wydanych na jego podstawie decyzji emerytalnych.
Sąd apelacyjny podkreślił, iż regulacja zawarta w art. 114 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej stanowi ustawowe uprawnienie ubezpieczonego do żądania ponownego ustalenia także wysokości świadczenia w oparciu o wskazane przesłanki z gwarancją prawa do sądu w rozumieniu art. 45 Konstytucji RP. Uprawnienie to może być również oparte na zarzucie niekonstytucyjności przepisu, w oparciu o który dokonano ustalenia wysokości świadczenia ubezpieczonemu. Wobec powyższego nie mamy w tym przypadku do czynienia z kwestią konkurencji stosowania instytucji z art. 145a k.p.a. i art. 114 ustawy emerytalno-rentowej, co stwarza konieczność dokonania oceny zagadnienia z perspektywy argumentacji zawartej w postanowieniu Sądu Najwyższego z 29 października 2020r., III UZP 4/20 (Legalis).
Z uwagi na powyższe obowiązkiem sądu powszechnego, którego rolą jest, także, bezpośrednie stosowanie przepisów Konstytucji, jest zbadanie również podniesionego przez ubezpieczonego zarzutu niekonstytucyjności, z zastosowaniem regulacji z art. 8 Konstytucji RP. Sąd Apelacyjny zaznaczył– jak przypomniał Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z 6 maja 2021r., III USKP 52/21 – sądy powszechne mają obowiązek zapewnienia przy stosowaniu przepisów ustawy i rozporządzeń poszanowania standardu unijnego, konwencyjnego oraz konstytucyjnego, czy to przez odmowę zastosowania przepisów krajowych sprzecznych z prawem unijnym lub prawem konwencyjnym, czy to przez interpretacyjne zastosowanie Konstytucji RP. Wykorzystanie zasad konstytucyjnych (np. wynikających z jej art. 2) przy rozstrzygnięciu konkretnej sprawy cywilnej uznano również za dopuszczalne w piśmiennictwie. Wykorzystanie to polega na zastosowaniu obok normy ustawowej normy konstytucyjnej zawierającej dyrektywę interpretacyjną.
Kolejnym zagadnieniem, które także wpisuje się w kwalifikację nierozpoznania istoty sprawy, jest konieczność dokonania oceny, w jakim zakresie przepis art. 25 ust. 1 b ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest do pogodzenia z normą nadrzędną, w szczególności zawartą w art. 2 Konstytucji RP. Na powyższą kwestię zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 14 sierpnia 2024r., III USKP 113/23 poddając w wątpliwość zachowanie zasady sprawiedliwości społecznej i równego traktowania ubezpieczonych w sytuacji pobierania także po 1 stycznia 2013r. emerytury wcześniejszej i równoczesnego korzystania z ponadprogramowych wzrostów kapitału oraz składek wynikających z opóźnienia przejścia na emeryturę powszechną, przy równoczesnym braku pomniejszenia kapitału o pobrane świadczenia. Emerytura ubezpieczonej ustalona z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS ulegnie podwyższeniu m.in. dlatego, że pobierając wcześniejszą emeryturę kumulowała nadprogramowe przyrosty z tytułu waloryzacji składek i kapitału. Dlatego dla właściwej oceny zarzutu niekonstytucyjności, wynikającego z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej pomniejszenia wysokości emerytury ubezpieczonej, konieczne jest ustalenie w jakim zakresie pomniejszenie to może mieć zastosowanie w stosunku do ubezpieczonej bez naruszenia art. 2 Konstytucji RP i wyrażonej w nim zasady demokratycznego państwa prawa.
(wyrok SA z uzasadnieniem k. 56-61)
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
H. L. urodziła się(...) r.
(bezsporne)
Decyzją z (...) r. (...) organ rentowy przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury nauczycielskiej bez względu na wiek przyznawanej na podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela od (...) r., tj. od następnego dnia po rozwiązaniu stosunku pracy.
(decyzja z(...)r. s. 39-40 pliku II akt ZUS)
W dniu (...) r. H. L. złożyła wniosek o emeryturę w wieku powszechnym.
(wniosek z 16 lutego 2016 r. k. 1-4 odwrót pliku IV akt ZUS)
Decyzją z (...) r. znak (...) organ rentowy przyznał wnioskodawczyni emeryturę w wieku powszechnym od (...)r., tj. od osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego.
