Uchwała II UZP 18/94

Uchwała z dnia 6 września 1994 r.

II UZP 18/94

Przewodniczący SSN: Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie SN: Teresa

Flemming-Kulesza, Stefania Szymańska,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Iwony Kaszczyszyn, w sprawie z

wniosku Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w N. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. o zasiłek chorobowy, po rozpoznaniu na

posiedzeniu jawnym dnia 6 września 1994 r. zagadnienia prawnego przekazanego

przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 29 kwietnia 1994 r. [...] do

rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.

Czy po dokonaniu na podstawie art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o

zmianie ustawy - kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 231) nowelizacji art. 33 tego

kodeksu, Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" jako organizacja spółdzielcza

jest uspołecznionym zakładem pracy o jakim mowa w § 19 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 8 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z

ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz.

157 ze zm.) i w związku z tym, czy po dacie tej nowelizacji jest zobowiązana do

pokrywania wydatków na zasiłki chorobowe w czasie trwania stosunku pracy ze środ-

ków własnych przeznaczonych na wynagrodzenia ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Od dnia 1 października 1990 roku do dnia 4 lipca 1993 r. Gminną Spółdziel-

nię "Samopomoc Chłopska" jako organizację spółdzielczą należało traktować

jako uspołeczniony zakład pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z

ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33,

poz. 157 ze zm.).

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle

następującego stanu faktycznego. Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" w N.

pismem z dnia 3 grudnia 1993 r. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w R. o zwrot wypłaconych od 13 maja 1991 r. do 5 lipca 1993 r. zasiłków

chorobowych w kwocie 128.658.000 zł.

Żądanie swoje Spółdzielnia umotywowała zmianami dokonanymi w kodeksie

cywilnym. Zdaniem Spółdzielni, mocą tych zmian utraciła ona znamiona jednostki gos-

podarki uspołecznionej i stała się podmiotem gospodarki nieuspołecznionej. Decyzją z

21 grudnia 1993 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. stwierdził, że do 4

lipca 1993 r. spółdzielcze zakłady pracy miały obowiązek pokrywania zasiłków chorobo-

wych z własnych środków. Organ rentowy powołał się na art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 25

listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.) oraz na ustawę z dnia 8 stycznia 1993 r. o

podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50), która

uchyliła ustawę z dnia 26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu jednostek gospodarki

uspołecznionej (jednolity tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 12, poz. 77 ze zm.). W uzasadnieniu

decyzji podano, że od 5 lipca 1993 r. przestało obowiązywać pojęcie jednostki

gospodarki uspołecznionej w zakresie klasyfikowania płatników składek dla celów

ubezpieczeń społecznych, a także w zakresie przekazywania wydatków na zasiłki

chorobowe wypłacane pracownikom.

Od decyzji tej Spółdzielnia odwołała się do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie.

Wyrokiem z 28 lutego 1994 r. Sąd ten zmienił zaskarżoną decyzję i zasądził od

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. na rzecz Gminnej Spółdzielni

"Samopomoc Chłopska" w N. tytułem zwrotu zasiłków chorobowych 128.658.000 zł. z

ustawowymi odsetkami.

W uzasadnieniu wyroku Sąd podał, iż art. 33 kodeksu cywilnego, po jego noweli-

zacji, zmienił stosunki własnościowe. W konsekwencji doprowadziło to do tego, że

pojęcie zakładu uspołecznionego straciło sens. Dlatego też Gminna Spółdzielnia

"Samopomoc Chłopska" w N. nie jest jednostką gospodarki uspołecznionej w

rozumieniu przepisów określających zasady ustalania i opłacania składki ubezpiecze-

niowej przez pracodawcę - art. 33-36 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i

finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz.

137 ze zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie

wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do

ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia

społecznego - (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 68 poz. 330).

Zdaniem Sądu Wojewódzkiego zasiłek chorobowy przysługiwał pracownikom od

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a nie od pracodawcy. Sytuacja taka powstała od

daty wejścia w życie zmian kodeksu cywilnego.

