Sygn. akt VIII U 2254/25
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia (...) r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w S. odmówił F. M. podjęcia wypłaty świadczeń w zbiegu, ponieważ nabyła prawo do renty rodzinnej wcześniej niż 5 lat przed osiągnieciem wieku emerytalnego określonego w art. 24 ust. 1 ustawy emerytalnej, czyli 60 lat dla kobiet.
Jednocześnie ZUS w decyzji wskazał, że wysokość sumy świadczeń ustalonych do wypłaty w zbiegu musi być niższa od trzykrotności obecnie obowiązującej kwoty najniższej emerytury, o której mowa w art. 85 ust 2 ustawy emerytalnej.
(decyzja – k. 2-2 verte plik VII załączonych do sprawy akt organu rentowego)
Ubezpieczona odwołała się od powyższej decyzji podnosząc, że decyzja ta jest dla niej krzywdząca i wskazując, że prawo do renty rodzinnej przejęła w wieku 56 lat i 8 miesięcy.
(protokół – k. 3, odwołanie – k. 4)
W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, argumentując, jak w zaskarżonej decyzji.
(odpowiedź na odwołanie – k. 5-5 verte)
W piśmie z dnia (...) r. wnioskodawczyni podniosła, że wydając zaskarżoną decyzję, ZUS błędnie przyjął, czym naruszył wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasadę równości oraz ideę zabezpieczenia społecznego, że prawo do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nabyła od daty jego śmierci. F. M. wyjaśniła, że decyzją z dnia (...) r. ZUS przyznał jej córce – K. M. (2) prawo do renty rodzinnej po zmarłym ojcu od daty jego śmierci tj. od (...) r. Z kolei decyzją z dnia (...) r., jak podnosiła, organ rentowy przyznał jej prawo do renty rodzinnej po zmarłym małżonku od (...) r. tj. od nabycia uprawnień do renty rodzinnej na stałe i to właśnie ta data zdaniem ubezpieczonej była istotna z punktu widzenia spełnienia przez nią warunków niezbędnych do uzyskania prawa do wypłaty świadczeń w zbiegu. W ocenie wnioskodawczyni, nabyła prawo do renty rodzinnej na mocy decyzji organu rentowego z dnia (...) r. i z datą w niej wskazaną, a zatem spełniła ona wszystkie warunki do wypłaty jej renty rodzinnej w zbiegu z przysługującą jej emeryturą w ramach tzw. renty wdowiej.
(pismo, decyzje – k. 10-15, wypis z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS – k. 16)
Na rozprawie w dniu 10.02.2026 r. pełnomocnik wnioskodawczyni poparł odwołanie, a pełnomocnik ZUS wniósł o jego oddalenie.
(końcowe stanowiska stron – rozprawa z dnia 10.02.2026 r. e-protokół 00:05:57 – 00:07:02 – płyta CD – k. 29)
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
F. M. urodziła się (...).
Wnioskodawczyni ukończyła 50 lat w dniu(...) roku.
Powszechny wiek emerytalny 60 lat ubezpieczona osiągnęła w dniu (...) roku.
(okoliczności bezsporne)
Decyzją z (...) r. córce wnioskodawczyni – K. M. (2) została przyznana renta rodzinna od (...) r. daty zgonu ojca - K. M. (1). Córka wnioskodawczyni pobierała rentę do (...) r. Decyzją z dnia (...) r. ZUS wstrzymał dalszą wypłatę renty rodzinnej K. M. (2) z powodu ukończenia przez nią nauki.
(decyzje – k. 8, k. w aktach dot. K. M. (2) załączonych do sprawy)
Wnioskodawczyni miała orzeczoną II grupę inwalidzką (całkowitą niezdolność do pracy) i pobierała rentę inwalidzką od (...) roku. W dniu (...) r. wnioskodawczyni złożyła do ZUS wniosek o rentę rodzinną po zmarłym w dniu (...) r. małżonku – K. M. (1). Zmarły małżonek w chwili śmierci miał ustalone prawo do emerytury decyzją ZUS z dnia (...) r.
(wniosek – k. 1-2 verte plik I akt dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy, decyzja – k. 25 plik I akt dot. K. M. (1) załączonych do sprawy)
Decyzją z dnia (...) r. ZUS wstrzymał wnioskodawczyni od (...) r., tj. od nabycia uprawnień do renty rodzinnej, dalszą wypłatę renty z tytułu niezdolności do pracy z powodu przyznania renty rodzinnej jako świadczenia korzystniejszego.
(decyzja – k. 152 plik II akt dot. wnioskodawczyni załączonych do sprawy)
Decyzją z dnia (...) roku organ rentowy ustalił dla ubezpieczonej prawo do renty rodzinnej – od dnia (...) roku, tj. od nabycia uprawnień do renty rodzinnej na stałe.