Do obliczenia emerytury, przyjęto kwotę składek na ubezpieczenie emerytalne oraz kapitału początkowego z uwzględnieniem waloryzacji składek i kapitału początkowego zewidencjonowanych na koncie do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury. Podstawa obliczenia emerytury podlegała pomniejszeniu
o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur, w wysokości przez odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenie zdrowotne.
Emerytura stanowiła równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia, które ustalono na dzień zgłoszenia wniosku o emeryturę.
- kwota składek zewidencjonowanych na koncie z uwzględnieniem waloryzacji wyniosła(...)zł;
- kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego wyniosła(...) zł;
- suma kwot pobranych emerytur wyniosła(...) zł;
- średnie dalsze trwanie życia wyniosła (...) miesięcy;
- wyliczona kwota emerytury wyniosła(...) zł.
Wysokość emerytury została obliczona zgodnie z zasadami określonymi w art. 26 ustawy emerytalnej:
[((...)) – (...) =(...) zł.
Emerytura ustalona powyższą decyzją została zawieszona, ponieważ była świadczeniem mniej korzystnej dla ubezpieczonej.
(decyzja z(...) r. k. 12-13 pliku IV akt ZUS)
Trybunał Konstytucyjny, wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 r., w sprawie o sygn. akt SK 140/20, orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r (przed ogłoszeniem ustawy wprowadzającej), jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. W uzasadnieniu wskazano, że wyrok wpłynie wyłącznie na sytuację osób, które nie nabyły prawa do emerytury wynikającej z osiągnięcia wieku emerytalnego przed 1 stycznia 2013 roku – uposażeni mieli świadomość zmian oraz możliwość uniknięcia ich konsekwencji.
(bezsporne, a nadto informacja na stronie TK pod adresem https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/wyroki/art/12798-obliczenie-naleznego-swiadczenia-emerytalnego-poprzez-pomniejszenie-emerytury-z-wieku-powszechnego-o-kwote-pobranych-wczesniej-emerytur, OTK ZU A/2024 poz. 67)
W dniu (...) r. H. L. reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika zwróciła się do ZUS I Oddziału w Ł. z wnioskiem o przeliczenie w trybie emerytury z zastosowaniem wyroku TK z 4 czerwca 2024 r., SK 140/20.
(wniosek k. 22-23 pliku IV akt ZUS)
Na skutek powyższego wniosku, organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję.
(decyzja k. 28-28 odwrót pliku IV akt ZUS)
Powyższy stan faktyczny jest bezsporny i został ustalony na podstawie powyższych dokumentów, których wiarygodność nie była kwestionowana przez żadną ze stron.
Sąd Okręgowy przy ponownym rozpoznaniu sprawy zważył, co następuje:
Odwołanie podlega uwzględnieniu.
Przedmiotem, rozpoznania, w niniejszej sprawie, pozostaje, kwestia, czy wnioskodawczyni przysługuje prawo do obliczenia świadczenia, bez potrącania kwot, dotychczas pobranej emerytury, przy uwzględnieniu treści art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
W myśl
art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1749, dalej: ustawa emerytalna) w sprawie zakończonej prawomocną decyzją, organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej, lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli:
1. po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość;
2. decyzja została wydana w wyniku przestępstwa;
3. dowody, na podstawie których ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, okazały się fałszywe;
4. decyzja została wydana na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenie;
5. decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone, zmienione albo stwierdzono jego nieważność;
6. przyznanie świadczeń lub nieprawidłowe obliczenie ich wysokości, nastąpiło na skutek błędu organu rentowego.
Wniosek o ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości jest jednym z elementów - uprawnień ubezpieczonego - postępowania w sprawach emerytalno-rentowych
(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 19 marca 1996 r., III AUr 1346/95, OSA 1998, z. 3, poz. 10). Ponowne ustalanie prawa do emerytur i rent, nie jest wznowieniem postępowania sądowego (według k.p.c.), nie posiada też charakteru wznowienia postępowania przewidzianego w art. 145 § 1 k.p.a., a wniesienie wniosku nie jest ograniczone czasowo; instytucja ta dotyczy postępowania przed organem rentowym
(zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 3 października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997, nr 7, poz. 117). Instytucję przewidzianą w art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach należy traktować jako „swoiste wznowienie postępowania”
(por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03, OSNP 2003 Nr 18, poz. 442). W orzecznictwie dominuje pogląd, że decyzja rentowa nie ma przymiotu powagi rzeczy osądzonej
(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 16 września 2009 r., I UK 121/09, LEX nr 537030; z 12 stycznia 2001 r., II UKN 182/00, OSNAPiUS 2002, nr 17, poz. 419), co oznacza, że organ rentowy może podważyć swoją błędną decyzję przyznającą świadczenie „nabyte”, pomimo niespełnienia ustawowych warunków powstania uprawnień do emerytury lub renty, a zainteresowany ponownie wystąpić z wnioskiem o to samo świadczenie, którego poprzednio mu odmówiono, jeżeli powołano się na nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji mające wpływ na ustalenie uprawnień ubezpieczeniowych.