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie rozpatrując rewizję organu rentowego od wyroku

Sądu I instancji powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w przytoczo-

nym w sentencji uchwały zagadnieniu prawnym.

W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny m.in. podkreślił, że istotnym dla rozstrzygnięcia

powstałego w sprawie zagadnienia prawnego wydaje się być ustalenie, czy wobec

zrezygnowania - na skutek nowelizacji art. 33 kodeksu cywilnego - w prawie cywilnym z

podziału osób prawnych na jednostki uspołecznione i na osoby nie mające takiego

charakteru i wprowadzenia w to miejsce podziału osób prawnych na Skarb Państwa i

inne osoby prawne, spółdzielnia jest jednostką gospodarki uspołecznionej, a w każdym

razie uspołecznionym zakładem pracy. Pojęcia uspołecznionego zakładu pracy i

jednostki gospodarki uspołecznionej nie są identyczne w rozumieniu przepisów

określających zasady ustalania i opłacania składki ubezpieczeniowej przez zakład

pracy.

Przepisami tymi są przede wszystkim art. 33 - 36 ustawy z dnia 25 listopada

1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych,wymienianej poprzednio,

jak również rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie

wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do

ubezpieczenia społecznego ... także poprzednio przytoczonego.

Rozważenia wymaga, czy ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu

jednostek gospodarki uspołecznionej (jednolity tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 12, poz. 77 ze

zm.) kwalifikująca spółdzielnie jako takie właśnie jednostki oraz § 11 pkt 12 rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów usta-

wy o zobowiązaniach podatkowych oraz określenia właściwości organów podatkowych

w zakresie umarzania zaległości podatkowych (Dz. U. Nr 6, poz. 40) miały również

decydujące znaczenie w kwestii opłacania składek na ubezpieczenie społeczne,

uwzględniając, że prawo ubezpieczeniowe w systemie prawa zaznacza swoją

odrębność także wobec prawa cywilnego.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że pojęcie spółdzielni jako uspołecznionego

zakładu pracy, nigdy nie zostało w prawie zdefiniowane. Wydaje się, że antytezą tego

pojęcia jest prywatny zakład pracy, zaś kryterium rozróżnienia stanowi stopień

uspołecznienia zakładu, określający kto jest właścicielem. Jest niewątpliwe, że majątek

Gminnej Spółdzielni "SCh" nie jest przedmiotem własności (współwłasności) jej

członków.

Z tego to względu można reprezentować pogląd, że spółdzielnia jest uspołecz-

nionym zakładem w rozumieniu § 19 cytowanego w pytaniu rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 8 czerwca 1983 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.) mimo wejścia w

życie ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku

akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50).

Nadając jednak generalne znaczenie dokonanej nowelizacji art. 33 kodeksu

cywilnego oraz uwzględniając, że przepisy ustaw podatkowych tylko w ograniczonym

zakresie mają zastosowanie do stosunków ubezpieczenia społecznego (art. 14-17, 20,

21, 23-29, 30 ust. 4 oraz 40-49 ustawy o zobowiązaniach podatkowych) można bronić

poglądu, że z chwilą wprowadzenia tej zmiany utracił sens podział jednostek

organizacyjnych, który wyróżnia uspołecznione zakłady pracy. Z tego to względu realny

byłby dla celów wypłaty zasiłków chorobowych podział na państwowe i niepaństwowe

zakłady pracy i zakwalifikowanie spółdzielni do tych ostatnich. Również w takim

przypadku wymagałoby wyjaśnienia, czy spółdzielnie jako niepaństwowe zakłady pracy

są jednocześnie uspołecznionymi zakładami pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 pkt 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 czerwca 1983 r. w sprawie obliczania

zasiłków... (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.).

Rozpatrując przedstawione zagadnienie i podejmując przytoczoną w sentencji

uchwałę, Sąd Najwyższy rozważył co następuje: Przedstawione do rozstrzygnięcia w

trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne, sformułowane stosownie do stanu faktycz-

nego sprawy, znalazło już ogólne rozstrzygnięcie w uchwale składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1994 r. sygn. akt II UZP 15/94.

