Wyrok II UKN 518/98

Wyrok z dnia 16 marca 1999 r. II UKN 518/98 Warunkiem uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury przez ojca dziecka wymagającego stałej opieki jest niemożność kontynuowania zatrud- nienia bez jej zaniedbania (§ 1 w związku z § 2 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emery- tury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki, Dz.U. Nr 28, poz. 149). Przewodniczący: SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Stefania Szymańska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 marca 1999 r. sprawy z wniosku Kazimierza G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyj- nego w Gdańsku z dnia 23 kwietnia 1998 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach procesu. U z a s a d n i e n i e Kazimierz G. wnosił o przyznanie emerytury, powołując się na okoliczności uregulowane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wy- magającymi specjalnej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149). Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. wskazał, że prawo do emerytury na zasadach przewidzianych w rozporządzeniu przysługuje ojcu dziecka tylko wówczas, gdy po stronie matki zacho- dzą przesłanki uniemożliwiające sprawowanie opieki, czego przykład stanowi poz- bawienie jej praw rodzicielskich, choroba, odbywanie kary pozbawienia wolności lub wyjazd na stałe poza miejsce zamieszkania dziecka. Decyzją z dnia 8 sierpnia 1997 2 r. odmówił wnioskowanego świadczenia, co uzasadnił brakiem dowodów na to, że wnioskodawca sprawuje opieką nad dzieckiem, które matka na stałe opuściła. Sąd Wojewódzki w Koszalinie przyjął, że w postępowaniu odwoławczym wnioskodawca przedstawił wystarczające dowody na to, że matka od dnia 20 lutego 1989 r., tj. od chwili wyjazdu z kraju na czas nieokreślony, nie sprawuje opieki nad córką Angeliką, urodzoną w dniu 2 października 1983 r., a uznawszy za udowodnio- ny dwudziestopięcioletni okres jego ubezpieczenia, wyrokiem z dnia 8 grudnia 1997 r. zmienił decyzję i przyznał wnioskowane prawo do emerytury. Apelację wywiedzioną przez organ rentowy, uwzględnił Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 23 kwietnia 1998 r. w ten sposób, że zmienił zaskarżony wyrok i odwołanie wnioskodawcy oddalił. Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd pierwszej instancji naruszył materialnoprawne przesłanki nabycia prawa do emerytury, określo- ne treścią § 1 ust. 1 pkt 2 zdanie pierwsze rozporządzenia przez to, że pominął w swej ocenie istnienie przeszkody w kontynuowaniu zatrudnienia przez ojca. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie doznaje takiej przeszkody wnioskodawca, którego córka rea- lizuje obowiązek szkolny w szkole specjalnej i przebywa w internacie specjalnego ośrodka szkolno-wychowawczego. Poświęca jej tylko bowiem niektóre dni w tygo- dniu, z reguły wolne od pracy, przez co zakres jego obowiązków opiekuńczych nie jest większy, niż obowiązki rodzica dziecka zdrowego. Kasacja wnioskodawcy została oparta na podstawie naruszenia prawa mate- rialnego - przepisów §§ 1 i 2 pkt 1 w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Minis- trów z dnia 15 maja 1989 r. - przez błędną wykładnię pojęcia sprawowania osobistej opieki nad chorym dzieckiem oraz niewłaściwe zastosowanie tych norm do sytuacji życiowej wnioskodawcy. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez ten Sąd, przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem § 1 ust. 1 w związku z § 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. prawo do emerytury nabywa matka lub inni opieku- nowie dziecka (ojciec lub inna osoba, która wychowuje je w razie śmierci matki albo w innych przypadkach uniemożliwiających matce sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem), którzy nie mogli kontynuować zatrudnienia z powodu sprawowania stałej 3 opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w czynnościach samoobsługowych nad wymaga- jącym tego - ze względu na stan zdrowia - dzieckiem, jeżeli mają okres zatrudnienia określony w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu eme- rytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W konsekwencji sporne w sprawie prawo do emerytury - warunkowane jedynie stażem pracy - uzasadnione jest tym, aby opiekun dziecka wymagającego, bez względu na wiek, stałej opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w czynnościach samoob- sługowych, nie mógł kontynuować zatrudnienia bez zaniedbania tej opieki. Zastoso- wanie omawianego unormowania do konkretnego stanu faktycznego wymaga więc zbadania istnienia dwu przesłanek: po pierwsze, braku możliwości kontynuowania zatrudnienia, przy czym tę nie- możność trzeba