W
art. 114 ust. 1 pkt 1 cyt. Ustawy, przewiduje się, jedynie, możliwość weryfikacji prawomocnej decyzji , wskutek ujawnienia nowych okoliczności, istniejących przed wydaniem decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Na tle przywołanej normy , utrwalone są zapatrywania, że pojęcie „nowych okoliczności” obejmuje swym zakresem zarówno „okoliczności faktyczne”, jak i „okoliczności sprawy”. Okoliczności faktyczne, to fakty ustalone na podstawie dowodów, a okoliczności sprawy mogą dotyczyć uchybień organu rentowego, zarówno procesowych, jak i w aspekcie stosowania prawa materialnego. Ujawnione okoliczności nie muszą być okolicznościami, na które osoba ubiegająca się o świadczenia nie mogła powołać się w poprzednim postępowaniu. Mogą to być takie okoliczności, które powinny być znane przy dołożeniu minimum staranności, jednak na skutek błędu lub przeoczenia, nie zostały uwzględnione w poprzednim postępowaniu
(por. wyroki Sądu Najwyższego: z 18 stycznia 2004 r., II UK 228/03, OSNP 2004 Nr 19, poz. 341; z 27 kwietnia 2004 r., II UK 298/03, LEX nr 970137; z 13 maja 2004 r., III UK 16/04, Legalis nr 279610; z 26 maja 2012 r., II UK 354/09, LEX nr 604227).
Regulacja, zawarta w
art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, stanowi ustawowe uprawnienie ubezpieczonego do żądania ponownego ustalenia, także, wysokości świadczenia w oparciu o wskazane przesłanki, z gwarancją prawa do sądu w rozumieniu art. 45 Konstytucji RP. Uprawnienie to może być również oparte na zarzucie niekonstytucyjności przepisu, w oparciu o który dokonano ustalenia wysokości świadczenia ubezpieczonemu
(por. uzasadnienie Sądu apelacyjnego wydane na gruncie rozpoznawanego przypadku)
W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Sądu, możliwość ponownego ustalenia wysokości emerytury, wynika z uznania, że stwierdzenie niekonstytucyjności prawnego uregulowania, powodującego obiektywną, następczą niezgodność wysokości emerytury ze stanem prawnym, jest wobec tego nową okolicznością. Co do zakresu pojęcia „nowa okoliczność”, w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, to należy je rozmieć szeroko. Mechanizm, przewidziany w tym przepisie, ma doprowadzić do zgodności z prawem wysokości świadczenia w sytuacji, kiedy błąd popełni organ rentowy, błąd popełni ubezpieczony,
a nawet w sytuacji kiedy nie popełniono błędu, a ujawniono okoliczności, istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Ustalenie, na podstawie orzeczenia Trybunału, że wydanie decyzji, określającej sposób wyliczenia emerytury, było nieprawidłowe, jest nową okolicznością. Ten nieprawidłowy sposób, istniał już w chwili wydawania poprzedniej decyzji, gdyż niekonstytucyjność istniała od początku, jedynie ujawnienie tej okoliczności nastąpiło, dopiero, na skutek wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny. „Ujawnione okoliczności" to określone w przepisach prawa materialnego fakty, warunkujące powstanie uprawnień ubezpieczeniowych (tj. przesłanki nabycia prawa do świadczeń) oraz uchybienia normom prawa materialnego lub/i procesowego wpływające na dokonanie ustaleń w sposób niezgodny z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną zainteresowanego” (R. B., W. prawomocnych decyzji rentowych, s. 132, W. K. 2007 r.). Zastosowanie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej umożliwia ponowne ustalenie wysokości świadczenia poprzez zastosowanie podstawy wymiaru bez odliczenia kwot emerytur wypłaconych przed przyznaniem emerytury ustalonej w związku osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego.