(bezsporne – decyzja – k. 7 plik I dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)
W dniu (...) r. wnioskodawczyni złożyła do ZUS wniosek o emeryturę.
(wniosek – k.1-2 verte plik V dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)
Decyzją z dnia (...) r organ rentowy przyznał ubezpieczonej emeryturę (symbol E) od dnia (...) r, tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. W uzasadnieniu wskazano, że wyliczona emerytura jest świadczeniem mniej korzystnym. Nadal będzie wypłacana renta rodzinna jako świadczenie korzystniejsze.
(bezsporne – decyzja – k. 22 plik V dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)
Decyzją z dnia (...) r. ZUS przeliczył emeryturę wnioskodawczyni od (...) r., tj. od miesiąca w którym zgłoszono wniosek, emeryturę.
Do ustalenia podstawy wymiaru emerytury ZUS przyjął przeciętną podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu ubezpieczenia
Wskaźnik wysokości podstawy wymiaru wynosił (...) %.
Podstawa wymiaru obliczona przez pomnożenie wskaźnika wysokości podstawy wymiaru (...) % przez (...) zł, tj. kwotę bazową - wynosiła (...) zł.
Podstawa wymiaru po waloryzacji wynosiła od: (...) zł.
Do ustalenia wysokości emerytury Zakład uwzględnił:
a)(...) - okresów składkowych, tj. (...) miesięcy
b) (...) - okresów nieskładkowych (nie więcej niż 1/3 składkowych), tj. (...) miesięcy.
Świadczenie po waloryzacji od: (...) wynosił od (...) zł.
Wysokość świadczenia wynosiła(...) zł.
W decyzji tej ZUS wskazał, że po przeliczeniu podstawy wymiaru świadczenia nadal najkorzystniejszy pozostawał dotychczasowy wskaźnik wysokości podstawy wymiaru.
(decyzja – k. 31-32 plik V dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)
W dniu (...) r. wnioskodawczyni złożyła do ZUS wniosek o ponowne obliczenie świadczenia emerytalno - rentowego.
(wniosek – k.1-2 verte plik VI dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)
Decyzją z dnia (...) r. ZUS ponownie przeliczył emeryturę wnioskodawczyni od(...)., tj. od miesiąca w którym zgłoszono wniosek.
Emerytura po kolejnych waloryzacjach przysługiwała ubezpieczonej w kwocie od (...) zł.
W decyzji tej ZUS wskazał, że ustalona emerytura pozostaje zawieszona ponieważ nadal jest świadczeniem mniej korzystnym od wypłacanej ubezpieczonej renty rodzinnej.
(decyzja – k. 3-4 verte plik VI dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)
W dniu(...) roku ubezpieczona złożyła wniosek o ustalenie zbiegu świadczeń z rentą rodzinną.
(wniosek – k. 5-10 plik VI dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)
Decyzją z dnia (...) r. organ rentowy odmówił odwołującej podjęcia wypłaty świadczeń w zbiegu argumentując, iż nie spełniła warunku z art. 95a ust. 2 pkt 3 ustawy emerytalnej.
(bezsporne - decyzja – k. 2-2 verte plik II akt dot. K. M. (1) załączonych do sprawy)
Powyższy stan faktyczny jest bezsporny między stronami. Istotne w sprawie fakty zostały ustalone na podstawie ww. dowodów z dokumentów, których strony nie kwestionowały.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Odwołanie jest niezasadne i podlega oddaleniu.
Nowelizacja przepisów emerytalnych, ustanowiona ustawą z 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1243), wprowadziła konstrukcję potocznie zwaną rentą wdowią, obowiązującą od 1 stycznia 2025 r.
Zgodnie z treścią art. 95a ust. 1 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r., poz. 1631, dalej jako „ustawa emerytalna”), osobie uprawnionej do renty rodzinnej, o której mowa w art. 67 ust. 1 pkt 3, oraz do emerytury, emerytury rolniczej, emerytury z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, emerytury wojskowej, emerytury policyjnej, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, emerytury pomostowej, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, renty z tytułu niezdolności do pracy, w tym renty szkoleniowej, renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, renty rolniczej szkoleniowej, renty z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, wojskowej renty inwalidzkiej albo policyjnej renty inwalidzkiej wypłaca się, zależnie od jej wyboru:
1) przysługującą rentę rodzinną oraz 25 % emerytury, emerytury rolniczej, emerytury z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, emerytury wojskowej, emerytury policyjnej, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, emerytury pomostowej, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, renty z tytułu niezdolności do pracy, w tym renty szkoleniowej, renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, renty rolniczej szkoleniowej, renty z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, wojskowej renty inwalidzkiej albo policyjnej renty inwalidzkiej, albo
2) przysługującą emeryturę, emeryturę rolniczą, emeryturę z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, emeryturę wojskową, emeryturę policyjną, zasiłek przedemerytalny, świadczenie przedemerytalne, emeryturę pomostową, nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, rentę z tytułu niezdolności do pracy, w tym rentę szkoleniową, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, rentę rolniczą szkoleniową, rentę z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, wojskową rentę inwalidzką albo policyjną rentę inwalidzką, oraz 25 % renty rodzinnej.