traktować na równi z niemożnością jego podjęcia, o czym wspominał już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 grudnia 1997 r., (II UKN 405/97, OSNAPiUS 1998 nr 21, poz. 642); w istocie nie chodzi tu bowiem o utrwalanie jednego stosunku pracy, ale o trwanie ogólnie pojętego stanu wykonywania zatrudnienia, rozumianego jako pozostawanie w zatrudnieniu, bycie zatrudnionym lub wykonywanie jakiejś pracy, roboty, zajmowanie się, trudnienie się czymś; i po drugie, konieczności równoczesnego sprawowania szczególnej opieki nad chorym dzieckiem. Sąd Apelacyjny założył, że istnieniu pierwszej przesłanki prawa do emerytury, a tym samym spełnieniu hipotezy przepisu § 1 rozporządzenia, odpowiada wyłącznie opieka stała, oznaczająca codzienne jej sprawowanie, nie zaś realizowana obok spełnianej przez personel szkoły i internatu, toteż przyjął, że sytuacja wnioskodawcy nie odpowiada warunkowi ustanowionemu w przepisie § 1 rozporządzenia. Pogląd ten znajduje wprawdzie potwierdzenie w treści wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 lipca 1997 r., (II UKN 202/97,OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 348), jednakże w tym kon- kretnym sporze argumenty wnioskodawcy nie ograniczały się do czasowego zakresu (liczby dni w tygodniu) sprawowanej opieki, ale domagał się uwzględnienia także tego, że nawet ten ograniczony sposób jej sprawowania stanowi przeszkodę dla podjęcia pracy przy możliwościach, jakie daje rynek w okolicy jego zamieszkania. Należało wobec tego zwrócić uwagę, że omawiana przesłanka dotyczy braku możli- wości kontynuowania zatrudnienia, a więc braku pewnej potencji, na którą składają się przyczyny podmiotowe i przedmiotowe. Skoro tak, to orzeczenie o tym, czy za- chodzi brak takiej możliwości, nie powinno być dokonywane wyłącznie przez pryzmat 4 obciążenia opieką nad chorym dzieckiem, ale wymaga także dostrzeżenia - po stro- nie przyczyn obiektywnych - możliwości podjęcia zatrudnienia w całokształcie oko- liczności, w tym także wynikających z ofert rynku pracy, oraz - po stronie przyczyn subiektywnych - możliwości podjęcia konkretnej pracy przez wnioskodawcę. Na takie okoliczności powołał się zresztą wnioskodawca w kasacji. Polemizując z dokonaną przez Sąd interpretacją przepisu § 1 rozporządzenia twierdził, że rzeczywistej ko- nieczności osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem nie może przekreślać sam tylko fakt realizowania przez nie obowiązku szkolnego w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym. Podnosił, że nawet w takim przypadku możliwość wykony- wania przez niego zatrudnienia najemnego ogranicza się w zasadzie do trzech dni w tygodniu i to pod warunkiem, że dziecko przebywające w ośrodku nie choruje i że nie nastąpiły inne nieprzewidziane sytuacje, nakazujące zabrać dziecko z ośrodka (np. zatrucie pokarmowe, choroba zakaźna, nieprzewidziany remont w ośrodku itp.), gdy ponadto zobowiązany jest także zapewnić dziecku opiekę na okres wakacji, ferii zi- mowych i świąt. Prawidłowe zastosowanie przepisu § 1 rozporządzenia wymagało oceny także tego, czy i jakie prace podjąć może wnioskodawca, który - co nie stanowi kwestii spornej - każdego tygodnia, przez okres od piątkowego do niedzielnego popołudnia, opiekuje się osobiście chorą córką. Konieczne było też - w oparciu o właściwie usta- lone fakty - uwzględnienie, że opieka wnioskodawcy nad córką, inna ze swej istoty od opieki nad dzieckiem zdrowym, jest o tyle niezbędna, że nie można dopuścić, aby przez podjęcie pracy zaniedbał kontakty z córką i nie zajął się nią przynajmniej raz w tygodniu. Dopiero ogół działań - opiekunów szkolnych i ojca - prowadzi bowiem do pomocy dziecku w jego rozwoju fizycznym i intelektualnym (por. wyrok Sądu Najwyż- szego z dnia 20 stycznia 1998 r., II UKN 454/97, OSNAPiUS 1998 nr 24, poz. 722), a także uczuciowym, w którym kontakt z ojcem jest dla chorej dziewczynki, wychowu- jącej się bez matki, konieczny. W tym stanie rzeczy, wobec nieodpowiedniości faktów ustalonych przez Sąd drugiej instancji do przyjętej przezeń koncepcji prawnej, trafny okazał się zarzut ka- sacji dotyczący naruszenia prawa materialnego przez błędne jego zastosowanie. Prawidłowe stosowanie prawa materialnego wymagało dysponowania przez Sąd orzekający pełnym materiałem dowodowym, dającym wyraźny obraz stanu faktycz- nego sprawy, szczególnie w odniesieniu do istotnych okoliczności podmiotowych. 5 Niemożność czynienia odmiennych i nowych ocen bez dokonania nowych ustaleń faktycznych uzasadnia kasację i zawarty w niej wniosek, wobec czego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39313 § 1 oraz 108 § 2 w związku z art. 39319 i art. 391 KPC. ========================================