Ustawą z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2012 poz. 637), dokonano m.in. nowelizacji przepisu art. 25 ustawy emerytalno-rentowej poprzez dodanie w
art. 25 ustępu 1b w brzmieniu: Jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę na podstawie przepisów art. 26b, 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 z późn. zm.), podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Wskazany przepis wszedł w życie1 stycznia 2013r.
Trybunał Konstytucyjny, wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 r., w sprawie o sygn. akt SK 140/20, orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r. (przed ogłoszeniem ustawy wprowadzającej), jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.
Sąd Okręgowy zauważa, iż nie jest to pierwszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego, dotyczący wskazanego przepisu. Nadto, w tym zakresie, wypowiadał się także Sąd Najwyższy. Sąd Najwyższy - po raz pierwszy - w wyroku z dnia 6 maja 2021 r., III USKP 52/21 (OSNP 2022/2/19), wyraził pogląd, że mimo, iż wywody prawne Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16, koncentrowały się na sytuacji kobiet urodzonych w 1953 r., to wyrażone w uzasadnieniu tego wyroku, zapatrywania prawne, co do standardu konstytucyjnego, z którego wynikała sprzeczność art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej z
art. 2 Konstytucji RP
i z wyrażoną w tym przepisie zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, w pełni znajdują zastosowanie także do sytuacji mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953, którzy skorzystali z prawa do emerytury wcześniejszej. Sąd Najwyższy w wyroku tym przyjął, że „skoro wnioskodawca nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w marcu 2017 r., a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego, to powołany przepis ustawy emerytalnej należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym”. Powyższy pogląd w całości podzielił Sąd Najwyższy także w wyroku z dnia 18 stycznia 2022 r., III USKP 98/21 (LEX nr 3352121) i w wyroku z dnia 14 sierpnia 2024 r., III USKP 113/23 (LEX nr 374652), wyjaśniając w tym ostatnim orzeczeniu, że „pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury, zgodnie z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, wprowadzone do tej ustawy na mocy nowelizacji z 2012 r., obwiązujące od dnia 1 stycznia 2013 r., mogło być przyjęte już w pierwotnej treści ustawy emerytalnej reformującej system emerytalny. Wszak ubezpieczony wypracowuje co do zasady kapitałowo (składkowo) tylko jedną emeryturę. Przejściowe pozostawienie uprawnień do wcześniejszych emerytur dla urodzonych po 1948 r. nie łączyło się z pomniejszeniem podstawy obliczenia emerytury powszechnej o wypłacone kwoty emerytury wcześniejszej. Przed wprowadzeniem art. 25 ust. 1b uprawniony do emerytury wcześniejszej nie musiał liczyć się z takim pomniejszeniem. Zaś Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16, orzekł, że art. 25 ust. 1b w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed dniem 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy jest niezgodny z
art. 2 Konstytucji RP
ze względu na naruszenie zasady zaufania. Pytanie prawne dotyczyło tylko kobiet urodzonych w 1953 r. Niemniej jednak ,wyrok Trybunału obejmował tylko część problemu, stosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej do szerszego kręgu uprawnionych do wcześniejszych emerytur, urodzonych po 1948 r. Potwierdził to Trybunał Konstytucyjny, w, będącym przyczynkiem niniejszej sprawy, wyroku z dnia 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20) orzekając, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed dniem 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z
art. 67 ust. 1
w związku z
art. 2 Konstytucji RP
”. Powyższe stanowisko zostało powtórzone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2025 r., III USKP 121/23 (LEX nr 3814736), w którym Sąd ten podkreślił, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej - w określonych w sprawie okolicznościach - należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym. I tak rozumiany art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej ma zastosowanie w niniejszej sprawie. Albowiem, sytuacja prawna wnioskodawczyni, która przed 6.06.2012 roku złożyła wniosek o przyznanie emerytury, a która ukończyła powszechny wiek emerytalny, po 6.06.2012 roku , a co za tym idzie dla której emerytura w wieku powszechnym, została naliczona z pomniejszeniem o kwotę pobranej emerytury wcześniejszej - przyznanej na podstawie art. 88 ustawy Karta Nauczyciela , stosując, przy ustaleniu jej wysokości, odliczenie przewidziane w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej - jest analogiczna, jak kobiet urodzonych w 1953 r. Ma, zatem, do niej odpowiednie zastosowanie wykładnia zaprezentowana w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16, a wzmocniona wprost wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., SK 140/20 (OTK-A 2024/67). Wnioskodawczyni, bowiem, nie tylko została zaskoczona pomniejszeniem świadczenia emerytalnego,
ale także nie miał możliwości - podobnie jak każda osoba, która złożyła wniosek przed 6 czerwca 2012 r. - przewidzieć konsekwencji, jakie, na mocy nowo wprowadzonych przepisów , wiązały się ze skorzystaniem z prawa do wcześniejszego świadczenia. Tego rodzaju legislacja, w ocenie Trybunału, w żaden sposób nie mieści się w ramach wyznaczonych przez
art. 67 ust. 1
w związku z
art. 2 Konstytucji
. Zatem, mając na uwadze, że chociaż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16, odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953 r., to jednak wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni
art. 2 Konstytucji RP
w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do wnioskodawczyni , która w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mogła spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie jej świadczenia powszechnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2021 r., III USKP 52/21 i z dnia 18 stycznia 2022 r., III USKP 98/21).