Zgodnie z ust. 2 tego przepisu osoba uprawniona ma prawo do wypłaty świadczeń na zasadach określonych w ust. 1 w przypadku:
1) osiągnięcia wieku emerytalnego określonego w art. 24 ust. 1;
2) pozostawania we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci małżonka;
3)
nabycia prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego określonego w art. 24 ust. 1.
Wysokość sumy świadczeń, o których mowa w art. 95a ust. 1 nie może przekroczyć trzykrotności kwoty najniższej emerytury, o której mowa w art. 85 ust. 2 (art. 95a ust. 4 ustawy emerytalnej). W przypadku przekroczenia tej kwoty świadczenie ulega pomniejszeniu. Wypłata świadczeń ustaje także z dniem poprzedzającym dzień zawarcia nowego związku małżeńskiego przez osobę uprawnioną do świadczeń (art. 95a ust. 3 ustawy emerytalnej).
Ustalenie zbiegu świadczeń oraz ich wypłata następuje na wniosek osoby uprawnionej (art. 116b ust. 1 ustawy emerytalnej).
Najważniejszymi funkcjami renty wdowiej są funkcja zabezpieczająca i funkcja kompensacyjna. „Świadczenie” powinno zatem kompensować istotną utratę dochodów w budżecie domowym powstałą na skutek śmierci współmałżonka. Ustawodawca nie przewiduje jednak pełnej kompensaty.
Zgodnie z art. 24 ust. 1 cytowanej ustawy ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn (…).
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ rentowy wskazał, że odmówił ubezpieczonej podjęcia wypłaty świadczeń w zbiegu, ponieważ nie spełniła ona koniecznej przesłanki nabycia prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie wcześniej niż 5 lat przed osiągnieciem wieku emerytalnego tj. 60 lat.
Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa sądów powszechnych ustalenie prawa do świadczenia przez stwierdzenie spełnienia jego warunków nie odpowiada przyznaniu świadczenia.
Istnienia prawa do świadczeń, związanego ze spełnieniem ustawowych warunków nabycia tego prawa nie można utożsamiać z przyznaniem (i wypłatą) świadczenia (zob. wyrok SN z 13 stycznia 2015 r. w sprawie o sygn. akt I UK 174/14, LEX nr 1650278).
Prawo do świadczenia określonego w ustawie emerytalnej (in abstracto) powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do jego nabycia. Zatem powstaje i istnieje niezależnie od decyzji organu rentowego, a tylko jego realizacja w postaci wypłaty świadczenia wymaga potwierdzenia decyzją. Tak więc istnienia prawa do świadczeń (in abstacto), związanego ze spełnieniem ustawowych warunków nabycia tego prawa, nie można utożsamiać z przyznaniem i wypłatą świadczenia. Zadaniem organu rentowego, na etapie nabycia in concreto prawa, jest jedynie ustalenie, że zostały spełnione warunki uzyskania uprawnienia emerytalnego oraz jego konkretyzacja w drodze decyzji (zob. postanowienie SN z 8.05.2025 r., II USK 239/24, LEX nr 3866043).
Stosownie do art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2025.1749, dalej ustawa emerytalna) renta rodzinna, przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń.
W myśl art. 70 ust. 1 ustawy emerytalnej wdowa ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli:
1) w chwili śmierci męża osiągnęła wiek 50 lat lub była niezdolna do pracy albo
2) wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole - 18 lat życia, lub jeżeli sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.
Zgodnie z ust. 2 prawo do renty rodzinnej nabywa również wdowa, która osiągnęła wiek 50 lat lub stała się niezdolna do pracy po śmierci męża, nie później jednak niż w ciągu 5 lat od jego śmierci lub od zaprzestania wychowywania osób wymienionych w ust. 1 pkt 2.
W dniu (...) r. wnioskodawczyni złożyła do ZUS wniosek o rentę rodzinną po zmarłym w dniu (...) r. małżonku – K. M. (1). W tamtym czasie miała orzeczoną II grupę inwalidzką (całkowitą niezdolność do pracy) i pobierała rentę inwalidzką od (...) roku. Wnioskodawczyni nie mogła jednak pobierać jednocześnie dwóch pełnych świadczeń, bowiem standardową zasadą jest wypłata tylko jednego, korzystniejszego dla świadczeniobiorcy świadczenia. Decyzją z dnia (...) r. ZUS wstrzymał wnioskodawczyni od (...) r., tj. od nabycia uprawnień do renty rodzinnej, dalszą wypłatę renty z tytułu niezdolności do pracy z powodu przyznania renty rodzinnej, która była świadczeniem korzystniejszym.