Zgodnie z tą uchwałą: "W okresie od dnia 1 października 1990 r. do dnia 4 lipca

1993 r. spółdzielnie należało traktować jako uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu

§ 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie

zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na

te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.)".

W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził m.in., że pojęcie "uspo-

łeczniony zakład pracy" nadal obowiązuje w prawie ubezpieczeń społecznych i w

prawie pracy. Pojęcie to występuje w szeregu przepisów np. w art. 18 i 96 ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40,

poz. 267 ze zm.) w § 6 i 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1993 r. w

sprawie postępowania o świadczenie emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych

świadczeń (Dz. U. Nr 10, poz. 49 ze zm.), a także w § 19 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 10 kwietnia 1989 r. w sprawie zasiłków

rodzinnych i pielęgnacyjnych (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 110, poz. 492).

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że pojęcie "uspołeczniony zakład pracy" nie

zostało zdefiniowane ani w prawie ubezpieczeń społecznych ani w prawie pracy.

Pojęcie to jednak w prawie ubezpieczeń społecznych nie odpowiadało pojęciu jednostki

gospodarki uspołecznionej użytemu w art. 33 k.c. przed jego nowelizacją. Przepis ten

wymieniał tylko część uspołecznionych zakładów pracy, którym przyznawał osobowość

prawną, nie określał natomiast, które podmioty są jednostkami gospodarki

uspołecznionej.

Pojęcie uspołecznionego zakładu pracy jest pojęciem szerszym od jednostki

gospodarki uspołecznionej. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu przytoczonej uchwały

podkreślił, że spółdzielnie i ich związki, jako jednostki gospodarki uspołecznionej, były

wymienione w art. 33 § 1 pkt 4 k.c. oraz w art. 1 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 26 lutego

1982 r. o opodatkowaniu jednostek gospodarki uspołecznionej (jednolity tekst: Dz. U. z

1987 r., Nr 12, poz. 77 ze zm.).

Sąd Najwyższy zwrócił też uwagę, że ustawodawca nowelizując w 1989 r.

Konstytucję PRL oraz w 1990 r. kodeks cywilny i zrywając z dotychczasową klasyfikacją

rodzajów własności nie wprowadził odpowiedniej korekty w innych, niż prawo

konstytucyjne i cywilne, działach prawa.

Pojęcie jednostki gospodarki uspołecznionej występowało nadal w wymienionej

wyżej ustawie z dnia 26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu jednostek gospodarki

uspołecznionej. Ustawa ta została uchylona dopiero ustawą z dnia 8 stycznia 1993 r. o

podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz. U., Nr 11, poz. 50 ze zm.).

Sąd Najwyższy zaznaczył też, że przepisy prawa ubezpieczeń społecznych nie

odsyłają do stosowania przepisów kodeksu cywilnego.

Jest to sytuacja odmienna niż w prawie pracy, w którym przez art. 300 k.p.

dopuszczalne jest odpowiednie stosowanie przepisów kodeksu cywilnego w sprawach

nie uregulowanych w prawie pracy i wówczas, gdy nie są one sprzeczne z przepisami

tego prawa.

Między prawem cywilnym a prawem ubezpieczeń społecznych i przepisami

podatkowymi z drugiej strony, w okresie objętym pytaniem prawnym, doszło do nie-

spójności będącej konsekwencją uchylenia przepisów art. 126 - 135 k.c., określających

rodzaje własności w dotychczasowym rozumieniu oraz wyeliminowaniu w prawie

cywilnym pojęcia jednostki gospodarki uspołecznionej.

Znaczenie zmian w prawie cywilnym i ich wpływ na prawo ubezpieczeń spo-

łecznych, powinny być zdaniem Sądu Najwyższego zawartym w uzasadnieniu uchwały,

rozpatrywane w kontekście całokształtu przepisów ubezpieczeń społecznych, a także

ich związku z przepisami finansowo podatkowymi obowiązującymi w tym okresie. Te

ostatnie przepisy były uregulowane ustawą, a więc aktem równorzędnym z ustawą z

dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny, a ponadto miały one charakter

przepisów szczególnych wcześniejszych.