Trybunał Konstytucyjny w cytowanym powyżej wyroku z dnia 4 czerwca 2024 roku, podtrzymał wcześniejszą linię orzecznictwa wyrażoną w wyroku z dnia 6 marca 2019 roku (sygn.. akt P 20/16), przyjmując, ze regulacja zawarta w art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych , w stosunku do osób, które wniosek o przyznanie emerytury w wieku obniżonym, złożyły do dnia ogłoszenia ustawy z dnia 11 maja 2012 roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, jest niezgodna z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Jako, że wyroki Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne i powszechnie obowiązujące oraz, ze sentencja przedmiotowego orzeczenia, nie zawiera elementu intertemporalnego, Sąd przyjął, że w stosunku do osób w takiej sytuacji faktycznej, jak ubezpieczona, przepis ten od początku jego obowiązywania, był niezgodny z Konstytucją, i jako taki nie powinien być zastosowany. Przy czym, do dnia wyrokowania, w niniejszej sprawie, wymienione orzeczenie TK, nie zostało opublikowane w Dzienniku Ustaw.
Zadaniem Sądu, także w kontekście stanowiska wyrażonego przez Sad Apelacyjny na gruncie rozpoznawanego przypadku nieuprawnione zaniechanie władzy wykonawczej, w publikacji przedmiotowego orzeczenia, nie może wpływać na brak możliwości jego zastosowania.
W konsekwencji, Sąd Okręgowy, opierając się treści wymienionego wyroku, oraz wyroku z dnia 6 marca 2019 roku,
dokonał wykładni konstytucyjnej (
nie kontrolował konstytucyjności przepisu !!!!!)
przepisu art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przyjmując, że nie może on mieć zastosowania - w sytuacji faktycznej ubezpieczonej.
Co do ważkich względów aksjologiczne przeciwnych temu, aby uwzględniać całą, zewidencjonowaną, na koncie ubezpieczonej, kwotę składek na ubezpieczenie emerytalne, mimo że ich część została już "spożytkowana" na wypłatę świadczeń sprzed dnia nabycia in concreto prawa do emerytury z art. 24 ustawy emerytalnej, podnieść należy jak już wskazano wyżej, granicę konstytucyjnej dopuszczalności ingerencji ustawodawcy w prawa podmiotowe wyznacza jednak również wymaganie, aby wprowadzane modyfikacje nie były dla jednostki zaskakujące i nie miały charakteru arbitralnego (zob. między innymi wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 listopada 2008 r., Kp 2/08, OTK-A 2008 Nr 9, poz. 157, cz. III, pkt 5.2; z dnia 8 grudnia 2011 r., P 31/10, OTK-A 2011 Nr 10, poz. 114, cz. III, pkt 5.3; z dnia 28 lutego 2012 r., K 5/11, OTK-A 2012 Nr 2, poz. 16, cz. III, pkt 4.1; z dnia 13 czerwca 2013 r., K 17/11, OTK-A 2013 Nr 5, poz. 58, cz. III, pkt 7.1). Z tej perspektywy nawet zmiany zasadniczo dopuszczalne z punktu widzenia Konstytucji, mogą być uznane za niekonstytucyjne ze względu na ich zaskakujący charakter, jeżeli sposób ich wprowadzenia uniemożliwia jednostce podjęcie działań zmierzających do ukształtowania własnej sytuacji prawnej w racjonalny sposób. Innymi słowy, konieczne jest, aby zastosowane zostały procedury umożliwiające zainteresowanym dostosowanie się do zaistniałej sytuacji i odpowiednie rozporządzenie swoimi prawami (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 września 1998, K 10/98, OTK 1998 Nr 5, poz. 64). W tym kontekście Trybunał wielokrotnie podejmował rozważania na temat wymagań, jakie Konstytucja narzuca wprowadzaniu w życie nowych przepisów, w tym także intertemporalnych, w zakresie, w jakim zawierają one rozwiązania mniej korzystne dla ich adresatów. / por w tym zakresie Wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie - VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 maja 2025 r.VII U 2909/24/