Wyjaśnić należy, że pomiędzy prawem do zabezpieczenia w ramach ubezpieczeń społecznych a wypłatą świadczenia z tym prawem związanego, zachodzi istotna różnica; w konsekwencji czym innym jest prawo do renty rodzinnej, a czym innym prawo do świadczenia pieniężnego z tego tytułu. Prawo do renty rodzinnej powstaje z chwilą spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, co jasno wynika z treści art. 100 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jak wyżej podkreślono ubezpieczona te warunki spełniła w dacie śmierci męża.
Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych odróżnia moment powstania prawa (tj. spełnienie warunków - art. 100 tej ustawy) od momentu wypłaty świadczenia (zob. III AUa 753/18 - wyrok SA Lublin z dnia 21-03-2019).
Natomiast prawo do wypłaty świadczenia, czyli realizacji uprawnienia powstałego ex lege materializuje się poprzez złożenie stosownego wniosku do organu rentowego. Zgodnie bowiem z art. 129 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. W świetle przytoczonego przepisu nie może budzić wątpliwości, że pierwsze z nich powstaje z mocy prawa z datą spełnienia ustawowych warunków, zaś drugie uzależnione jest od złożenia stosownego wniosku (vide: wyrok SN z1994.04.07, sygn. akt II URN 10/94, OSNP 1994/3/49, wyrok SN z dnia 1994.04.07, II URN 9/94, OSNP 1994/3/48).
Ubezpieczona, co bezsporne, taki wniosek o rentę rodzinną złożyła w dniu (...) r. Nie zmieniało to jednak faktu, że w chwili śmierci męża – (...) r. wnioskodawczyni urodzona (...) miała ukończone 50 lat życia, jej zmarły małżonek w chwili śmierci miał ustalone prawo do emerytury, a więc ubezpieczona w dacie (...) r. spełniła warunki określone przepisami prawa wymagane do powstania prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu, choć przysługujące jej prawo nie zostało wówczas zrealizowane.
Skoro wnioskodawczyni nabyła prawo do renty rodzinnej w chwili śmierci małżonka tj. (...) r. kiedy miała (...), to tym samym nabyła prawo do renty rodzinnej po zmarłym małżonku wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego, o którym mowa w art. 24 ust. 1, z uwagi na treść obowiązujących przepisów, które zarówno organ rentowy jak sąd ma obowiązek stosować, ubezpieczona nie spełniła warunków do wypłaty świadczeń w zbiegu.
W zakresie zarzutów podniesionych przez wnioskodawczynię w piśmie z dnia(...) r., należy podnieść, że do złagodzenia rygorów prawa ubezpieczeń społecznych nie stosuje się ani art. 5 k.c, ani art.8 k.p. tym samym w zakresie przyznania prawa do świadczeń w tym do świadczeń w zbiegu nie można odnosić się do zasad słuszności. Sąd Okręgowy miał też na uwadze, że art. 32 Konstytucji RP gwarantuje wszystkim obywatelom równość wobec prawa. Niemniej jednak przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych mają charakter przepisów prawa publicznego. Rygoryzm prawa publicznego nie może być łagodzony konstrukcją nadużycia prawa podmiotowego przewidzianą w art. 5 k.c. lub w art. 8 k.p. Zarzut ten (nadużycia prawa podmiotowego, albo czynienia ze swego prawa podmiotowego użytku niezgodnego z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa) w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych musiałby być odniesiony do czynności organu rentowego, który - wydając decyzję - nie korzysta ze swoich praw podmiotowych (regulowanych prawem
prywatnym - Kodeksem cywilnym lub Kodeksem pracy), lecz realizuje ustawowe
kompetencje organu władzy publicznej. Z tych przyczyn zarzut naruszenia art. 5 k.c.
jest niezasadny. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych art. 5 k.c. nie ma zastosowania, zaś materialnoprawną podstawą świadczeń emerytalno-rentowych mogą być tylko przepisy prawa, a nie zasady współżycia społecznego (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: wyrok z 19 czerwca 1986 r., II URN 96/86, Służba Pracownicza 1987 nr 3; wyrok z 29 października 1997 r., II UKN 311/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 465; wyrok z 26 maja 1999 r., II UKN 669/98, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 597 - notka; wyrok z 12 stycznia 2000 r., II UKN 293/99, OSNAPiUS 2001 nr 9, poz. 321 - notka, postanowienie z 26 maja 1999 r., II UKN 670/98, niepublikowane).
Mając powyższe na uwadze, Sąd Okręgowy, na podstawie art. 477
14 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.