Podejmując uchwałę w niniejszej sprawie Sąd Najwyższy podziela w pełni

przytoczone wywody zawarte w uzasadnieniu do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 30 czerwca 1994 r.

Przedstawione w trybie art. 391 k.p.c. przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie

zagadnienie prawne, jest wynikiem zaistniałej niespójności między aktualnymi przepi-

sami kodeksu cywilnego, obowiązującymi po nowelizacji tego kodeksu, dokonanej

ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz.

321), a przepisami ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu jednostek gospo-

darki uspołecznionej (wymienionej poprzednio), która kwalifikowała spółdzielnie (art. 1

ust. 1 pkt 9) jako takie jednostki, a która utraciła moc obowiązującą z dniem 5 lipca

1993 r. (art. 56 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o

podatku akcyzowym - Dz. U. Nr 11, poz. 50). Przepis § 19 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z

ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz.

157 ze zm.) stanowi, że wydatki na zasiłki chorobowe przysługujące pracownikom

uspołecznionych zakładów pracy oraz osobom wykonującym pracę nakładczą na rzecz

tych zakładów, są pokrywane ze środków zakładów pracy przeznaczonych na

wynagrodzenia - w czasie trwania stosunku pracy.

Jak już zwrócono uwagę w uzasadnieniu do uchwały z dnia 30 czerwca 1994 r. II

UZP 15/94 pojęcie "uspołeczniony zakład pracy" jest szersze od pojęcia "jednostki

gospodarki uspołecznionej".

Dlatego też likwidacja, w wyniku nowelizacji kodeksu cywilnego, pojęcia jednostki

gospodarki uspołecznionej, nie może być utożsamiana z likwidacją pojęcia

"uspołeczniony zakład pracy" użytego m.in. w cytowanym wyżej § 19 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r.

Zasada pokrywania wydatków na zasiłki chorobowe dotyczyła nie tylko jednostek

gospodarki uspołecznionej ale także innych uspołecznionych zakładów pracy, które nie

były osobami prawnymi w rozumieniu art. 33 § 1 k.c., przed nowelizacją tego przepisu,

lub przestały nimi być. Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" w N., podobnie jak

inne spółdzielnie, była nie tylko uspołecznionym zakładem pracy ale również jednostką

gospodarki uspołecznionej.

Uchylenie pojęcia "jednostki gospodarki uspołecznionej" w wyniku nowelizacji

kodeksu cywilnego nie oznaczało automatycznie, iż Spółdzielnia przestała być "uspołe-

cznionym zakładem pracy", o którym mowa w § 19 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 6 czerwca 1983 r. Pojęcie "uspołecznionego zakładu pracy" nie może być również

wiązane z samą formą własności (uchylenie art. 126-135 k.c. przez ustawę zmieniającą

kodeks cywilny Dz. U. Nr 55 poz. 321), albowiem, na co też zwrócił uwagę Sąd Najwyż-

szy w uzasadnieniu uchwały z 30 czerwca 1994 r." o trybie i formie własności nie

rozstrzyga bowiem jakaś immanentna właściwość jej przedmiotu, lecz rodzaj i charakter

podmiotu, któremu ona przysługuje".

Formalna zmiana numeru identyfikacyjnego "Regon" od dnia 13 maja 1991 roku

nie oznacza zmiany charakteru spółdzielni jako uspołecznionego zakładu pracy w

rozumieniu § 19 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 6 czerwca 1993 r., wymie-

nionego poprzednio. Nawet bowiem sprywatyzowanie środków produkcji, o ile

nastąpiło, nie zmieniało charakteru spółdzielni jako uspołecznionego zakładu pracy dla

jej członków, skoro pozostała ona spółdzielnią. Kierując się powyższymi względami Sąd

Najwyższy, podjął przytoczoną w sentencji uchwałę.

========================================

Przypis: uchwała II UZP 15/94 opublikowana w OSNAPiUS 1994 nr 8 poz. 131.