Wobec tego, skoro wniosek o emeryturę w wieku powszechnym, ubezpieczona złożyła w pierwszym możliwym do tego terminie - wiedząc już o niekorzystnych skutkach nowelizacji - jednak bez żadnej możliwości zareagowania na ten stan rzeczy wcześniej- nie można dojść do przekonania że była w uprzywilejowanej sytuacji i pozwalała na kumulowanie nadprogramowych przyrostów z tytułu waloryzacji składek na co wskazywał na gruncie rozpoznawanej sprawy Sąd Apelacyjny- tu bowiem nadal nie została naruszona zasada sprawiedliwości społecznej - o czym stanowi art. 2 Konstytucji.
W konsekwencji, Sąd na mocy art. 477
14 § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję, w ten sposób, że zobowiązał organ rentowy do ponownego obliczenia wysokości emerytury ubezpieczonej w wieku powszechnym z pominięciem przepisu art., 25 ustęp 1b ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z FUS.
Jednocześnie Sąd stwierdza, że organ rentowy nie ponosi winy w zastosowaniu przedmiotowego przepisu, wobec powyższego, Sąd stwierdza brak podstaw do ustalenia odpowiedzialności organu rentowego.
Zgodnie z
art.133 ust.1 ustawy emerytalnej , w razie ponownego ustalenia przez organ rentowy prawa do świadczeń lub ich wysokości, przyznane lub podwyższone świadczenia wypłaca się, poczynając od miesiąca, w którym powstało prawo do tych świadczeń lub do ich podwyższenia, jednak nie wcześniej niż
od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu, z zastrzeżeniem art. 107a ust. 3 (pkt 1), za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc, o którym mowa w pkt 1, jeżeli odmowa lub przyznanie niższych świadczeń były następstwem błędu organu rentowego lub odwoławczego (pkt2). Z cytowanego przepisu wynika, iż w razie ponownego ustalenia przez organ rentowy prawa do świadczeń lub ich wysokości obowiązują ogólne zasady wypłaty emerytur i rent, tj. świadczenie przyznane lub
podwyższone wypłaca się nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu (art. 133 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej).
Świadczenie wnioskodawczyni, zgodnie z regulacją - ogólną, zawartą w art. 129 cyt. Ustawy o emeryturach i rentach z FUS, winno być przeliczone, od pierwszego dnia miesiąca, w którym skarżąca zgłosiła, w organie rentowym, wniosek o przeliczenie świadczenia - od
1.08.2024r . Niewątpliwie, bowiem, postępowanie, w niniejszej sprawie, jest kontynuacją (kolejnym etapem) postępowania zainicjowanego tym wnioskiem.
Z powyższych względów Sąd Okręgowy na podstawie 477
(
14)
(
) § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję o tyle, że przyznał wnioskodawczyni prawo do przeliczenia emerytury w wysokości bez zmniejszania o sumy kwot pobranych wcześniej emerytur, począwszy od
(...) o czym orzekł w puncie pierwszym sentencji wyroku.
O kosztach postepowania w tym kosztach postępowania apelacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c., zgodnie z którym strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). W sprawie stroną przegrywającą był Zakład Ubezpieczeń społecznych którą Sąd obciążył obowiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego na rzecz H. L.. Sąd ustalając wysokość kosztów zastępstwa procesowego wnioskodawczyni w postepowaniu pierwszoinstancyjnym jak i apelacyjnym orzekł zgodnie § 9 pkt 2 oraz § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.) – przy uwzględnieniu zwrotu opłaty od apelacji. O odsetkach ustawowych za opóźnienie od zasądzonej kwoty, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego orzeczono na podstawie art. 98 § 1
1 k.p.c.
(punkt 2. sentencji wyroku).